Orzeczenia sądów
Opublikowano: Wokanda 1995/2/50

Wyrok
Sądu Antymonopolowego
z dnia 22 czerwca 1994 r.
XVII Amr 3/94

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Wyrok wydany w składzie: przewodniczący - sędzia SW Stanisław Gronowski, sędzia SW - Zbigniew Szaniawski i sędzia SR - Dariusz Czajka.

Sentencja

Sąd Wojewódzki w Warszawie - Sąd Antymonopolowy po rozpoznaniu odwołania Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w W. od decyzji Urzędu Antymonopolowego z dnia 29 listopada 1993 r. nr DO-III-50-/S/-14/93/918, zaskarżoną decyzję uchylił.

Uzasadnienie faktyczne

Na podstawie umowy z dnia 30 czerwca 1980 r. Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w W. zwane dalej dostawcą (powód w postępowaniu przed Sądem Antymonopolowym) dostarczało energię cieplną na rzecz Centrum Półprzewodników "Cemi" w W., zwanego dalej odbiorcą (zainteresowany w postępowaniu przed Sądem Antymonopolowym w rozumieniu art. 47931 § 1 kpc). Odbiorca zalegał z opłatami za dostarczoną energię cieplną: dług główny wyniósł 36 mld zł, zaś odsetki - 20 mld zł. Pismami z dnia 5 i 6 października 1993 r. dostawca wypowiedział umowę z dniem 6 listopada 1993 r. i zaprzestał dalszych dostaw ciepła.

Na żądanie odbiorcy Urząd Antymonopolowy (pozwany w postępowaniu przed Sądem Antymonopolowym) wszczął postępowanie administracyjne z art. 5 pkt 4 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym, zwanej dalej ustawą antymonopolową. Stosownie do tego przepisu praktyką monopolistyczną jest nadużycie pozycji dominującej na rynku przez odmowę sprzedaży lub skupu, dyskryminującą niektóre podmioty gospodarcze przy braku alternatywnych źródeł zaopatrzenia lub zbytu.

Dostawca nie uznał zarzutu stosowania praktyk monopolistycznych. Powołał się na § 24 ust. 1 pkt 3 zarządzenia Ministra Gospodarki Materiałowej z dnia 4 lipca 1977 r. w sprawie warunków dostarczania energii cieplnej (M. P. nr 18, poz. 104, ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu dostawca może przerwać lub ograniczyć dostarczanie energii cieplnej w razie zalegania odbiorcy z zapłatą należności za energię cieplną powyżej 14 dni od doręczenia odbiorcy rachunku. Wskazał także, iż odbiorca nie przedłużył decyzji, o której mowa w § 24 ust. 3 powołanego zarządzenia. W świetle tego przepisu z powodu zalegania z zapłatą nie można przerwać lub ograniczyć dostarczania energii cieplnej do zakładów, których niezakłócone działanie uznane zostało przez właściwy terenowy organ administracji państwowej za społecznie niezbędne, oraz do urządzeń, których działanie jest konieczne ze względu na bezpieczeństwo ludzi oraz urządzeń. Stąd też "Cemi" nie może skutecznie domagać się dostaw ciepła, nie płacąc w zamian należności. Zaległości w opłatach za dostawy ciepła powodują trudności w wywiązywaniu się dostawcy ze swych zobowiązań finansowych w stosunku do elektrociepłowni.

W trakcie toczącego się postępowania administracyjnego odbiorca złożył oświadczenie, ze po wznowieniu dostaw energii cieplnej będzie regulował bieżące należności. Natomiast zapłatę długu głównego oraz odsetek uzależnił od wyniku toczącego się z wierzycielami postępowania układowego. Odbiorca powołał się tutaj na przepis art. 29 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o postępowaniu układowym (Dz. U. nr 93, poz. 836, ze zm.). Stosownie do tego przepisu po otwarciu postępowania układowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu albo umorzenia postępowania nie może być dokonywana spłata długów, objętych postępowaniem.

Rozpoznając sprawę w postępowaniu administracyjnym Urząd Antymonopolowy wziął pod uwagę, że dostawca posiada na rynku dostaw energii cieplnej pozycję monopolistyczną w rozumieniu art. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej. Pozycja prawna odbiorcy jest słabsza i zatem jego powinna chronić ustawa antymonopolowa. Wstrzymując dostawy ciepła dostawca nadużył pozycji dominującej na rynku, tym bardziej wobec toczącego się postępowania układowego. Z tych też względów decyzją z dnia 29 listopada 1993 r., nr DO-III-50(S)-14/93/918, Urząd Antymonopolowy nakazał zaniechanie stosowania praktyk monopolistycznych i wznowienie dostaw energii cieplnej do obiektów odbiorcy.

W odwołaniu do Sądu Antymonopolowego dostawca polemizuje z ustaleniami zaskarżonej decyzji. Zaakceptowanie stanowiska Urzędu Antymonopolowego, iż bez narażenia się na zarzut stosowania praktyk monopolistycznych dostawca nie może wstrzymać dostaw ciepła odbiorcom zalegającym z zapłatą opłat, podważa egzystencję tak dostawcy, jak i elektrociepłowni, u których dostawca jest zadłużony. Powoływał się także na wynikające z art. 490 § 1 kc prawo powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia dopóki odbiorca, którego sytuacja finansowa stwarza wątpliwość wywiązania się ze zobowiązania wzajemnego, nie da stosownego zabezpieczenia. Wywodził także, iż liberalne traktowanie odbiorców niepłacących należności za dostarczane im ciepło powoduje w rezultacie wzrost urzędowych cen energii i przerzucanie wynikłych stąd skutków na odbiorców wywiązujących się ze swych zobowiązań finansowych.

Sąd Antymonopolowy zważył, co następuje:

Umowa dostawy energii cieplnej jest przykładem umowy wzajemnej w rozumieniu art. 487 § 2 kc. Istotą takiej umowy jest wzajemność świadczeń: każda ze stron według treści umowy zobowiązana jest świadczyć drugiej stronie ekwiwalent tego, co sama otrzymuje. Nie można zatem negować prawa dostawcy do zapłaty za dostarczane ciepło, tym bardziej, gdy brak spełnienia takiego zobowiązania przez odbiorcę uprawnia dostawcę do zaprzestania dostaw ciepła, a to stosownie do § 24 ust. 3 powołanego już zarządzenia Ministra Gospodarki Materiałowej z dnia 4 lipca 1977 r. Egzekwowanie przez dostawcę swych należności w formach uznanych przez prawo nie może być poczytywane za nadużywanie władzy rynkowej i nie jest przejawem stosowania praktyk monopolistycznych. Trudno zatem podzielić pogląd wyrażony w zaskarżonej decyzji, w świetle którego odbiorcę nie płacącego należności za dostawy ciepła powinna chronić ustawa antymonopolowa, jako że jest on słabszym partnerem umowy w stosunku do dostawcy posiadającego na rynku pozycje monopolistyczną. Natomiast istota sprawy sprowadza się do zagadnienia, czy wypowiedzenie umowy i przerwanie dostaw ciepła dla wymuszenia od odbiorcy świadczenia wzajemnego, w szczególności zaś w zakresie zabezpieczenia środków (zaliczek) na bieżące dostawy (art. 490 § 1 kc) stanowiło nadużycie posiadanej przez dostawcę pozycji dominującej na rynku, a więc praktykę monopolistyczną z art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej, na którym to przepisie oparta została zaskarżona decyzja.

Wymaga podkreślenia, że zachowania mające postać praktyk monopolistycznych nie podlegają ochronie prawnej nawet wówczas, gdy przy tej okazji wykonywane są prawa wynikające z obowiązujących przepisów. W świetle bowiem art. 8 ust. 2 ustawy antymonopolowej umowy zawarte (a także zmienione, czy wypowiedziane) z naruszeniem art. 4, art. 5 i art. 7 są w całości lub w odpowiedniej części nieważne.

Jak to już wyżej wskazano w świetle art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej odmowa sprzedaży, dyskryminująca niektóre podmioty gospodarcze przy braku alternatywnych źródeł zaopatrzenia, stanowi przejaw nadużycia pozycji dominującej na rynku. Aby wspomniane zachowanie miało charakter nadużycia pozycji dominującej, a więc było nielegalne, przesłanki wymienione w powołanym przepisie winny wystąpić łącznie (kumulatywnie). W postępowaniu administracyjnym udowodnione zostały dwie spośród trzech przesłanek wskazanych w art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej, a mianowicie odmowa sprzedaży ciepła (przerwanie dostaw) oraz brak po stronie odbiorcy alternatywnych źródeł zaopatrzenia. Co prawda dostawca podnosił, że alternatywnym źródłem zaopatrzenia byłoby zbudowanie przez odbiorcę własnego źródła ciepła, ale tego stanowiska sąd nie podzielił. Alternatywność źródeł zaopatrzenia nie może być bowiem potencjalna, lecz realna (w zasięgu ręki). Ten wymóg z oczywistych względów nie mógł być spełniony.

W ocenie Sądu Antymonopolowego w zaskarżonej decyzji nie zostało wyjaśnione, czy wypowiedzenie przez dostawcę umowy i przerwanie dostaw miało dyskryminycyjny charakter. Nie została zatem wykazana w postępowaniu administracyjnym trzecia niezbędna przesłanka z art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej, stanowiącego podstawę prawną zaskarżonej decyzji.

Podmiot posiadający na rynku pozycję dominującą powinien równoprawnie traktować swych kontrahentów. W każdym zaś razie, bez narażenia się na zarzut nadużycia pozycji dominującej, nie może stosować różnych kryteriów postępowania, dyskryminując tym samym niektóre podmioty występujące na tym samym szczeblu obrotu lub niektóre podmioty w ramach określonych grup swych kontrahentów. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy dostawca uzasadniał tak drastyczne formy postępowania, jakimi było wypowiedzenie umowy i przerwanie dostaw energii prowadzące bezpośrednio do upadłości odbiorcy, skalą zjawiska niepłacenia należności za dostarczaną energię, zagrażającą możliwościom dalszego prowadzenia działalności gospodarczej w oparciu o zasadę samofinansowania. Jednakże w materiale dowodowym sprawy brak jest jakichkolwiek danych na tę okoliczność. W szczególności brak jest dowodów czy analogiczne metody, prowadzące dla zabezpieczenia środków na realizację bieżących dostaw ciepła, stosowane były także wobec innych odbiorców energii, przakładowo przedsiębiorstw przemysłowych. Spośród odbiorców znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej wybiórcze domaganie się płacenia zaliczek na poczet bieżących dostaw ciepła jedynie od "Cemi" i w rezultacie przerwanie dostaw tylko temu przedsiębiorstwu, mogłoby być traktowane jako dyskryminacyjny przejaw nadużycia pozycji dominującej na rynku w świetle art. 5 pkt 4 ustawy antymonopolowej. Materiał dowodowy wymaga także uzupełnienia o ustalenie liczby podmiotów zalegających z zapłatą należności za dostarczaną energię cieplną w omawianym okresie. Nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu jest także ocena stanu kondycji finansowej dostawcy, w jakiej się on wówczas znajdował.

Urząd Antymonopolowy przy ponownym rozpoznawaniu sprawy powinien mieć także na uwadze i rozważyć to, iż zarzucana praktyka monopolistyczna nie jest bezwzględnie zakazana i podlega tzw. regułom rozsądku z art. 6 ustawy antymonopolowej. Ciężar udowodnienia okoliczności wymienionych w tym przepisie spoczywa na dostawcy, który powinien wykazać niezbędność stosowanych praktyk monopolistycznych dla prowadzenia działalności gospodarczej.

W tym stanie sprawy zaskarżona decyzja podlega uchyleniu (art. 47934 § 2 kpc).