Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1763873

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 2 czerwca 2015 r.
V SA/Wa 260/15

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Beata Blankiewicz-Wóltańska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia... października 2014 r. nr... w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata

Uzasadnienie faktyczne

W sporządzonym na urzędowym formularzu PPF wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy wniesiono o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.

Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że Skarżący uzyskał rozwód i ma córkę. Opisując posiadany majątek wskazał udział w mieszkaniu o powierzchni... m.kw., siedlisko o powierzchni około... m.kw. i nieruchomość rolną o powierzchni... ha. Podstawą utrzymania Skarżącego jest dochód z działalności rolniczej w wysokości... zł miesięcznie. W latach 2013 - 2014 roczny dochód wyniósł około... zł. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, korzysta z pomocy udzielanej przez matkę i brata, jest prowadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne o zwrot dopłat pobranych w latach 2007 - 2011 w łącznej kwocie około... zł. Dodał, że zamierza sprzedać siedlisko aby pokryć zobowiązania wobec Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.

Ponieważ oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożone wyjaśnienia okazały się niewystarczające do oceny stanu majątkowego, skarżącego wezwano do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia dodatkowych dokumentów. Odpowiadając na wezwanie wyjaśnił on, że wydzierżawił nieodpłatnie gospodarstwo rolne, nie posiada majątku o znacznej wartości, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie korzysta z pomocy społecznej. Wyjaśnił, że udzielane corocznie dopłaty do gruntów rolnych podlegają zajęciu w związku z wydaniem decyzji o cofnięciu dopłat za lata 2007-2011. Wymienił miesięczne wydatki do których zaliczył alimenty wobec córki w wysokości... zł miesięcznie, opłaty na utrzymanie: żywność -... zł, składka ubezpieczenia kosztów leczenia -... zł, opłaty związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego -... zł, podatek rolny, opłata śmieciowa. Wskazał również, że stan jego zdrowia wymaga ponoszenia dodatkowych kosztów leczenia. Wyjaśnił również, że posiada jeden rachunek bankowy, nie posiada lokat i oszczędności pieniężnych, utrzymuje się z prac polowych oraz okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej.

Do pisma załączył cztery zaświadczenia Urzędu Gminy w B. z... marca 2015 r. wskazujące dochody roczne z gospodarstwa rolnego, wyciąg bankowy za okres od 1 stycznia 2015 r. 8 kwietnia 2015 r., kserokopię wyroku Sądu Okręgowego Warszawa Praga w Warszawie z dnia... czerwca 2012 r. orzekającego rozwiązanie przez rozwód związku małżeńskiego oraz nakładającego na Skarżącego obowiązek udziału w kosztach utrzymania małoletniego dziecka w wysokości... zł miesięcznie, kserokopie decyzji w sprawie przyznania płatności do gruntów rolnych, potwierdzenie zapłaty podatku rolnego za 2015 r., kserokopie faktury - rozliczenie sprzedaży energii elektrycznej i świadczenia usług dystrybucji z 26 lutego 2015 r., pokwitowanie uiszczenia opłaty śmieciowej, polisę indywidualną ubezpieczenia kosztów leczenia... oraz dokumentację medyczną.

Ponadto Skarżący przedstawił skany następujących dokumentów: umowa dzierżawy z 16 lutego 2015 r., notarialne poświadczenie z 23 października 2014 r., że podpisy na umowie dzierżawy położyli własnoręcznie w lokalu Kancelarii notarialnej J. G. i S.Z. (Repertorium A Nr..) oraz notarialne poświadczenie z 16 lutego 2015 r., że podpisy na rozwiązaniu umowy dzierżawy położyli własnoręcznie w lokalu Kancelarii notarialnej J. G., M. G. i S. Z. (Repertorium A Nr...), potwierdzenie zarejestrowania w dniu... lutego 2015 r. umowy dzierżawy w ewidencji gruntów i budynków, tytuł wykonawczy, zawiadomienie o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego.

Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 28 kwietnia 2015 r. odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ustawowym terminie strona złożyła sprzeciw. Wnioskodawca zarzucił, że w powyższym postanowieniu nie odniesiono się do wniosku alternatywnego o częściowe zwolnienie od kosztów.

Oświadczył także, że gospodarstwo rolne wydzierżawił w całości, ponieważ w okresie pobierania zasiłku chorobowego nie mógł prowadzić działalności rolniczej. Zawarł trzy umowy dzierżawy - dwie w dniu 23 października 2014 r. na okres 5 i 10 lat oraz jedną w dniu 16 lutego 2015 r. na okres 10 lat. Złożona do akt sprawy umowa z dnia 16 lutego 2015 r. jest wciąż obowiązująca. Wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony przed datą zawarcia trzeciej umowy, która obejmuje prawie 4 ha gospodarstwa. Dochód wskazany w oświadczeniu złożonym na formularzu był szacunkowy i uzyskiwany przed oddaniem gospodarstwa w dzierżawę. Skarżący podniósł, że nie ma stałych przychodów i określił ich wysokość w sposób szacunkowy - przychód wynosi maksymalnie... zł, a w niektórych miesiącach jest równy zeru. Do sprzeciwu załączono kopię umowy dzierżawy.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej zwana "p.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.

W myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, zwanej dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na stronie wnioskującej o jego przyznanie, która winna tego dokonać poprzez złożenie kompletnego, wiarygodnego i przekonującego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, dokumentów źródłowych oraz, na wezwanie Sądu, dodatkowych oświadczeń. Podejmując decyzję o przyznaniu prawa pomocy należy opierać się na dokładnych danych dotyczących stanu rodzinnego, majątkowego, wysokości dochodów i wydatków strony wnioskującej o prawo pomocy. Obowiązkiem zaś strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jest, przy zachowaniu należytej staranności, wyczerpujące wykazanie swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Dokonanie prawidłowej oceny czy osoba fizyczna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, czy też pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, wymaga uprzedniej oceny sytuacji materialnej tej osoby. Oceny tej dokonuje się z uwzględnieniem stanu majątkowego, źródeł dochodów i ich wysokości oraz stałych koniecznych wydatków ponoszonych na utrzymanie jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Niezbędne jest również porównanie możliwości finansowych strony wnioskującej o prawo pomocy (a więc badanie sytuacji materialnej po opłaceniu stałych koniecznych wydatków) z wielkością obciążeń tytułem kosztów, jakie strona musi ponieść w danym postępowaniu.

Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Mając na uwadze treść złożonych przez skarżącego oświadczeń (k. 30-56 akt sądowych) nie sposób stwierdzić, że wykazał on niemożność poniesienia kosztów postępowania zarówno w całości, jak też w części.

Analiza złożonych przez skarżącego dokumentów oraz wyjaśnień prowadzi do wniosku, że nie są one wiarygodne. Skarżący składając oświadczenie na formularzu PPF wyjaśnił, że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni około... ha i uzyskuje dochód z gospodarstwa w wysokości około... zł miesięcznie. Odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów i wyjaśnień wskazał, że gospodarstwo wydzierżawił nieodpłatnie. Skarżący przedstawił skan umowy dzierżawy nieruchomości o pow.... ha zawartej... lutego 2015 r. pomiędzy J. G. i M. G. (wydzierżawiający) i S. Z. (dzierżawca).

Umowa dzierżawy dotyczy nieruchomości o powierzchni... ha. Tymczasem Skarżący oświadczył, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni około... ha. Skarżący nie wyjaśnił, jak wykorzystuje posiadaną nieruchomość rolną i prowadzone gospodarstwo rolne - w części nieobjętej dzierżawą. Nie wskazał rodzaju prowadzonej działalności, czy hoduje zwierzęta, czy prowadzi uprawę roślin. Wyjaśnił jedynie, że nieodpłatnie wydzierżawił gospodarstwo rolne. Równocześnie wskazał, że w miesiącu wydaje około... zł na jego prowadzenie, a z formularza PPF wynika, że działalność rolnicza (... -... zł miesięcznie) stanowi podstawę utrzymania Skarżącego. Następnie Skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac polowych i okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej - nie określając wysokości uzyskiwanych dochodów.

Skarżący w sprzeciwie wskazał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony przed zawarciem trzeciej umowy dzierżawy z... lutego 2015 r. Sąd wyjaśnia, że powyższe twierdzenie skarżącego nie jest prawdziwe, ponieważ umowa została zawarta w dniu... lutego 2015 r., natomiast wniosek o przyznanie prawa pomocy nosi datę... lutego 2015 r. i został nadany pocztą w tym samym dniu.

Mając na uwadze powyższe wskazać należy, że pomimo licznych informacji i dokumentów przedstawionych przez Skarżącego nie jest możliwe określenie miesięcznych dochodów przez niego uzyskiwanych. Dochody wykazane na formularzu PPF nie zostały udokumentowane, a złożone wyjaśnienia budzą wątpliwości, czy Skarżący utrzymuje się z prowadzonego gospodarstwa, czy posiada inne dochody. Powtórzyć należy, że Skarżący wyjaśnił, że gospodarstwo nieodpłatnie wydzierżawia, ale z akt sprawy wynika również, że ponosi koszty jego prowadzenia, w tym opłaca podatek rolny.

Do miesięcznych wydatków - oprócz utrzymania gospodarstwa rolnego - Skarżący zaliczył alimenty na córkę w wysokości... zł, koszty wyżywienia -... zł, składka na ubezpieczenie kosztów leczenia (... zł), podatek rolny (... zł - trzy pokwitowania wpłaty) i opłatę śmieciową (... zł), koszty zużycia energii elektrycznej (... zł). Łącznie przedstawione wydatki stanowią około.... zł (oprócz kosztów utrzymania gospodarstwa rolnego). Dodatkowo Skarżący zaznaczył, że jego stan zdrowia wymaga dodatkowych kosztów leczenia. Zaznaczyć jednak należy, że wykupił ubezpieczenie kosztów leczenia..., co może oznaczać, że koszty te pokrywa ubezpieczyciel. (Skarżący nie przedstawił szczegółowych informacji co do zakresu ubezpieczenia, jak również nie wskazał wydatków na dodatkowe koszty leczenia).

Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów postępowania sądowego. Oświadczeniami o przedstawionej treści Skarżący uniemożliwił porównanie wysokości kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym i jego możliwości płatniczych. Podkreślenia wymaga fakt, iż to do Skarżącego jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie, że zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych.

Należy podkreślić za Naczelnym Sądem Administracyjnym (postanowienie z 5 listopada 2010 r., sygn. akt II GZ 318/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy.

Skarżący nie udokumentował wysokości uzyskiwanych dochodów; właściwie można stwierdzić, że nie jest znana ich wysokość, ponieważ przedstawione informacje wydają się jedynie szacunkowym ich określeniem. W sprzeciwie wskazał, że maksymalny miesięczny przychód z prac dorywczych wynosi... zł.

Mając powyższe na uwadze, oświadczenia Skarżącego należy uznać za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się Skarżący.

Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, należy mieć na uwadze, że to na Skarżącym spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca - na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy - winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Mając powyższe na uwadze, oświadczenie Skarżącego należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej się znajduje. Oświadczeniem o przedstawionej treści Skarżący uniemożliwił porównanie wysokości kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym i możliwości płatniczych.

Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy skarżący nie dysponuje środkami finansowymi lub jeśli zapłata kosztów postępowania sądowego mogłaby spowodować powstanie uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów postępowania nie może być natomiast brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. Ponieważ koszty sądowe powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków.

Wnioskujący nie należy do osób pozbawionych środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Rozpoznając wniosek Skarżącego w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, zauważyć należy, że brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata albo radcy prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez Skarżącego zarzutów lub braku jej zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (Skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem. Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 1 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt II FZ 219/11 oddalających zażalenia na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 4 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Bd 969/10 oraz z dnia 23 grudnia 2010 r. sygn. akt I SA/Bd 929/10 przyznające Skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalające wniosek o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika.

Podkreślić należy, że zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępstwa procesowego wiąże się z poniesieniem przez Skarb Państwa określonych kosztów. Wydatek tego rodzaju ma charakter publicznoprawny i może zostać zrealizowany tylko wtedy, gdy zostanie ustalone w sposób niewątpliwy, iż strona uczestnicząca w postępowaniu sądowym, pomimo poczynienia oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania, nie jest w stanie finansowo podołać ciężarowi uiszczenia kosztów sądowych oraz wynajęcia zawodowego pełnomocnika. W niniejszej sprawie brak jest podstaw, by takie ustalenie mogło zostać w sposób uzasadniony przyjęte.

Żadne dochody skarżącego nie zostały udokumentowane. Sąd zauważa, że załączona do sprzeciwu kopia umowy dzierżawy jest nieczytelna w takim stopniu, że uniemożliwia ustalenie podstawowych danych, takich jak data umowy, czynsz dzierżawy czy powierzchnia nieruchomości.

Na skarżącym jako osobie zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy ciążył obowiązek wykazania, że zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (nawet w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych). Skarżący takich przesłanek nie wykazał, zatem na podstawie art. 254 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowił jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.