Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2076859

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 6 listopada 2015 r.
V SA/Wa 3576/15

UZASADNIENIE

Sentencja

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J.K. na decyzję Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z dnia (...) czerwca 2015 r. Nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu opłat abonamentowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.

Uzasadnienie faktyczne

J. K. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 formularza oświadczył, iż osiąga dochody z tytułu emerytury i umowy zlecenia w wysokości 3.565,26 zł, zaś jego żona z tytułu emerytury w wysokości 1.439,87 zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniósł, iż wraz z żoną "wpadli w pułapkę kredytową" z uwagi na chęć "rozkręcenia" działalności gospodarczej żony i inne wypadki losowe, w związku z czym spłata zobowiązań pochłania 70% ich dochodów, a na "życie" pozostaje im miesięcznie kwota 430 zł. Skarżący wskazał nadto, iż jest inwalidą i nie jest w stanie przemieszczać się między miejscem zamieszkania a W. Wnioskodawca przedstawił również miesięczne wydatki swoje i żony, na które składają się: kredyty i pożyczki - 3.506,37 zł, czynsz najmu - 278,32 zł, media - 442,10 zł, opał - 150 zł, koszty leczenia - 200 zł.

W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 5 października 2015 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów.

W odpowiedzi wnioskodawca nadesłał pismo z dnia 26 października 2015 r. zatytułowane "skarga", w którym wskazał, iż koszt uzyskania żądanych dokumentów przewyższa wysokość wpisu sądowego w sprawie. Poinformował jednocześnie, iż dokonał wpłaty kwoty 200 zł tytułem wpisu sądowego, jednakże nadal wnosi o udzielenie prawa pomocy w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy.

Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:

Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest - stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") - ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).

Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.

Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF, okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało gdzie i na podstawie jakiego tytułu mieszka, jakie są miesięczne wydatki wnioskodawcy i jego żony związane z niezbędnym utrzymaniem (opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie), czy wnioskodawca bądź jego żona posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości a także czy posiadają rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób.

Oceniając zatem wniosek złożony na urzędowym formularzu PPF, jak również odpowiedź na wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia, przyjąć należało, iż wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy.

Przede wszystkim stwierdzić należy, iż skarżący nie wykonał należycie zarządzenia z dnia 5 października 2015 r., którym został wezwany do udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania, jak również do złożenia dokumentów źródłowych.

W piśmie z dnia 26 października 2015 r. wnioskodawca nie odniósł się w żaden sposób do zadanych mu pytań. Stanowi ono jedynie polemikę z wezwaniem go do złożenia określonych dokumentów, z uwagi na związane z tym wydatki, które przewyższają - w jego ocenie - wysokość wpisu sądowego.

Wobec powyższego wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Aby dokonać takie porównania, referendarz sądowy musi dysponować pełną wiedzą w zakresie możliwości majątkowych wnioskującej strony. Przepisy ustawy p.p.s.a. wprowadziły uprawnienie do żądania złożenia dodatkowego oświadczenia przez wnioskodawcę, a jednocześnie nałożyły na niego obowiązek w tym zakresie. Stanowi o tym przywołany wyżej przepis art. 255 p.p.s.a. poprzez użycie stwierdzenia "strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego".

Omawiany przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym - na podstawie art. 256 p.p.s.a. - rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r. poz. 1257). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności:

1)

odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;

2)

wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy;

3)

odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych;

4)

odpisy dwóch ostatnich bilansów;

5)

zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;

6)

zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej.

W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się - z uwagi na stan sprawy - iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Mając zatem na uwadze, iż wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na zadane pytania i nie złożył żądanych dokumentów źródłowych, uznać należało, iż nie wykazał on, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym wystąpiła w odniesieniu do jego osoby. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi.

Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13).

Ustosunkowując się do stanowiska wyrażonego przez wnioskodawcę w piśmie z dnia 26 października 2015 r., wskazać należy, iż jego oświadczenia złożone na urzędowym formularzu PPF z dnia 17 września 2015 r. nie mogły być uznane za wyczerpujące, a przez to nie były one wystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. W tym zakresie zauważyć należy, iż wnioskodawca nie złożył oświadczenia w zakresie posiadanego majątku ruchomego, jak również co do rachunków bankowych. Skoro bowiem - jak wywodzi - jest obciążony kredytami i pożyczkami, to oczywistym jest, że musi posiadać rachunki bankowe, rachunki kredytowe, bądź korzystać z innych instrumentów służących ich spłacie. Dla oceny sytuacji majątkowej strony istotnym jest przy tym nie tylko stan aktualnego pieniężnego posiadania, lecz również i to jak przedstawia się ewentualny przepływ środków finansowych na posiadanym rachunku w skali pewnego czasookresu (w niniejszej sprawie okresu 3 miesięcy). Zaznaczyć bowiem należy, iż koszty związane z postępowaniem sądowym winny być uwzględnione przez inicjującego takie postępowanie i traktowane jako równorzędne z innymi wydatkami, z wyjątkiem tych, które są konieczne dla utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny. Innymi słowy rzecz ujmując, strona wszczynając postępowanie sądowe winna liczyć się z ewentualnymi finansowymi obciążeniami z tego tytułu, a nie tylko oczekiwać pozytywnego rozpoznania jej wniosku o prawo pomocy, wyzbywając się posiadanych środków pieniężnych na inne wydatki niż konieczne dla utrzymania.

Wobec niewykonania zaradzenia z dnia 5 października 2015 r. stwierdzić należało, że skarżący nie starał się udowodnić, że jego sytuacja majątkowa wymaga finansowego wsparcia ze strony państwa. Od wnioskodawcy zażądano oświadczeń, a także dokumentów, które powinny znajdować się w jego dyspozycji, tj. odpisów zeznań podatkowych, odcinków wypłaty emerytury lub kopii decyzji o przyznaniu tego świadczenia, wyciągów z rachunków bankowych, które w świetle art. 728 § 2 Kodeksu cywilnego, bank zobowiązany jest bezpłatnie przesyłać posiadaczowi rachunku.

Odnosząc się w powyższym kontekście do wskazanego zadłużenia (kredyty, pożyczki), wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04, Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Zatem uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji majątkowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu szeregu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym (kredyty, pożyczki) i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia takich zobowiązań. Innymi słowy rzecz ujmując, skarżący ma prawo do zadłużenia, a także do wystąpienia z wnioskiem o prawo pomocy, jednakże powoływanie się na konieczność zaspokojenia zadłużenia przed kosztami sądowymi nie znajduje racji bytu zarówno w świetle instytucji prawa pomocy, jak też konstytucyjnych wartości gwarantujących równe traktowanie wszystkich obywateli (art. 32 Konstytucji RP). W orzecznictwie znane jest również stanowisko, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyt zaciągnięty przez skarżącego nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi (vide: postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13).

Niezależnie od wyłożonych powodów odmowy uwzględnienie wniosku o prawo pomocy, dodatkowo wskazać trzeba, iż wnioskodawca uiścił należny wpis od skargi, wobec czego uznać należało, iż był w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Mając zatem na uwadze, iż na obecnym etapie nie ciążą już na nim inne opłaty sądowe, odmowa zwolnienia od kosztów sądowych nie spowoduje wstrzymania biegu sprawy i nie pozbawi skarżącego prawa do sądu.

Z wyłuszczonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.