Pisma urzędowe
Status: Aktualne

Pismo
z dnia 25 stycznia 1996 r.
Narodowy Bank Polski
Nadzór w projekcie prawa bankowego.

Kontrola przepływu własności akcji banków - rozdz. 2 projektu

W obecnie obowiązującej ustawie problem ten reguluje art. 78 Prawa bankowego. Zgodnie z nim osoba zamierzająca nabyć akcje lub prawa z akcji banku zobowiązana jest uzyskać za pośrednictwem tego banku zgodę prezesa NBP na przeniesienie akcji lub praw z tych akcji, jeżeli akcje te - wraz z akcjami będącymi w jej dyspozycji - będą stanowić pakiet uprawniający do ponad 10, 20, 33, 50, 66 lub 75% głosów podczas walnego zgromadzenia akcjonariuszy. Poza tym nabywca akcji i praw z akcji obowiązany jest zawiadomić o tym fakcie bank, którego akcje nabył, jeżeli akcje te, wraz z akcjami będącymi w jego dyspozycji, stanowić będą pakiet uprawniający do ponad 5% głosów podczas walnego zgromadzenia akcjonariuszy. Decyzja o wyrażeniu przez prezesa NBP zgody na nabycie akcji lub praw z akcji może być wydana, jeżeli osoba zamierzająca je nabyć daje rękojmię prowadzenia banku w sposób należycie zabezpieczający interesy jego klientów, a środki przeznaczone przez tę osobę na nabycie akcji nie pochodzą z pożyczki, kredytu ani nie są w jakikolwiek inny sposób obciążone.

Projekt zachowuje zasady obowiązujące obecnie. Zmiany dotyczą:

- formy - przepisy obecnie obowiązujące mówią o "zgodzie", projekt - o "zezwoleniu",

- sposobu ustalenia kryteriów, którymi powinien kierować się prezes NBP przy wydawaniu zezwolenia (zgody) na zamianę osoby akcjonariusza - posiadacza znacznego pakietu akcji; przepisy obecnie obowiązujące określają przesłanki, których zaistnienie pozwala prezesowi NBP wydać zgodę; projekt określa, kiedy prezes NBP może odmówić zezwolenia - przesłanki te same jak obecnie uzupełniono "interesem gospodarczym Państwa",

- sprecyzowania skutków prawnych nieuwzględnienia faktu obniżenia siły głosu akcjonariusza, który nie uzyskał wymaganego zezwolenia prezesa NBP - nieważność uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy.

Regulacje ostrożnościowe

a) koncentracja kredytów i innych wierzytelności (art. 67)

W obecnie obowiązującym Prawie bankowym norma koncentracji kredytów i innych wierzytelności uregulowana jest w art. 35. Przepis ten stanowi, iż w celu zapobieżenia nadmiernej koncentracji kredytów i innych wierzytelności:

1) suma:

a) kredytów, z wyjątkiem kredytów mających poręczenia (bądź gwarancje) rządowe lub międzynarodowych instytucji finansowych, określonych przez prezesa NBP,

b) pożyczek pieniężnych,

c) wierzytelności z tytułu gwarancji bankowych i poręczeń,

d) akredytyw, z wyjątkiem ich części zabezpieczonej depozytem pieniężnym,

e) innych zobowiązań banku, zaciąganych na zlecenie klienta w stosunkach z jednym podmiotem lub grupą związanych ze sobą kapitałowo lub organizacyjnie podmiotów, nie może przekroczyć 15%,

2) wierzytelność wynikająca z jednej umowy nie może przekroczyć 100% sumy funduszy własnych banku.

Limit 15% może być przekroczony za zgodą prezesa NBP, jednakże do wysokości nie przekraczającej 50% funduszy własnych banku.

W projekcie norma koncentracji kredytów i innych wierzytelności została w sposób istotny przedefiniowana. Do normy tej włączone zostały obligacje i inne niż akcje papiery wartościowe (obecnie obligacje wchodzą do normy zaangażowania kapitałowego banku). Sama norma ustalona została na poziomie 25% funduszy własnych banku. Przepis przejściowy przewiduje utrzymanie do końca 1999 r. możliwości podwyższania, w uzasadnionych przypadkach, normy koncentracji do 50% funduszy własnych w drodze indywidualnej decyzji (zezwolenia) prezesa NBP. Nowym rozwiązaniem jest postanowienie, iż wszystkie wierzytelności banku, przewyższające 10% jego funduszy własnych, nie mogą przewyższać 800% tych funduszy, przez co pośrednio zdefiniowane zostało pojęcie "dużego kredytu". Do normy koncentracji kredytów i innych wierzytelności nie będą wliczane wierzytelności:

1) gdy stroną zobowiązaną wobec banku jest Skarb Państwa lub NBP, międzynarodowa instytucja finansowa, rządy lub banki centralne państw, członków Unii Europejskiej,

2) zabezpieczonych zastawem na prawach wynikających z papierów wartościowych, których emitentem jest Skarb Państwa, NBP lub międzynarodowa instytucja finansowa - do wysokości wartości zastawu,

3) zabezpieczonych kwotą pieniężną, która została przeniesiona na własność banku - do wysokości tej kwoty.

b) limit zaangażowania kapitałowego banku - art. 6

W ustawie - Prawo bankowe z 1989 r. norma ta także jest uregulowana w art. 35. W kwestii tej przepis ten stanowi, że wartość udziałów i i wkładów wniesionych do osób prawnych oraz wartość zakupionych akcji i obligacji łącznie nie może przekraczać 25% sumy funduszy własnych banku. Do sum wartości udziałów, wkładów, akcji i obligacji, o których mowa w ust. 2 i 3, nie wlicza się obligacji emitowanych przez Skarb Państwa i NBP. Prezes NBP może określić odrębny limit zakupów przez banki obligacji, o których mowa wyżej. Limit 25% może być przekroczony za zgodą prezesa NBP, jednakże do wysokości nie przekraczającej 50% funduszy własnych banku.

W projekcie norma ta także została w sposób istotny zmieniona. Zgodnie z projektem udziały i wkłady wnoszone przez bank do innej osoby prawnej - nie będącej bankiem - nie mogą w żadnym pojedynczym przypadku przekraczać 15% funduszy własnych banku, a łączna suma środków finansowych, przeznaczonych na obejmowanie i nabywanie akcji, udziałów oraz przeznaczonych na inwestowanie w nieruchomości (które nie są przeznaczone na działalność własną banku) nie może przekroczyć 60% funduszy własnych banku.

c) fundusze własne banków - art. 121 i 122 projektu

W obowiązującym Prawie bankowym fundusze własne banku zdefiniowane są w art. 35, dla potrzeb stosowania norm koncentracji kredytów i innych wierzytelności oraz kapitałowego zaangażowania banku. Zgodnie z tym przepisem fundusze własne banku, stanowią:

1) w banku państwowym - fundusz statutowy, fundusz rezerwowy i fundusz zapasowy,

2) w banku w formie spółki akcyjnej - kapitał akcyjny oraz wszelkiego rodzaju fundusze zapasowe i rezerwowe, z zastrzeżeniem pkt 3,

3) w banku regionalnym, zrzeszającym banki spółdzielcze na podstawie przepisów ustawy z dn. 24.06.1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej oraz o zmianie niektórych ustaw (DzU nr 80, poz. 369) - kapitał akcyjny, kapitał zapasowy i kapitał rezerwowy, ustalony zgodnie z art. 23 ust. 3 i art. 30 ust. 6 tej ustawy,

4) w bankach spółdzielczych nie zrzeszonych i zrzeszonych obligatoryjnie, o których mowa w art. 1 ust. 3 i art. 3 ustawy z dn. 24.06.1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej oraz o zmianie niektórych ustaw - fundusz udziałowy, fundusz zasobowy i fundusz rezerwowy,

5) inne fundusze zaliczone przez prezesa NBP do funduszy własnych.

Dodatkowo przepis art. 35 wymienia okoliczności pozwalające zwiększyć wysokość funduszy własnych, stanowiących podstawę obliczania norm ostrożnościowych, zdefiniowanych w tym przepisie. I tak prezes NBP:

1) może określić, w drodze zarządzenia, banki, które do czasu odpowiedniego zwiększenia funduszy własnych mogą w zakresie, o jakim mowa w ust. 1 i 2, uwzględniać również środki pieniężne zgromadzone na rachunkach bankowych oraz ustalić obowiązujące wówczas wskaźniki procentowe dopuszczalnej koncentracji kredytów i innych wierzytelności,

2) może zezwolić bankom na traktowanie, jako określonej części funduszy własnych, środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach lokat długoterminowych, jeżeli zostało zapewnione pozostawanie tych środków w banku przez okres dłuższy niż 3 lata,

3) może zezwolić na to, aby dla celów określonych w ust. 1 była uwzględniona łączna suma funduszy własnych banków, związanych ze sobą kapitałowo i organizacyjnie. Decyzje w tej sprawie prezes NBP może uzależnić od spełnienia postawionych przez niego wymogów,

4) zaliczy określoną część dodatkowej kwoty odpowiedzialności członków, nie mniej niż 50%, o której mowa w art. 7 ust. 2 ustawy o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej oraz o zmianie niektórych ustaw, na poczet kapitału własnego banków spółdzielczych. Tryb i warunki zaliczenia określi prezes NBP.

W projekcie fundusze własne banków zdefiniowane zostały w art. 121. Przepis ten eksponuje rolę funduszy własnych jako źródła bezpieczeństwa ekonomicznego banku. Przyjmuje on podział funduszy własnych na fundusze podstawowe i fundusze uzupełniające. Na fundusze podstawowe składają się, w zależności od formy prawnej banku: fundusz statutowy, wpłacony i zarejestrowany kapitał akcyjny i fundusz udziałowy oraz inne fundusze wyczerpująco wymienione w art. 116. Bardzo istotne z punktu widzenia nadzoru bankowego jest zawężenie pojęcia kapitału akcyjnego jako funduszu własnego, do tej jego części, która została wpłacona i zarejestrowana. Uzupełniającymi funduszami są natomiast fundusz ryzyka, przyjęte przez banki środki pieniężne (w postaci tzw. pożyczki podporządkowanej lub lokaty terminowej), które nie będą podlegać wycofaniu z banku przed upływem 5 lat i w razie upadłości banku będą zwracane w ostatniej kolejności, jak również inne środki i fundusze, które określi prezes NBP. Udzielenie takiej delegacji jest konieczne ze względu na szczegółowość regulacji i jej zróżnicowanie, zależne od formy prawnej banku. Fundusze uzupełniające nie mogą przewyższać funduszy podstawowych.

d) kredyty wewnętrzne - art. 76

Problem kredytów i pożyczek pieniężnych wewnętrznych, tzn. udzielanych akcjonariuszom (członkom) banków, członkom organów banków, jak również jego pracownikom, nie jest w chwili obecnej uregulowana ustawowo. Sprawy tej dotyczy zalecenie prezesa NBP.

W projekcie wprowadza się szczególne zasady udzielania kredytów, pożyczek, gwarancji bankowych i poręczeń; zostają wprowadzone dla przypadków, gdy stroną umowy zawieranej z bankiem jest akcjonariusz lub członek banku, pracownik albo członek organu banku:

- na kredyty, pożyczki pieniężne i inne czynności, z których wynikają wierzytelności banku, nie można będzie przeznaczyć środków przekraczających 10% funduszy własnych banku,

- o udzieleniu kredytu członkowi zarządu banku lub rady banku (rady nadzorczej) zadecyduje zawsze wspólnie zarząd i rada nadzorcza kwalifikowaną większością 2/3 głosów,

- o udzieleniu kredytu osobie zatrudnionej na stanowisku kierowniczym zadecyduje zarząd banku. Wyodrębnienie i poddanie odrębnemu reżimowi kategorii wewnętrznych kredytów i pożyczek powinno doprowadzić do wyeliminowania praktyki preferencyjnego traktowania przez banki akcjonariuszy, członków banków, członków organów oraz pracowników i członków rodzin pracowników banków.

e) współczynnik wypłacalności - art. 123

Obecnie kwestia współczynnika wypłacalności - jednego z podstawowych parametrycznych instrumentów nadzoru - na gruncie przepisów obecnie obowiązujących, regulowana jest zarządzeniem Prezesa NBP Nr 7/93, wydanym w dniu 20.05.1993 r. Stanowi ono regulację ostrożnościową, która nakłada na banki bezpośredni obowiązek utrzymywania funduszy własnych na poziomie określonym w zarządzeniu, zapewniającym pokrycie aktywów i zobowiązań pozabilansowych obciążonych ryzykiem. Miarą pokrycia tych pozycji kapitałem jest współczynnik wypłacalności, stanowiący relację skorygowanej sumy funduszy własnych do sumy przeliczonych odpowiednimi wagami ryzyka aktywów i zobowiązań pozabilansowych. Minimalną wysokość współczynnika wypłacalności ustalono na 8%, jednakże bank rozpoczynający działalność operacyjną, po wejściu w życie zarządzenia, jest obowiązany do utrzymywania go na poziomie nie niższym niż 15% przez pierwsze 12 miesięcy działalności i nie niższym niż 12% przez następne 12 miesięcy.

Konstrukcja współczynnika uregulowana w projekcie odpowiada unormowaniom obecnym. Projekt przewiduje zobowiązanie banków do utrzymywania współczynnika wypłacalności na takim poziomie, aby suma funduszy własnych wynosiła nie mniej niż 8% aktywów i zobowiązań pozabilansowych banku, ważonych ryzykiem.

Grupy bankowe - art. od 108 do 115

Instytucja grupy bankowej nie jest znana [w] obecnie obowiązującej ustawie - Prawo bankowe. Mając na uwadze obecny stopień rozwoju systemu bankowego, struktura ta ma możliwie prostą i czytelną formę zorganizowania. Uczestnikami grupy mogą być wyłącznie banki w formie spółki akcyjnej. Projekt świadomie rezygnuje z formalnego uregulowania powiązań banków z innymi podmiotami finansowymi i niefinansowymi (oczywiście nie oznacza to wyeliminowania tworzenia takich powiązań). Z uwagi na te elementy, jak również potrzebę dokładnego sprecyzowania wzajemnych stosunków pomiędzy uczestnikami grupy - przede wszystkim odpowiedzialności za zobowiązania banków uczestniczących - grupa będzie strukturą dwustopniową: jeden bank dominujący - jeden lub kilka banków zależnych.

Konstrukcja ta jest zgodna z ogólnym rozumieniem holdingu, jako sposobu zorganizowania wyposażonych w osobowość prawną podmiotów, w którym rozróżnia się podmiot dominujący i podmioty odeń zależne. Konstrukcja grupy bankowej ogranicza się jednak tylko do zależności bezpośredniej. Podkreślić należy, że aby można było mówić o grupie bankowej muszą być wypełnione wszystkie przesłanki określone w projekcie. Najważniejszymi elementami są powiązanie kapitałowe pomiędzy bankiem dominującym a bankami zależnymi (ponad 50% głosów na walnym zgromadzeniu) oraz umowa zawarta pomiędzy uczestnikami grupy. Pojęcia "bank dominujący", "banki zależne", są zdefiniowane i używane na potrzeby ustawy - Prawo bankowe i nie należy utożsamiać ich z pojęciami "podmiot dominujący" i "podmiot zależny", zdefiniowanymi w innych ustawach. Odpowiedzialność banku dominującego i ewentualnie innych banków uczestniczących w grupie, które są zaangażowane kapitałowo w bankach należących do grupy, za ich zobowiązania, jest proporcjonalna do udziału wartości posiadanych akcji w kapitale akcyjnym. Odpowiedzialność ta oznacza, że bank dominujący i ewentualnie inne banki odpowiadają kapitałem zaangażowanym na zakup akcji oraz dodatkowo, pro-procjonalnie do wysokości tego zaangażowania. Należy wyjaśnić, iż zgodnie z projektem dopuszczalne będzie posiadanie wzajemne akcji przez banki zależne; jeżeli sytuacja taka miałaby miejsce bank posiadający akcje, nie będący bankiem dominującym, także ponosiłby odpowiedzialność za zobowiązania banku, którego akcje posiada. W projekcie znalazły się unormowania dotyczące opodatkowania uczestników grupy; rozwiązanie takie zastosowano ze względu na niestabilność ustaw podatkowych. Rozwiązanie podobne ma miejsce w ustawie o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej.

Nadzór bankowy - rozdz. 11

W przedstawianym projekcie ustawy utrzymano usytuowanie nadzoru bankowego bezpośrednio w banku centralnym, tj. tak jak w aktualnie obowiązującej od 1989 r. ustawie. W stosunku do obecnie obowiązującej ustawy projekt zawiera zmiany, które nie zmieniają charakteru działań, które mogą być podejmowane przez nadzór bankowy. Projekt uwzględnia potrzebę współpracy międzynarodowej w zakresie sprawowania nadzoru bankowego. Przewiduje możliwość uzagadniania z właściwym zagranicznym organem nadzoru bankowego zakresu wykonywania nadzoru nad działalnością oddziału lub przedstawicielstwa banku zagranicznego w naszym kraju oraz oddziału lub przedstawicielstwa banku krajowego za granicą. Wprowadza także zasady przekazywania przez prezesa informacji NBP zagranicznemu organowi nadzoru bankowego. Projekt zmienia częściowo katalog czynności podejmowanych w ramach nadzoru; katalog ten pozostaje jednak nadal otwarty. Zgodnie z projektem, czynności nadzoru będą mogły być wykonywane także przez biegłych rewidentów; krąg osób uprawnionych będzie poszerzony także przez przepisy ustawy o NBP (projekt w przygotowaniu). Tym samym rola biegłych rewidentów w procesie sprawowania nadzoru ulega wzmocnieniu. Z uwagi na to badanie sprawozdań finansowych banku może być zlecone tylko biegłym rewidentom, którzy spełniają normy określone w ustawie o biegłych rewidentach i ich samorządzie. Biegły rewident, przeprowadzający badanie sprawozdań finansowych banku oraz wykonujący czynności nadzoru, zobowiązany jest niezwłocznie powiadomić NBP o ujawnionych faktach, wskazujących na:

1) popełnienie przestępstwa,

2) naruszenie przepisów regulujących działalność banku,

3) naruszenie zasad dobrej praktyki bankowej lub inne zagrożenia interesów klientów banku,

4) możliwość wyrażenia opinii negatywnej na temat sprawozdania finansowego banku lub odmowy wyrażenia opinii.

Projekt poszerza, w ramach środków nadzoru, katalog zaleceń, które mogą być kierowane do poszczególnych banków w stosunku do stanu obecnego. Prezes NBP zyskałby możliwość zalecenia bankowi wstrzymanie dywidendy oraz wstrzymanie przez określony czas otwierania nowych jednostek organizacyjnych. Poszerzony został także katalog sankcji, które mogą być zastosowane przez nadzór bankowy, o możliwość odwołania prezesa lub innego członka zarządu oraz nałożenie kary pieniężnej w wysokości do kwoty 12-miesięcznego wynagrodzenia osoby ukaranej.

Postępowanie naprawcze, likwidacja i upadłość banku - rozdz. 12

Przepisy tego rozdziału są znacznie bardziej uszczegółowione i rozwinięte w porównaniu z przepisami obecnie obowiązującymi, gdyż uwzględniają doświadczenia, jakich dostarczyły niepowodzenia banków, łącznie z ich bankructwem. Do podstawowych cech przepisów zamieszczonych w tym rozdziale należy:

1. dążenie do zapewnienia skuteczności postępowania naprawczego, czemu ma służyć:

- możliwość ingerencji prezesa NBP, mającej za przedmiot sposób rozdysponowania zysku banku,

- zakaz udzielania lub ograniczania kredytów i pożyczek akcjonariuszom, członkom banku i członkom organów banku,

- prawo żądania zwołania nadzwyczajnego walnego zgromadzenia w celu rozpatrzenia sytuacji banku, pokrycia straty oraz podjęcia innych uchwał,

2. doprecyzowanie sytuacji prawnej zarządu komisarycznego i osób wchodzących w jego skład,

3. możliwość podjęcia przez prezesa NBP decyzji o przejęciu banku przez inny bank lub o likwidacji banku, gdy w terminie 6 miesięcy od daty odbycia nadzwyczajnego zgromadzenia nie zostaną podjęte działania zapewniające poprawę sytuacji banku, a w szczególności uzupełnienie funduszy własnych w celu zapewnienia co najmniej poziomu 4% współczynnika wypłacalności,

4. doprecyzowanie procedury przejęcia banku oraz uprawnień banku przejmującego oraz trybu, w jakim następuje likwidacja banku, przy czym tryb ten jest stosowany również wówczas, gdy likwidacja banku następuje na podstawie decyzji organów banku,

5. udzielenie prezesowi NBP upoważnienia do podjęcia decyzji w przedmiocie przejęcia banku albo wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie jego upadłości, jeżeli wg bilansu aktywa banku nie wystarczają na zaspokojenie jego zobowiązań, przy czym w takiej sytuacji zawsze następuje zawieszenie działalności banku,

6. szczegółowe uregulowanie postępowania w przedmiocie upadłości banku.

Kontrola wewnętrzna w bankach - art. 127

Ustawa obecnie obowiązująca nie zawiera przepisów dotyczących tej kwestii. Projekt nakłada na banki obowiązek utworzenia kontroli wewnętrznej, której zadaniem ma być sprawdzanie legalności i prawidłowości działalności prowadzonej przez bank oraz prawidłowości i rzetelności składanych przez bank sprawozdań i informacji. Tak sprecyzowany zakres zadań kontroli wewnętrznej sytuuje ją jako element systemu nadzoru bankowego, szczególnie z uwagi na ten drugi rodzaj zadań. Projekt nie rozstrzyga problemu podporządkowania kontroli wewnątrz struktury organizacyjnej banku.

Opublikowano: Glosa 1996/6/21