Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1621943

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 14 stycznia 2015 r.
IV SA/Wa 1637/14

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia (...) lipca 2014 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy.

Uzasadnienie faktyczne

W piśmie z dnia 17 lipca 2014 r. A. M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie za pośrednictwem organu skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia (...) lipca 2014 r. nr (...) oraz poprzedzającą ją decyzję tegoż organu z dnia (...) kwietnia 2014 r. nr (...) stwierdzającą z dniem 30 kwietnia 2014 r. wygaśnięcie z rygorem natychmiastowej wykonalności decyzji z dnia (...) lutego 2014 r. nr (...).

Zarządzeniem z dnia 18 sierpnia 2014 r. Przewodnicząca Wydziału wezwała skarżącego do uzupełnienia, w terminie siedmiu dni pod rygorem odrzucenia skargi, jej braków fiskalnych poprzez uiszczenie wpisu od wniesionej skargi w kwocie 300 zł.

W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. We wniosku skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac dorywczych, za które otrzymuje ok. 350 zł miesięcznie, nie posiada majątku ani oszczędności. Ponadto w piśmie z dnia 6 października 2014 r. oświadczył, że prace te wykonuje na zasadzie wolontariatu. Pomaga starszym osobom przy pracach w ogródkach domowych, które z wdzięczności dają mu drobne sumy pieniężne i częstują obiadem. Czasami znajomi pożyczają mu drobne sumy pieniężne na jedzenie (do 10 zł), czasami korzysta z jadłodajni prowadzonych przez organizacje społeczne. Oświadczył też, że znajomi dają mu używane ubrania. Podał ponadto, że mieszka (a właściwie nocuje) u znajomych w (...), z którymi umówił się, jak podkreślił "ale w ustnej formie", że za nocleg będzie płacił 100 zł miesięcznie, jak wyjaśnił taka niska kwota wynika z dobrej woli znajomych.

Wniosek powyższy rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z dnia 8 października 2014 r. odmawiającym przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od postanowienia tego skarżący wniósł sprzeciw.

Wskutek wniesienia sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego z dnia 8 października 2014 r. utraciło moc i dlatego sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownemu rozpoznaniu.

Wobec powyższego zarządzeniem z dnia 27 października 2014 r. Sąd, pouczając skarżącego o treści art. 233 § 1 Kodeksu karnego, wezwał go do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie - w terminie siedmiu dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy - oryginalnych lub urzędowo poświadczonych dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, tj:

1)

złożenie szczegółowego oświadczenia o źródłach utrzymania skarżącego oraz o wysokości tych źródeł utrzymania, w szczególności należy wyjaśnić skąd skarżący czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, mieszkanie, czy koszty przejazdu środkami transportu miejskiego), skoro za wykonywanie prac dorywczych otrzymuje ok. 320 zł - 350 zł;

2)

przedstawienie informacji - potwierdzonej odpowiednim dokumentem - o wykonywaniu przez wnioskodawcę jakiejkolwiek pracy zarobkowej - także o charakterze dorywczym - oraz wskazanie wysokości uzyskiwanego z tego tytułu dochodu, potwierdzonego odpowiednim dokumentem.

W tym miejscu Sąd wyjaśnia, że wykonywanie pracy bez uprzedniego zawarcia umowy jest pracą nielegalną i obowiązkiem Sądu jest zawiadomienie odpowiednich organów ścigania o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

3)

przedłożenie umowy o współpracy z wolontariuszem, o której mowa w piśmie skarżącego z dnia 6 października 2014 r.;

4)

wskazanie z imienia i nazwiska "darczyńców" wraz z ich aktualnymi adresami zamieszkania, którzy skarżącemu udzielali pożyczek finansowych;

5)

wskazanie z imienia i nazwiska "znajomych" wraz z ich aktualnymi adresami zamieszkania, którzy skarżącemu udzielają noclegu;

6)

przedłożenie aktualnych - z okresu ostatnich trzech miesięcy - dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) wskazujących i potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznie stałych wydatków związanych z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych wnioskodawcy (wyżywienie, koszty najmu mieszkania lub najmu noclegu, koszty przejazdu środkami transportu miejskiego);

7)

złożenie oświadczenia, gdzie skarżący mieszka i jakie z tego tytułu ponosi wydatki;

8)

złożenie umowy najmu mieszkania lub umowy udostępnienia lokalu na nocleg;

9)

złożenie decyzji bądź zaświadczenia właściwego organu administracji o zameldowaniu skarżącego na pobyt czasowy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzupełnieniu sprzeciwu skarżący w dniu 29 października 2014 r. złożył do akt sprawy zaświadczenie opatrzone datą (...) października 2014 r. wystawione przez Prezesa Fundacji (...) z siedzibą w W., w którym zaświadczono, że wymieniona Fundacja udziela migrantowi pomocy poprzez przekazywanie używanej odzieży, darmowe korzystanie z kawiarenki internetowej oraz posiłków proponowanych przez Fundację w ramach działalności statutowej.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie Sądu z dnia 27 października 2014 r. skarżący w piśmie z dnia 22 grudnia 2014 r. podał, że uległo zmianie źródło jego utrzymania i w chwili obecnej jedynym źródłem jego utrzymania jest świadczenie pieniężne przyznane od 1 maja 2014 r. decyzją Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia (...) grudnia 2014 r. w wysokości 750 zł (25 zł dziennie) na pokrycie we własnym zakresie kosztów pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W dniu 24 grudnia 2014 r. wpłynęło do akt sprawy pismo Naczelnika Wydziału Udzielania Świadczeń Departamentu Pomocy Społecznej Urzędu do Spraw Cudzoziemców potwierdzające przyznanie skarżącemu świadczenia pieniężnego.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), zgodnie z którą strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązany jest, stosownie do art. 214 § 1 tej ustawy, do uiszczenia kosztów sądowych, a więc, wnosząc skargę do sądu, winien liczyć się z wydatkami na ten cel.

Zgodnie z art. 252 § 1 i § 2 tej ustawy, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Stosownie do treści art. 255 powołanej ustawy, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

W świetle treści art. 246 § 1 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, o ile wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast wykładnia systemowa art. 246 § 2 pkt 2 tej ustawy prowadzi do wniosku, że sytuacja, w której poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny jeszcze nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2006 r., I OZ 452/06 - dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Koszty sądowe należy więc traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., II OZ 1125/11, LEX nr 1070506).

Ze wspomnianego przepisu art. 246 § 1 powołanej ustawy wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To wnioskodawca jako osoba zainteresowana winien wykazać zasadność złożonego wniosku oraz spełnienie ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.

Oceniając przedstawioną przez wnioskodawcę sytuację majątkową stwierdzić należy, że nie daje ona podstaw do uwzględnienia zgłoszonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wnioskodawca nie złożył żądanych dokumentów, niezbędnych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych, nie można zatem dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, a tym samym uznać należy, że skarżący nie wykazał zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto wnioskodawca ani w formularzu, ani w późniejszych pismach składanych do akt sprawy również nie zamieścił informacji, które wskazywałyby, że obciążają go wydatki szczególnego rodzaju, wyższe niż przeciętne.

Podnieść należy, że instytucja prawa pomocy przewidziana przepisami ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ma za zadanie umożliwić dostęp do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym) o znikomych dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionym, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W przypadku osób fizycznych, stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Wobec powyższego wnioskodawca nie wykazał w sposób dostateczny, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego nie zostały zatem wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, bowiem wnioskodawca nie wykazał, że jest obecnie w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów prowadzonego postępowania sądowego, a to oznacza, że nie wykazał, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy.

Należy podkreślić, że w związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu tylko tym osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 287/08, LEX nr 494242).

Ponadto również podnieść należy, że nie zasługuje na aprobatę stanowisko strony, która wybiórczo prezentuje dokumentację mającą potwierdzać jej wyjątkowo trudną sytuację majątkową. Postawa strony, która wybiórczo prezentuje dokumentację mającą potwierdzać jej trudną sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Podnieść bowiem należy, że skarżący już na wstępie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy, w piśmie z dnia 6 października 2014 r. zastrzega, podkreślając swoją wypowiedź, że umowa korzystania z noclegu zawarta została w formie ustnej. W ocenie Sądu skarżący podkreślając swoją wypowiedź chciał zwrócić w ten sposób uwagę Sądu, że skarżący nie dysponuje umową pisemną, a cel, jaki chciał osiągnąć skarżący, to brak możliwości zweryfikowania przez Sąd prawdziwości złożonego oświadczenia. Jeżeli zatem okoliczności faktyczne nie zostały udokumentowane, a ich wiarygodność budzi wątpliwości, powstaje konieczność poczynienia dalszych ustaleń. Prowadzenie dalszych ustaleń w zakresie sytuacji materialnej i osobistej wnioskodawcy jest konieczne, gdy nie można jednoznacznie określić zaistnienia podstaw do przyznania prawa pomocy lub ich braku. Według powołanego na wstępie art. 255, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy ciężar wykazania przesłanek uprawniających do uzyskania tego prawa spoczywa w całości na stronie. Działania śledcze mogą być podejmowane przez Sąd wyłącznie w sytuacji, gdy wniosek strony wzbudza wątpliwości, co do zgodności ze stanem rzeczywistym. W sprawach prawa pomocy postępowanie rozpoznawcze ogranicza się do dokumentów źródłowych i oświadczeń składanych przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy. Rozpoznając wniosek Sąd nie może prowadzić postępowania poza granice wyznaczone przez art. 255 powołanej ustawy, w tym nie może występować do innych organów i instytucji o dostarczenie dokumentów mogących mieć wpływ na ocenę wniosku strony ubiegającej się o prawo pomocy. Postępowanie w tym przedmiocie opiera się na zasadzie kontradyktoryjności, o czy świadczy nie tylko powołany art. 255, ale przede wszystkim art. 246 powołanej ustawy.

O odmowie przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie decyduje brak wymaganej wiarygodności wniosku o prawo pomocy. Sąd nie dał wiary oświadczeniom wnioskodawcy. Z treści wniosku oraz pisma z dnia 6 października 2014 r. wynika, że podstawowym źródłem utrzymania skarżącego są dochody z pracy dorywczej (320 zł - 350 zł miesięcznie), prace te wykonuje na zasadzie wolontariatu, pomaga starszym osobom przy pracach w ogródkach domowych, które z wdzięczności dają mu drobne sumy pieniężne i częstują obiadem, niezbędne potrzeby życiowe zaspokaja dzięki pomocy osób, które użyczają mu drobne sumy, dają odzież i zapewniają nocleg. Tych informacji, skarżący nie potwierdził oświadczeniami darczyńców, mimo tego, że wezwanie z dnia 27 października 2014 r. nie budziło wątpliwości co do sposobu udokumentowania przedstawionych okoliczności. Odstępując od złożenia wymaganych dokumentów i oświadczeń skarżący nie usunął wątpliwości, jakie budzą oświadczenia zawarte w złożonym przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy i kolejnych pismach składanych do akt sprawy. Tym samym uniemożliwił on dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej.

Nawet przy założeniu, że skarżącego dotykają trudności finansowe, nie zwalnia go to od obowiązku udzielenia wyczerpujących i rzetelnych informacji na temat sytuacji materialnej. Wynikające z tego wątpliwości, z uwagi na wyjątkowy charakter prawa pomocy i jego finansowanie ze środków publicznych nie mogą być w takich okolicznościach interpretowane na korzyść wnioskodawcy i uzasadniać wydania rozstrzygnięcia zgodnego z jego oczekiwaniami. Prowadziłoby to do nadużycia instytucji prawa pomocy i sprzeczności z ustawowymi zasadami jego przyznawania. W sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r., II FZ 607/10 oraz z dnia 28 marca 2012 r., I OZ 182/12).

W tym miejscu wyjaśnić trzeba, że z treści art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy wynika, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania istnienia przesłanek przemawiających za słusznością przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Tymczasem skarżący uznając za bezcelowe przedstawianie aktualnej dokumentacji zdaje się nie brać pod uwagę tego, że Sąd ma możliwość rzetelnego rozważenia i zweryfikowania twierdzeń skarżącego jedynie w oparciu o aktualne dokumenty źródłowe przedłożone przez stronę i jej oświadczenia, i w oparciu jedynie o ten materiał jest w stanie ocenić, czy przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 tej ustawy faktycznie zaistniały.

W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego nie zostały zatem wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, a to oznacza, że nie wykazano, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy.

Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1a contrario ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.