Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2050974

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu
z dnia 18 maja 2012 r.
IV SA/Wr 126/12

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Ryszard Pęk (spr.).

Sędziowie NSA: Tadeusz Kuczyński, Mirosława Rozbicka-Ostrowska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 18 maja 2012 r. sprawy ze skargi H. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia (...) stycznia 2012 r., nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) stycznia 2012 r. (nr (...)) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., po rozpatrzeniu odwołania H. M., dalej jako skarżący, utrzymało w mocy decyzję z dnia 14 listopada 2011 r. (nr (...)) w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad C. C.

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ II instancji wyjaśnił, że w dniu 25 października 2011 r. skarżący złożył do Ośrodka Pomocy Społecznej w M. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad C. C., urodzonym w dniu 5 grudnia 1926 r. Do wniosku załączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 4 października 2011 r., wydane przez Powiatowy Zespół d/s Orzekania o Niepełnosprawności w K., w oparciu o które C. C. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Ponadto skarżący załączył oświadczenie C. C., w którym ten podał, że "wymaga opieki, a taką opiekę sprawuje skarżący i że nie ma on innych krewnych w linii prostej" oraz przedłożył oświadczenie własne z dnia 24 października 2011 r. o treści "opiekuję się Panem C.C. Nie jest on członkiem mojej rodziny. Jest to stryj mojej żony". Z zaświadczenia Urzędu Pracy w K. z dnia 21 października 2011 r. wynikało, że skarżący jest zarejestrowany w tym Urzędzie jako osoba bezrobotna od dnia 18 lutego 2008 r.

Organ II instancji podkreślił, że bezspornym w sprawie jest, że skarżący i C. C. mają inne miejsce zamieszkania. Następnie wskazał, że materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie stanowił art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych. Następnie wyjaśnił, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zależy od łącznego spełnienia warunków, w tym m.in. istnienia stosunku alimentacyjnego między osobą ubiegającą się o świadczenie i osobą wymagającą opieki (art. 128-144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Podkreślił, że przepisy ustawy o świadczeniach przewidują, że świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać matce, ojcu, innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, opiekunowi faktycznemu dziecka (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych; definicja opiekuna faktycznego jest zawarta w art. 3 pkt 14 tej ustawy) lub osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny - w tym ostatnim wypadku tylko wtedy, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych).

W dalszej części uzasadnienia organ II instancji wyjaśnił, że skarżący nie jest krewnym C. C., a zatem nie należy do kręgu osób, na których, zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Wobec powyższego nie jest uprawniony do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy z w związku z opieką nad C. C. - stryjem żony. Podkreślił, że art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 tego przepisu. W przepisie tym wprawdzie ustawodawca rozszerzył krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, jednak nadal nie przyznał takiego prawa osobom niespokrewnionym.

W końcowej części uzasadnienia organ II instancji zaznaczył, że C. C. pomimo, że legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności w innym postępowaniu domagał się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją niepełnosprawną żoną k.c. Wyjaśnił, że organ I instancji w tej sprawie, decyzją z dnia (...) listopada 2011 r. (nr (...)) odmówił przyznania tego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wniósł o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzucił, że wydano ją z naruszeniem konstytucyjnej zasady równości obywateli wobec prawa oraz zasady sprawiedliwości społecznej.

W uzasadnieniu skargi podniósł, że C. C. nie ma krewnych w linii prostej ani innych krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacji. Został natomiast pozbawiony opieki w formie jaką mają inne osoby niepełnosprawne, mające krewnych obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. Skarżący podkreślił, że "nie jest osobą całkowicie obcą w stosunku do C. C.", gdyż zawarł związek małżeński z jego bratanicą. Jest jedyną osobą "przynależną do rodziny C., która może świadczyć opiekę rezygnując z podejmowania jakiejkolwiek pracy zarobkowej". Nieprzyznanie w tej sytuacji świadczenia pielęgnacyjnego będzie równoznaczne z umieszczeniem C. C. wraz z małżonką w domu opieki społecznej. Nie można w związku z tym "przejść obojętnie nad kosztami jakie poniesie państwo" gdyż będą one "7 - krotnie wyższe niż świadczenie pielęgnacyjne". Podniósł także, że organ I instancji "nie zweryfikował w jaki sposób dochodzi pomoc i opieka dla obojga małżonków. W rezultacie zarzucił, że zaskarżona decyzja "nie jest konstytucyjna, propaństwowa i prospołeczna".

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, oddalając skargę miał na uwadze następujące rozważania.

Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie była zgodność z prawem decyzji o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym C. C. Skarżący - jak wynikało z jego twierdzeń - nie był krewnym C. C., lecz zawarł związek małżeński z jego bratanicą (stryj żony).

Organy obu instancji zgodnie przyjęły, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącemu, gdyż nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny względem C. C., zaś obowiązujące w dacie wydania decyzji brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych określając katalog podmiotów uprawnionych do świadczeń, uzależniło prawo do tych świadczeń od ustalenia czy zgodnie z obowiązującymi przepisami ciąży na nich obowiązek alimentacyjny.

Ze stanowiskiem tym w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie należy się zgodzić.

Zasady ustalania, przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych reguluje wymieniona wyżej ustawa o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1)

matce albo ojcu,

2)

innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3)

opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mający w tej sprawie zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wprost odwołuje się do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności do jego art. 128. Z brzmienia tego przepisu jednoznacznie wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepis art. 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W myśl art. 617 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. (§ 2).

Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadzony został do tego aktu mocą art. 1 ust. 8a ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456), a następnie mocą art. 13 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz. U. Nr 219, poz. 1706). Art. 17 ust. 1 pkt 2 został także doprecyzowany ustawą dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), poprzez wprowadzenie dodatkowego warunku w stosunku do innych osób, poza ojcem lub matką, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, polegającego na uzależnieniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od zdolności do samodzielnej egzystencji.

Odnosząc powyższe przepisy do stanu faktycznego sprawy trafnie, zdaniem Sądu, organ odwoławczy stwierdził, że na skarżącym nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem C. C., w związku z czym nie można uznać, by w świetle treści wyżej powołanych przepisów prawa przysługiwało mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie zostały bowiem spełnione określone ar. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki uprawniające do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.

Należy mieć na względzie to, że przepis będący podstawą prawną rozstrzygnięcia niniejszej sprawy budził wątpliwości interpretacyjne i był niejednokrotnie przedmiotem interpretacji w sprawach toczących się przed sądami administracyjnymi. Był też przedmiotem zagadnień przedstawianych Trybunałowi Konstytucyjnemu.

Wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r. wydanym w sprawie o sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Interpretacja ta jednak wyraźnie stanowi o osobach obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym.

Podobnie w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05 Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że prawo do ubiegania się o zasiłek stały (świadczenie zbliżone swoim charakterem do świadczenia pielęgnacyjnego) musi wywodzić się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ar. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Także w wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. w sprawie sygn. akt P 41/07 (OTK-A 2008/6/109) Trybunał Konstytucyjny odwołał się do obowiązku alimentacyjnego. W uzasadnieniu przyjął, że art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad innym niż jej dziecko, niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (...)".

Analiza poglądów wyrażonych w przywołanych wyżej wyrokach Trybunału Konstytucyjnego nie daje podstaw do sformułowania zarzutu, jaki został postawiony w skardze, tj. że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki narusza zasady równości wobec prawa i sprawiedliwości. W szczególności zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny nie znajduje podstaw do wystąpienia w tej sprawie z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją art. 17 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Konstytucyjna zasada równości, na którą powołano się w skardze, była wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który - definiując ją - przyjmował, że polega ona na tym, że wszyscy adresaci norm prawnych, charakteryzujący się daną cechą relewantną, winni być traktowani według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących, a zasada ta nie wyklucza różnego traktowania podmiotów różniących się między sobą; niemniej wszelkie zróżnicowanie traktowania musi być oparte na uznanych kryteriach, których zasadność doboru podlega każdorazowej ocenie, między innymi z punktu widzenia zasady sprawiedliwości społecznej (por.m.in. orzeczenie z 9 marca 1988 r., sygn. U. 7/87, OTK w latach 1986-1995, t. I, s. 133-144).

Niewątpliwie z konstytucyjnej zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa należących do określonej kategorii. Prawny obowiązek dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo (art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Pominięcie w art. 17 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osób, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny nie może w ocenie Sądu być uznane za naruszające zasadę równości oraz zasadę sprawiedliwości społecznej.

Należy mieć na uwadze to, że w świetle powyższych wyroków Trybunału Konstytucyjnego, mimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie zawężenia kręgu osób, jakim może zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne, przesłanką obligatoryjną przyznania owego świadczenia jest jednak istnienie obowiązku alimentacyjnego. Rozciąganie obowiązku alimentacyjnego na inne osoby, który nie są w rozumieniu prawa krewnymi nie byłoby w tej sytuacji uprawnione.

Także art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, dodany przez art. 13 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz. U. 2009.219.1706) z dniem 1 stycznia 2010 r., przyznający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1, także odnosi się do osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. W przepisie tym doprecyzowano zasady ustalania kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego i przyjęto, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje przede wszystkim osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, czy dzieciom (są to osoby spokrewnione w pierwszym stopniu). Natomiast dalszym krewnym tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych albo osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku.

Art. 17 ust. 1 pkt 2 oraz pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można interpretować w ten sposób, że osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ma prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jakimkolwiek członkiem rodziny, nawet dalekim krewnym, i to bez względu na ciążący na tej osobie obowiązek alimentacyjny.

Pogląd podobny do poglądu Sądu orzekającego w niniejszej sprawie został wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z dnia 5 listopada 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1646/10 (lex nr 750704), zgodnie z którym: "(...) z przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że aby takie prawo uzyskać, osoba ubiegająca się o nie musi być ustawowo obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, stosownie do art. 128 k.r.o.". Także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, w wyroku z dnia 20 października 2010 r. sygn. II SA/Sz 405/10 (lex nr 754767) wyraził pogląd, zgodnie z którym: "Mimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie zawężenia kręgu osób, jakim przyznane zostać może świadczenie pielęgnacyjne, zauważyć należy, iż istnienie obowiązku alimentacyjnego jest przesłanką obligatoryjną przyznania świadczenia, a rozciąganie tego obowiązku na obowiązek skarżącej względem siostrzeńca jej męża wydaje się interpretacją zbyt daleko idącą".

Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela natomiast stanowiska zawartych w tych wyrokach wojewódzkich sądów administracyjnych, w których poszerzono krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego o osoby będące wprawdzie członkami rodziny osób, nad którymi sprawują opiekę, na których jednak nie ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do podopiecznych. Niezależnie od powyższego zauważyć jednak należy, że wyroki te dotyczą osób będących członkami rodziny rozumianej tradycyjnie, na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 lutego 2011 r. sygn. I OSK 1873/10 (lex nr 990201). W ostatnio wymienionym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że "Przepis art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych można rozumieć, mając na względzie konstytucyjną zasadę równości tak, że inną osobą uprawnioną do świadczenia jest nie tylko spokrewniona w pierwszym stopniu czy kolejnym, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, ale każda spokrewniona, na której obowiązek ten nie ciąży, to jest będąca członkiem rodziny rozumianej tradycyjnie". Jak wynika jednak z uzasadnienia owego wyroku, do kręgu rodziny rozumianej tradycyjnie Sąd ten zalicza osoby powołane do dziedziczenia z mocy ustawy, tj. należące do kręgu spadkobierców ustawowych ustalonych przepisami Kodeksu cywilnego.

Odnosząc powyższy pogląd do stanu faktycznego niniejszej sprawy zauważyć należy, że skarżący nie zamieszkuje wspólnie z osobą, która wymaga opieki (nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego) oraz nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych po C. C. Skarżący nie należy także - w rozumieniu art. 618 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - do kręgu powinowatych. Powinowactwo to stosunek rodzinny, jaki w wyniku zawarcia małżeństwa powstaje pomiędzy jednym z małżonków (ale nie jego krewnymi) a krewnymi drugiego małżonka. Więzi powinowactwa występują wyłącznie między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Powinowactwo nie istnieje między małżonkiem a powinowatymi drugiego małżonka (np. między żoną a szwagrem męża), a także między krewnymi jednego a krewnymi drugiego małżonka (np. siostra jednego małżonka jest powinowatą drugiego małżonka, ale nie wiąże ją powinowactwo z rodzeństwem żony brata).

W świetle powyższego w ocenie Sądu nie naruszała prawa zaskarżona w tej sprawie decyzja odmawiająca skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i skarga - jako nieuzasadniona - podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.