Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2163110

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 29 lutego 2016 r.
V SA/Wa 4467/15

UZASADNIENIE

Sentencja

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 29 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym sprawy ze skargi M. C. na decyzję Dyrektora (...) Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia (...) września 2015 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata

Uzasadnienie faktyczne

W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy M. C. (dalej: "Skarżący") wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.

W uzasadnieniu wniosku oraz oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż pozbawianie dopłat spowodowało zahamowanie rozwoju gospodarstwa rolnego. Skarżący nie posiada środków bieżących i funkcjonuje dzięki pomocy rodziców i babci. Posiada dom o pow. 90 m2 o wartości 30.000 zł, zabudowania gospodarcze przedstawiające wartość 20.000 zł oraz nieruchomość rolną o pow. 20,43 ha w tym 2,5 ha ziemi rolnej oraz łąki, pastwiska i tereny zadrzewione. Posiada również trzy jałówki, dwa samochody o wartości 20.000 zł ((...),(...)) oraz ciągnik (6.000 zł). Skarżący wskazał, iż nie uzyskuje dochodów z gospodarstwa rolnego; jedyny dochód uzyskał ze sprzedaży jałówki (3.300 zł). Babcia - z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe - otrzymuje miesięczne świadczenie emerytalne w kwocie 1.000 zł. Ponadto Skarżący spłaca kredyt - rocznie 2.400 zł, brakuje mu środków na opłacenie KRUS i podatków, koszty utrzymania i opłaty za media pokrywa dzięki pomocy babci i rodziców.

W dodatkowym oświadczeniu Skarżący wyjaśnił, że środki na zakup dwóch samochodów uzyskał ze sprzedaży 6 sztuk krów mlecznych w listopadzie 2013 r. oraz dwóch jałówek w listopadzie 2014 r. Wskazał: "uczyniłem tak aby pieniądze się nie rozleciały". Wskazał również, że 1 ha nieruchomości rolnej przedstawia wartość średnio 10.000 zł, posiada trzy jałówki, każda o wartości około 3.500 zł, ale ze względu na suszę i cenę paszy nie może ich sprzedać. Wyjaśnił, że w ramach prowadzonego gospodarstwa rolnego na powierzchni 2,45 ha uprawia zboże, na posiadanych łąkach kośnych - trawę na paszę dla krów lub wykorzystuje je na wypas bydła. Ponadto korzysta z pomocy finansowej i rzeczowej rodziny. Do dodatkowego oświadczenia załączył dokumenty potwierdzające wydatki z tytułu zakupu wody, energii, usług telefonicznych, wywozu szamba oraz obowiązków podatkowych i wobec KRUS, dowody wypłaty emerytury, polisy ubezpieczeniowe, jak również wyciągi z posiadanego rachunku bankowego.

Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje.

Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest - stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") - ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia.

W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać Skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności.

W przedmiotowej sprawie oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy Skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie Skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca - na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy - winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku.

Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem Skarżący nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Przede wszystkim wskazać należy, że do Skarżącego należy majątek o znacznej wartości, ponieważ tak należy ocenić fakt posiadania nieruchomości rolnej o powierzchni około 20 ha. Skarżący wskazał, że 1 ha nieruchomości jest wart około 10.000 zł, a więc Skarżący jest właścicielem majątku nieruchomego o wartości około 200.000 zł. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. W ramach prowadzonego gospodarstwa rolnego Skarżący przede wszystkim uprawia zboże i hoduje bydło - obecnie posiada trzy jałówki, ale rozmiar stada nie zwiększa się. Ze złożonych wyjaśnień wynika, że Skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu z prowadzonego gospodarstwa - oprócz kwoty 3.300 ze sprzedaży jednej sztuki bydła. Skarżący nie przedstawił zaświadczenia o dochodach z gospodarstwa rolnego oświadczając: "Urząd Gminy nie prowadzi i nie zajmuje się dochodami rolnika". Wskazać jednak należy, że Urzędy Gminy wystawiają zaświadczenia o dochodach gospodarstw rolnych na podstawie tzw. dochodu przeliczeniowego z tego gospodarstwa. Dochód przeliczeniowy (z 1 ha przeliczeniowego) określany jest na podstawie obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego o wysokości przeciętnego dochodu rocznego z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego. Skarżący nie wywiązał się z obowiązku wykazania dochodów z gospodarstwa rolnego. Nie można natomiast uznać za wiarygodne wyjaśnień, że z gospodarstwa rolnego o powierzchni 20,34 ha Skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów (oprócz dochodu ze sprzedaży jałówki). Przyjmując oświadczenia za zgodne z prawdą należało by się zastanowić nad celowością prowadzenia takiego gospodarstwa.

Oprócz majątku nieruchomego Skarżący posiada również majątek ruchomy: dwa samochody o wartości około 20.000 zł oraz ciągnik o wartości około 6.000 zł. Zgodnie ze złożonymi wyjaśnieniami Skarżący kupił dwa samochody osobowe (w tym jeden uszkodzony) ze środków uzyskanych ze sprzedaży bydła. W sytuacji, gdy Skarżący nie opłaca podatków, składek KRUS, wszczyna postępowania sądowoadministracyjne, które co do zasady są związane z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych, w tym co najmniej wpisu sądowego, przeznaczenie środków uzyskanych z prowadzonego gospodarstwa rolnego (bo za taki dochód uznać należy środki ze sprzedaży bydła hodowanego w tym gospodarstwie) na zakup samochodów osobowych, nie zaś na uregulowanie zaległości i długów albo na rozwój gospodarstwa rolnego uznać należy za co najmniej niezrozumiały. Podnieść należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na inne wydatki, które nie stanowią niezbędnych dla utrzymania. Zwrócić uwagę należy, że w tutejszym Sądzie od 2008 r. zostało zarejestrowanych 9 spraw ze skarg wnioskodawcy, w tym 6 spraw zostało zakończonych. Stwierdzić więc należy, że Skarżący wiedział, że prowadzenie postępowań sądowych wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów, ale pomimo tego nie podjął czynności w celu zgromadzenia środków na ich uiszczenie. W niniejszej sprawie wpis sądowy wynosi 200 zł, a łączne wpisy sądowe w trzech niezakończonych sprawach stanowią kwotę 600 zł.

Istotne jest również, że pomocy finansowej udziela Skarżącemu rodzina (brat rodzice, ciotka). Ponadto Skarżący mieszka z babcia, która posiada źródło dochodu z tytułu świadczenia emerytalnego w kwocie miesięcznej 1.007 zł. Warto w związku z powyższymi ustaleniami wskazać, że przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między innymi między rodzicami i dziećmi nakładają na rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne. Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 k.r.o. Także art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Z kolei w postanowieniu z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził stanowisko zgodnie z którym, strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, lecz również podać dokładne dane o swoim stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.).

Analizując przedstawione wyciągi z rachunku bankowego uwagę zwraca wydatek na bilet lotniczy do (...) w wysokości 379 zł poniesiony (...) sierpnia 2015 r., co wskazuje, że Skarżący ponosi nie tylko wydatki na niezbędne utrzymanie (Skarżący nie wskazał celu zagranicznego wyjazdu).

Odnosząc się do oświadczonych zobowiązań i wydatków stałych przypomnieć trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Pożyczka zaciągnięta przez skarżącego nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi.

Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi (nie tylko środkami pieniężnymi, również innym majątkiem nieruchomym i ruchomym) to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.

W związku z powyższym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.