IV SA/Wr 291/21, Naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3184954

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 6 maja 2021 r. IV SA/Wr 291/21 Naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (spr.).

Sędziowie WSA: Bogumiła Kalinowska, Asesor Marta Pająkiewicz-Kremis.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 maja 2021 r. sprawy ze skargi L. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia (...), nr (...) w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i orzeczenie o obowiązku zwrotu tych świadczeń z odsetkami oddala skargę w całości.

Uzasadnienie faktyczne

Przystępując do rozstrzygania Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn.

Decyzją z dnia 1 października 2019 r. Prezydent Miasta L. (dalej: organ I instancji) - na wniosek L. H. (dalej: skarżąca, strona) - przyznał:

1. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do 18 lat: K. H. (dziecko skarżącej), na okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r., w wysokości 500 zł miesięcznie;

2. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do 18 lat: J. H. (dziecko skarżącej), na okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r., w wysokości 500 zł miesięcznie.

Organ I instancji - pismem z 20 października 2020 r. - wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie określenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz obowiązku ich zwrotu za okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r., wypłacanych na podstawie decyzji

z dnia 1 października 2019 r. na dzieci skarżącej.

Decyzją z 10 grudnia 2020 r. organ I instancji orzekł o uznaniu ww. świadczeń w łącznej wysokości 12.000 zł za świadczenia nienależnie pobrane oraz o obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami. Argumentował, że spełnione zostały przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808 z późn. zm. - dalej: u.p.o.u.a.), pozwalające na ustalenie w przypadku strony nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązanie strony do ich zwrotu. Wskazał, że w okresie, w którym strona była uprawniona do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych na podstawie decyzji z dnia 1 października 2019 r. na okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r. w kwocie 500 zł miesięcznie na każde dziecko (łącznie 1.000 zł miesięcznie), wbrew zakazowi zawartemu w art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., strona otrzymała (co sama potwierdziła) alimenty od ojca dzieci w łącznej wysokości 12.000 zł.

Od decyzji skarżąca odwołała się i wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie art. 28 u.p.o.u.a. Uznała, że działania organu I instancji są niezgodne z prawem i naruszają obowiązek konstytucyjnej pomocniczości państwa wobec dzieci, rodzin niepełnych i wielodzietnych, wobec których nie jest spełniany obowiązek alimentacyjny. Wskazała, że zadłużenie ojca dzieci jest znaczne i powoduje - w jej ocenie - ustawowe naliczanie odsetek od niezapłaconych świadczeń alimentacyjnych, które są formą odszkodowania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. (dalej: SKO, Kolegium) - po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym, zaskarżoną decyzją - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium uznało, że organ I instancji zasadnie orzekł o uznaniu świadczeń jako nienależnie pobranych i ich zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami. Skarżąca bowiem, przyjmując od dłużnika alimenty przekazane niezgodnie z kolejnością wyznaczoną w art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a., wypełniła wskazaną w art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy przesłankę uzasadniającą podjęcie decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W skardze skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO. Podkreśliła, że świadczenia zostały jej przyznane na podstawie złożonego wniosku wraz z wymaganymi dokumentami. Powtórzyła zarzuty odwołania stwierdzając, że wydane decyzje są dla niej krzywdzące, organy dokonały błędnej interpretacji przepisów a urzędnicy są nieprzychylni wobec obywateli.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.

- dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola Sądu nie obejmuje natomiast oceny wypełniania przez organy administracji tzw. poza systemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych (wyrok NSA z 25 września 2009 r., I OSK 1403/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zdaniem Sądu skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie naruszają prawa.

W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji uznały, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego, przyznane decyzją organu I instancji z dnia 1 października 2019 r. w kwocie 500 zł miesięcznie na rzecz uprawnionych do alimentów córek skarżącej, wypłacone w okresie od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi wraz z odsetkami na zasadach wskazanych w decyzji.

W opinii Sądu stanowisko orzekających w sprawie organów jest prawidłowe.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że decyzją z dnia 1 października 2019 r. skarżącej przyznano z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r., na dwoje dzieci, świadczenie w łącznej wysokości 1.000 zł miesięcznie. Ustalono, że skarżąca w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymywała alimenty od dłużnika - ojca dzieci skarżącej, który jest zobowiązany nakazem alimentacyjnym Sądu Okręgowego w D. do płatności alimentów w wysokości 100 euro tygodniowo na rzecz każdego dziecka. Od 2010 r. dokonuje przekazem pocztowym comiesięcznych wpłat tytułem alimentów na dzieci w wysokości 1.000 zł. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymała jednocześnie alimenty w łącznej kwocie 12.000 zł. Okoliczność ta nie jest przez stronę kwestionowana.

Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

W myśl art. 28 ust. 1 tej ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności:

1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,

2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,

3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,

4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Przywołane przepisy ustanawiają zakaz jednoczesnego pobierania przez osobę uprawnioną świadczeń alimentacyjnych z budżetu państwa (funduszu alimentacyjnego) oraz od dłużnika. Treść art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. wyraźnie przy tym stanowi, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres, za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje także alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy poprzednie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki finansowe wierzyciel alimentacyjny powinien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela - o czym, co należy podkreślić, skarżąca w sposób wyraźny została pouczona w decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Pobierając świadczenia z tego funduszu wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych dobrowolnie przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem u.p.o.u.a., która przewiduje, że środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela.

Sądowi z urzędu znany jest fakt, iż w analogicznych okolicznościach faktycznych i prawnych, dotyczących wcześniejszych okresów świadczeniowych, w których przyznano skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zapadały już rozstrzygnięcia organów o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane, które były także przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej przed tut. Sądem (zob. wyroki WSA we Wrocławiu: z 7 listopada 2017 r., IV SA/Wr 314/17; z 7 listopada 2017 r., IV SA/Wr 445/17; z 31 stycznia 2018 r., IV SA/Wr 615/17; z 27 marca 2018 r., IV SA/Wr 108/18; z 24 października 2018 r., IV SA/Wr 297/18; z 24 października 2018 r., IV SA/Wr 410/18) oraz NSA (np. wyrok z 7 maja 2020 r., I OSK 201/19).

Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie podziela stanowisko zaprezentowane w ww. wyrokach wraz z zasadniczym tokiem rozważań, sprowadzającym się do stwierdzenia, że w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej, w tym również na poczet odsetek, kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Przepisy art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 u.p.o.u.a. stanowią lex specialis w stosunku do powołanego w skardze art. 451 § 1 zdanie 2 k.c., normującego zasady zarachowania zapłaty. W konsekwencji oznacza to, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, sposób zaliczenia wynikający z art. 451 § 1 i § 3 k.c. nie ma zastosowania do środków przekazywanych przez dłużnika alimentacyjnego z tytułu obciążających go rat alimentacyjnych.

W związku z powyższym należy stwierdzić, że pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie alimenty - jak miało to miejsce w sprawie - osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą trzeba zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli, tj. kolejności określonej w art. 28 omawianej ustawy. Jest to okoliczność obiektywna, której zaistnienie, niezależnie od stanu świadomości osoby pobierającej świadczenia, prowadzić musi do uznania, że wypłacone w takich uwarunkowaniach świadczenia są nienależnie pobrane, a tym samym - zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a. - podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Zgodzić się zatem trzeba z organami orzekającymi w niniejszej sprawie, że z powołanych wyżej przepisów wynika, iż osoba uprawniona nie może pobierać jednocześnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz od dłużnika alimentacyjnego. Przy czym - stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. - dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia jest, za jaki okres strona otrzymała alimenty, czy też za (na) jaki okres chce je zaliczyć. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje również alimenty i nie ma znaczenia, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. W okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych przez dłużnika alimentacyjnego. Sytuacja, w której osoba pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje jednocześnie alimenty stanowi naruszenie kolejności zaspokojenia wierzycieli przez dłużnika alimentacyjnego, określonej w art. 28 ustawy.

W rozpoznawanej sprawie oczywiste jest, że skarżąca - w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego - otrzymała również alimenty. Słusznie zatem organy uznały, że wypłacone w tym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi, a tym samym, że podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, stosownie do treści art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a.

Zauważyć przy tym trzeba, że ww. decyzja z 1 października 2019 r. zawierała pouczenie, że - zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. - nienależnie pobranym świadczeniem alimentacyjnym jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała alimenty (zaległe lub bieżące) niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.p.o.u.a., do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Podobne pouczenie, w tym również co do konieczności informowania o sytuacji, która ma wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, skarżąca otrzymała (podpisała) składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W zaskarżonej decyzji zasadnie zwrócono także uwagę na przysługujące stronie uprawnienia wynikające z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., dotyczące możliwości ubiegania się przez skarżącą o umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W świetle powyższego stwierdzić należy, że skarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są zgodne z prawem. W ocenie Sądu organy rozpoznające sprawę w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy oraz należycie uzasadniły zajęte stanowisko. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i brak jest podstaw do jej uwzględnienia. W takiej zaś sytuacji wypłacone świadczenia należało uznać za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

Stwierdzenie powyższego oznacza, że zarzuty skargi przedstawiają się jako bezzasadne, co obligowało Sąd do jej oddalenia w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Sąd orzekł w sprawie na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 z późn. zm.). Stosownie do tego przepisu, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.