Orzeczenia sądów
Opublikowano: Wokanda 1994/10/62

Wyrok
Sądu Antymonopolowego
z dnia 6 kwietnia 1994 r.
XVII Amr 73/93

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Wyrok wydany w składzie: przewodniczący - sędzia SW Stanisław Gronowski (spr.), sędzia SW - Jacek Sikorski i sędzia SR - Bogdan Gierzyński.

Sentencja

Sąd Wojewódzki w Warszawie - Sąd Antymonopolowy, po rozpoznaniu odwołania Fabryki w K. od decyzji Urzędu Antymonopolowego z dnia 3 września 1993 r. nr DO-500-27-92/328, odwołanie oddalił.

Uzasadnienie faktyczne

Zakład Transportu Samochodowego w L. (zainteresowany w postępowaniu przed Sądem Antymonopolowym w rozumieniu art. 47931 § 2 kpc) eksploatuje samochody "Żuk" i "Nysa". Posiada zaplecze techniczne dla wykonania naprawy tych pojazdów. Wykonuje także techniczne przeglądy rejestracyjne samochodów na podstawie stosownego upoważnienia. Zakład Transportu zamierza podjąć naprawę dla własnych potrzeb teleskopów do w/w samochodów. Zwrócił się do Fabryki w K (powódka w postępowaniu przed Sądem Antymonopolowym jedynego krajowego producenta amortyzatorów samochodów "Żuk" i "Nysa", z ofertą sprzedaży części zamiennych do teleskopów przednich i tylnych oraz sprzedaży katalogu części zamiennych teleskopów.

Fabryka odmówiła zgody. Według fabryki produkowane przez nią amortyzatory są nierozbieralne bez istotnych uszkodzeń ich części składowych z tego względu części składowe amortyzatorów nie są zasadniczo przedmiotem obrotu handlowego. Regeneracja teleskopów jest wprawdzie możliwa po uzyskaniu autoryzacji fabryki, potwierdzającej umiejętności i przygotowanie techniczne do wykonywania takich napraw. Niemniej jednak fabryka nie przewiduje zwiększenia liczby zakładów regenerujących teleskopy, tym bardziej że sama wykonuje takie naprawy. Zamiast sprzedaży części zamiennych złożyła ofertę regeneracji teleskopów do pojazdów będących w użytkowaniu zakładu transportu.

Według zakładu transportu, odmowa sprzedaży części zamiennych stanowi przejaw stosowania praktyk monopolistycznych. Stąd też zgłosił żądanie wszczęcia przeciwko fabryce postępowania administracyjnego przez Urząd Antymonopolowy (pozwany w postępowaniu przed Sądem Antymonopolowym). Urząd Antymonopolowy wszczął postępowanie z art. 5 pkt 4 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym, zwanej dalej ustawą antymonopolową. Stosownie do tego przepisu praktyką monopolistyczną jest nadużycie pozycji dominującej na rynku, a w szczególności odmowa sprzedaży lub skupu towarów, dyskryminująca niektóre podmioty gospodarcze przy braku alternatywnych źródeł zaopatrzenia lub zbytu.

Fabryka nie uznała zarzutu stosowania praktyk monopolistycznych. Wskazywała na zagrożenie bezpieczeństwa jazdy pojazdem posiadającym niesprawne teleskopy oraz utratę dobrego imienia fabryki w następstwie wypadków drogowych spowodowanych awarią teleskopów.

W trakcie postępowania administracyjnego Urząd Antymonopolowy zasięgnął opinii Zarządu Głównego Polskiego Związku Motorowego "Pol-Mot" w Warszawie na okoliczność, czy z uwagi na bezpieczeństwo jazdy dopuszczalna jest regeneracja amortyzatorów przez użytkownika pojazdu. Według opinii opracowanej przez prof. dr hab. inż Stefana S. nie ma przeciwwskazań tak technicznych, jak i celowościowych dla regenerowania amortyzatorów w zakładzie transportu.

Analogicznej opinii Urząd Antymonopolowy zasięgnął u producentów pojazdów "Żuk" i "Nysa". Według Fabryki Samochodów Osobowych Zakład Samochodów Dostawczych w Nysie użytkownik pojazdu, po okresie gwarancyjnym, może wykonywać wspomnianą naprawę. W szczególności zaś rozporządzenie Ministra Komunikacji z dnia 8 grudnia 1983 r. w sprawie warunków technicznych i badań pojazdów (Dz. U. nr 70, poz. 317) nie precyzuje podmiotów uprawnionych do wykonywania napraw pojazdów. Natomiast Fabryka Samochodów w Lublinie wskazywała, że amortyzatory samochodowe nie podlegają obowiązkowi kwalifikacji na znak bezpieczeństwa.

W ocenie Urzędu Antymonopolowego, odmowa fabryki sprzedaży części ma charakter dyskryminacyjny, uzasadniający postawienie fabryce zarzutu naruszenia art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej. Urząd Antymonopolowy podkreślił przy tym, że wyłączenie przez fabrykę niektórych części zamiennych z obrotu, jest nadużyciem pozycji monopolistycznej na rynku w celu ograniczenia konkurencji w zakresie usług podlegających na naprawach i regeneracji wspomnianych amortyzatorów. Według Urzędu Antymonopolowego powodowa fabryka nie wykazała, aby odmowa sprzedaży części do produkowanych przez nią samochodów była niezbędna do prowadzenia działalności gospodarczej. Decyzją z dnia 3 września 1993 r. nr DO-I-500-27-92/328, Urząd Antymonopolowy nakazał fabryce zaniechanie nadużycia pozycji dominującej na rynku poprzez odmowę sprzedaży części zamiennych do amortyzatorów produkowanych przez fabrykę. Jednocześnie na podstawie art. 14 ust. 1 i 2 ustawy Urząd Antymonopolowy ustalił karę pieniężną w kwocie 50 mln zł płatną przez fabrykę do budżetu państwa.

W odwołaniu od tej decyzji powodowa fabryka podtrzymuje stanowisko prezentowane w postępowaniu administracyjnym o technicznym nieprzygotowaniu zakładu transportu do regeneracji amortyzatorów oraz wynikających stąd zagrożeniach dla bezpieczeństwa ruchu drogowego. (...) Według odwołania zaskarżona decyzja wkracza w sferę samodzielności i samorządności powodowej fabryki, co narusza przepisy ustawy z dnia 25 września 1981 r., o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1991 r. nr 18, poz. 80 z późn. zm.) oraz art. 3531 kc.

Sąd Antymonopolowy zważył, co następuje:

Ustawa antymonopolowa, jak to wynika z jej preambuły, ma na celu zapewnienie rozwoju konkurencji, ochronę podmiotów gospodarczych narażonych na stosowanie praktyk monopolistycznych oraz ochronę interesów konsumentów.

Praktyki monopolistyczne ujawniają się na rynku. Dlatego też na potrzeby stosowania w/w ustawy niezbędne jest ustalenie rynków, na których funkcjonuje powodowa fabryka i pozycji posiadanej przez nią na tych rynkach. Wymaga przy tym wskazania, że rynek pod względem przedmiotowym odnosi się do wszystkich towarów jednego rodzaju, które poprzez szczególne właściwości, m.in. ze względu na przeznaczenie, użytkowość i cenę odróżniającą się od innych towarów w taki sposób, że nie istnieje możliwość dowolnej ich zamiany. Rynek pod względem przedmiotowym tworzą zatem towary, które z punktu widzenia nabywcy charakteryzują się substytutywnością. Mając na względzie oczywistą okoliczność, że bez istotnej przebudowy konstrukcji samochodów "Nysa" i "Żuk" nie pasują do nich amortyzatory innych firm, amortyzatory powodowej fabryki stanowią tutaj przedmiot odrębnego rynku. Na rynku amortyzatorów do w/w pojazdów powodowa fabryka posiada zatem pozycję monopolistyczną w świetle art. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej. Powodowa fabryka funkcjonuje także na rynku części zamiennych do produkowanych przez siebie amortyzatorów. Części te, jak sama przyznaje, sprzedaje podmiotom gospodarczym, którym udzieliła autoryzacji na naprawę amortyzatorów. Na tym rynku nie spotyka się z konkurencją ze strony innych dostawców. Posiada więc tutaj pozycję monopolistyczną, chociaż w ograniczonym zakresie korzysta tutaj z dostaw kooperacyjnych. Na potrzeby niniejszej sprawy należy również wyodrębnić rynek usług regenerujących wspomniane amortyzatory, na którym także działa powodowa fabryka. Na tym rynku funkcjonuje kilka podmiotów gospodarczych. Z uwagi jednak, że powodowa fabryka jest producentem lub dostawcą części zamiennych niezbędnych do wykonywania wspomnianych napraw, na tym rynku posiada więc pozycję dominującą w świetle art. 2 pkt 7 w/w ustawy.

W warunkach zakładu transportu dla przeprowadzenia napraw niesprawnych amortyzatorów istnieje, z technicznego punktu widzenia, możliwość zakupu nowych teleskopów produkcji powodowej fabryki, regenerowanych (m.in. przez powodową fabrykę) oraz części zamiennych dla dokonania przez zakład transportu regeneracji amortyzatorów we własnym zakresie. Wybór jednej z tych możliwości przesądza o uczestnictwie zakładu transportu, na którymś z wyżej wymienionych rynków, po stronie popytu, na których, z kolei po stronie podażowej, funkcjonuje powodowa fabryka. Interesy ekonomiczne powodowej fabryki przemawiają za tym, aby zakład transportu zaopatrywał się w amortyzatory bądź to w nowe, bądź to w regenerowane w powodowej fabryce. Natomiast z punktu widzenia zakładu transportu najkorzystniejszy jest zakup części zamiennych umożliwiających regenerację teleskopów we własnym zakresie. Przyjąć również należy, wbrew stanowisku powodowej fabryki, że zakład transportu jest przygotowany do regeneracji teleskopów. Trudno nawet zakładać, aby podmiot gospodarczy eksploatujący od wielu lat samochody określonych marek, naprawiający je, posiadający prawo dokonywania technicznych przeglądów pojazdów podejmował działalność związaną z regeneracją amortyzatorów bez rozeznania swych możliwości. Zastrzeżeń w tym względzie powodowej fabryki, odwołujących się do zagrożenia bezpieczeństwa ruchu drogowego, sąd nie podzielił, przede wszystkim z przyczyn formalnych. Ustawa antymonopolowa nie jest bowiem platformą do rozstrzygnięcia zagadnień wiążących się z bezpieczeństwem ruchu drogowego, co wynika choćby z powołanej preambuły. Zgodnie zaś z konstytucyjną zasadą swobody działalności gospodarczej (art. 6) rozwiniętą w art. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. nr 41, poz. 324 z późn. zm.) każdemu podmiotowi wolno prowadzić na równych prawach działalność gospodarczą, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa.

Podstawową formą organizującą działalność podmiotów gospodarczych jest umowa, w której strony - w granicach swobody umów - negocjują tak rodzaj jak i treść umowy (por. art. 3521 kc). W świetle w/w przepisu umowa nie może jednakże sprzeciwiać się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Przepisom ustawy, do którego odsyła art. 3531 kc, jest m.in. art. 8 ust. 2 ustawy antymonopolowej. Stosownie do tego przepisu, umowy zawarte z naruszeniem art. 4, art. 5 oraz art. 7 ustawy antymonopolowej są w całości lub w odpowiedniej części nieważne. Ustawa antymonopolowa jest zatem jedną z tych ustaw, do których odsyła art. 3531 kc dla określenia granic swobody umów.

Odmawiając sprzedaży części zamiennych powodowa fabryka nie czyniła tego z powodu braku możliwości faktycznych (np. wykorzystania mocy produkcyjnych). W miejsce bowiem sprzedaży części zamiennych zaproponowała zakładowi transportu regenerację amortyzatorów. Fabryka miała zatem możliwości sprzedania zakładowi transportu odpowiednich części zamiennych, które zresztą sprzedaje podmiotom gospodarczym posiadającym jej - autoryzację na wykonywanie wspomnianych napraw. Odmowa sprzedaży przez powodową fabrykę części zamiennych miała więc na celu ochronę jej interesów ekonomicznych. Zmuszała bowiem zakład transportu czy to do nabywania od powodowej fabryki nowych amortyzatorów do eksploatowanych pojazdów, czy też zlecenia jej regeneracji niesprawnych amortyzatorów.

Odmowa sprzedaży części zamiennych miała też charakter dyskryminacyjny wobec podmiotów gospodarczych, którym powodowa fabryka udzieliła autoryzacji. Zakład transportu pozbawiony więc został możliwości uczestnictwa na równych prawach na rynku części zamiennych do amortyzatorów wytwarzanych przez powodową fabrykę. Sąd podzielił zatem stanowisko zaskarżonej decyzji o dyskryminującym charakterze odmowy sprzedaży części zamiennych przy braku ze strony zakładu transportu możliwości ich nabycia z innych źródeł, co stanowi praktykę monopolistyczną z art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej.

Przepis art. 5 ustawy antymonopolowej zawiera przykładowy, a więc niewyczerpujący katalog przypadków nadużywania pozycji dominującej na rynku. Okoliczności niniejszej sprawy uzasadniają także postawienie powodowej fabryce innego, niż to wskazano w art. 5 pkt 1-5 ustawy antymonopolowej, przypadku nadużycia pozycji dominującej, co jak to wyżej wskazano, może wchodzić w grę z uwagi na przykładowe wyliczenie w art. 5 ustawy antymonopolowej naruszeń tego przepisu. Przykładem nadużycia pozycji dominującej na rynku, nie wymienionym w pktach 1-5 art. 5 ustawy antymonopolowej, jest narzucanie przez podmiot o pozycji dominującej swemu kontrahentowi rynku, na którym ten ma funkcjonować. Praktyka ta ma w mniejszym stopniu charakter antykonkurencyjny, gdyż bezpośrednio nie godzi w interesy konkurentów. Natomiast na plan pierwszy wysuwa się tutaj eksploatacyjny charakter takiej praktyki monopolistycznej, wymierzonej przeciwko potencjalnemu kontrahentowi, ograniczonemu w wyborze formy uczestnictwa na rynku dla zaspokojenia jego potrzeb. Ograniczając, w sposób sprzeczny z prawem, samodzielność zakładu transportu w zakresie wyboru rynku, na którym zamierza on uczestniczyć dla zaspokojenia swych potrzeb gospodarczych, powodowa fabryka nadużyła zatem pozycji dominującej na rynku, co stanowi praktykę monopolistyczną z art. 5 w/w ustawy. (...)

Brak jest także podstaw ze strony powodowej fabryki stawiania Urzędowi Antymonopolowemu zarzutu ingerowania w ustawowo zagwarantowaną samodzielność fabryki jako podmiotu gospodarczego. Powodowa fabryka nie bierze pod uwagę, że ustawa antymonopolowa wiąże wszystkie podmioty gospodarcze i ich organy (art. 1 w/w ustawy). Wiąże zatem i organy powodowej fabryki jako przedsiębiorstwa państwowego. Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1991 r. nr 18, poz. 80 z późn. zm.) organy przedsiębiorstwa państwowego są wprawdzie uprawnione do samodzielnego podejmowania decyzji organizujących działalność przedsiębiorstwa, jednakże w zgodności z przepisami prawa, co dotyczy także ustawy antymonopolowej. Naruszenie w/w ustawy uprawniało Urząd Antymonopolowy do podjęcia decyzji ingerującej w działalność powodowej fabryki dla przywrócenia przestrzegania prawa, co znajduje swoje uzasadnienie również w przepisie art. 2 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.

W tym stanie sprawy Sąd Antymonopolowy oddalił odwołanie.