IV SA/Po 833/18, Odróżnienie podstaw odwołania wicedyrektora szkoły. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2598859

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 grudnia 2018 r. IV SA/Po 833/18 Odróżnienie podstaw odwołania wicedyrektora szkoły.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Donata Starosta.

Sędziowie WSA: Anna Jarosz, Asesor sądowy Katarzyna Witkowicz-Grochowska (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu na rozprawie w dniu (...) grudnia 2018 r. sprawy ze skargi L. S. na zarządzenie Dyrektora Szkoły Podstawowej im. W. B. w D. z dnia (...) lipca 2018 r., nr (...) w przedmiocie odwołania ze stanowiska Wicedyrektora

1.

stwierdza nieważność zaskarżonego zarządzenia,

2.

zasądza od Dyrektora Szkoły Podstawowej im. W. B. w D. na rzecz skarżącego L. S. kwotę (...) zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie faktyczne

UZASADNENIE

Dyrektor Szkoły zarządzeniem z (...) lipca 2018 r., Nr (...) 01 na podstawie art. 64 ust. 1 oraz art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia (...) grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 59 z późn. zm.) odwołała Pana L. S. ze stanowiska Wicedyrektora Szkoły Podstawowej im. W. B. w D. z dniem (...) lipca 2018 r.

W uzasadnieniu Dyrektor wskazała, że z dniem (...) września 2017, wskutek reformy oświaty dokonanej na podstawie przepisów ustawy oraz ustawy z dnia (...) grudnia 2016 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 60 z późn. zm., dalej jako "ustawa wprowadzająca"), doszło do przekształcenia dotychczasowej sześcioletniej Szkoły Podstawowej im. (...) w D. w ośmioletnią szkołę Podstawową i włączenie Gimnazjum im. Powstańców W. w D. do Szkoły Podstawowej jako klasy gimnazjalne na mocy Uchwały Nr (...) Rady Gminy D. z dnia (...) listopada 2017 r. Na podstawie art. 238 ust. 2 ustawy wprowadzającej, dyrektor dotychczasowego gimnazjum - Pan L. S. - został wicedyrektorem ośmioletniej szkoły podstawowej. Pan S. przyjął na siebie wszystkie obowiązki związane z piastowaniem stanowiska wicedyrektora.

Dyrektor motywowała, że po dokonanym połączeniu, już od początku roku szkolnego (...), Pan (...) przejawiał negatywny stosunek do dokonanych (na mocy powszechnie obowiązujących przepisów prawa) zmian w strukturze organizacyjnej szkoły podstawowej, co manifestował poprzez swoje zachowania - lekceważące odnoszenie się, podważanie autorytetu i kompetencji Dyrektora do prowadzenia spraw szkoły przy innych jej pracownikach. Naruszenia polegały w szczególności na:

1. Wyrażaniu negatywnego stosunku i zachęcania do kontestowania przez nauczycieli byłego gimnazjum decyzji dyrektor szkoły, nowego sposobu organizacji pracy, w tym m.in. wydawania poleceń służbowych i podziału obowiązków, decyzji dotyczących sposobu funkcjonowania sekretariatów, pokoju nauczycielskiego i innych kwestii techniczno-organizacyjnych,

2. Dyskryminującym traktowaniu nauczycieli byłej szkoły podstawowej, poprzez prowadzenie wzmożonej kontroli i nieuzasadnione krytykowanie pracy ww. nauczycieli (również w obecności uczniów), w sposób dający im odczuć podział na byłe gimnazjum - szkołę podstawową,

3. Licznych zaniedbaniach swoich obowiązków służbowych i braku reakcji na pisemne i ustne polecenia służbowe i uwagi dyrektor szkoły co do ich wypełniania, powodujące dezorganizację pracy całej szkoły,

4. Kolejnych publicznych wystąpieniach, podczas których pan (...) odnosił się lekceważąco w stosunku do dyrektor szkoły, podważając jej autorytet wśród nauczycieli, rodziców i uczniów szkoły - w tym m.in. wystąpienie na radach pedagogicznych 2018 r., wystąpienie podczas posiedzenia Rady Gminy D. w dniu (...) marca 2018 r.

Zdaniem Dyrektora zachowania Wicedyrektora doprowadziły do powstania i pogłębienia podziałów w środowisku uczniów, rodziców i nauczycieli byłego gimnazjum i szkoły podstawowej, pogorszenia relacji między powyższymi osobami i współżycia w Szkole. Wicedyrektor nie dążył do łagodzenia, czy też wyciszania tych podziałów, lecz działał przeciwnie, a mianowicie umacniał podziały, utwierdzał rodziców, czy też nauczycieli w kontestacyjnym nastawieniu wobec Dyrektora Szkoły antagonizując strony. Utrudnione było współdziałanie Dyrekcji celem dbałości o dobro uczniów i prowadzonej placówki (w tym również jej pracowników). Narastający konflikt wpływa niekorzystnie na funkcjonowanie pracowników Szkoły, a przede wszystkim - na uczniów, dla których wspólna integracja jest w obecnej sytuacji znacząco utrudniona. Sprzyjało to kształtowaniu niepożądanych postaw społecznych wśród dzieci i młodzieży uczęszczającej do Szkoły i godzi w podstawowe obowiązki nauczyciela określone w art. 6 pkt 1, 4) i 5) ustawy z dnia (...) stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2017 r. poz. 1189; dalej jako "Karta Nauczyciela").

Przyczyną odwołania Pana (...) ze stanowiska Wicedyrektora są również wielokrotne naruszenie przez Wicedyrektora obowiązków służbowych, w tym:

1.

obowiązku planowania zastępstw, określonego w § 9 ust. 1 pkt 1 lit. h oraz ust. 3 pkt 4 Statutu Szkoły oraz szczegółowym wykazie obowiązków dla wicedyrektorów na rok (...), poprzez niezapewnianie zastępstw, albo opieki nad uczniami w trakcie nieobecności nauczyciela, bądź wyznaczanie zastępstw w sposób uniemożliwiający ich realizację przez pedagogów (późne informowanie o zastępstwach zarówno uczniów, jak i nauczycieli) - co doprowadzało m.in. do dezorganizacji pracy nauczycieli i pozostawiania uczniów bez opieki pedagoga w czasie przewidzianym na zajęcia szkolne - co z kolei jest niedopuszczalne z uwagi na obowiązek zapewnienia uczniom bezpieczeństwa w czasie zajęć, wynikający z art. 6 pkt 1) in fine Karty Nauczyciela oraz § 9 ust. 1 pkt 1) lit. j i ust. 2 pkt 12) Statutu.

2.

niewykonywaniem poleceń służbowych przełożonego - dyrektora szkoły, który to obowiązek wynikał z art. 100 § 1 Kodeksu pracy oraz § 7 Regulaminu Pracy i Wykazu obowiązków. Niewykonywanie poleceń służbowych przez Wicedyrektora dotyczyło m.in. poleceń dotyczących naruszeń wskazanych w pkt 1 powyżej, wydanych celem uzyskania informacji co do ww. kwestii, bądź usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości, a także: wskazania przyczyn opuszczania przez Wicedyrektora - bez wiedzy pracodawcy - miejsca pracy, rozliczenia nadgodzin, czy księgi zastępstw płatnych nauczycieli. Niewywiązywanie się przez Wicedyrektora z ww. poleceń utrudniało dyrektorowi zarządzanie zakładem pracy, pracownikami. Pan (...) przejął bowiem formalnie niektóre obowiązki dyrektora, wynikające m.in. z art. 68 Prawa oświatowego i w związku z tym współuczestniczył w wielu sprawach istotnych dla prawidłowego funkcjonowania Szkoły.

W nawiązaniu do kwestii opuszczania terenu Szkoły przez Wicedyrektora bez wiedzy Dyrektora, wskazano, że powyższe zachowanie narusza art. 100 § 2 pkt 1 i 2) Kodeksu pracy oraz § 10,11,39 i 41 Regulaminu pracy. Nadto, Wicedyrektor jako członek Rady Powiatu, Zarządu Powiatu oraz Komisji Oświaty, Kultury i Kultury Fizycznej w okresie od dnia (...) września 2018 r. do dnia (...) maja 2018 r. uczestniczył w 40 posiedzeniach organów, przy czym:

* posiedzenia odbywały się w dniach i godzinach, w których Wicedyrektor zobowiązany był wykonywać obowiązki pracownicze w Szkole i pozostawać do dyspozycji Dyrektora - przy czym na 40 posiedzeń Dyrektor został poinformowany o 11 posiedzeniach,

* na 12 posiedzeniach powyższych organów Wicedyrektor uczestniczył podczas przebywania na urlopie chorobowym, trwającym od dnia (...) października 2017 r. do dnia (...) grudnia 2018 r.

Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia (...) czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym pracodawca zobowiązany jest zwolnić radnego od pracy zawodowej w celu umożliwienia radnemu brania udziału w pracach organów powiatu. Wynikający z powołanego przepisu obowiązek pracodawcy zwolnienia radnego z pracy nie można utożsamiać z samowolnym opuszczeniem stanowiska pracy, bez uprzedniego informowania pracodawcy o konieczności opuszczenia stanowiska pracy i celu tego zachowania. Samowolne opuszczanie stanowiska pracy obrazuje lekceważący stosunek Wicedyrektora do wykonywania obowiązków pracowniczych i piastowanego stanowiska. Brak wiedzy Dyrektora szkoły, jako pracodawcy, w tym zakresie uniemożliwiał prawidłowa organizację pracy w Szkole. Co więcej, samowolne opuszczanie terenu Szkoły przez Wicedyrektora narażało bezpieczeństwo uczniów, z uwagi na brak sprawowania nadzoru w dniach odbywanych posiedzeń - co z kolei naruszało obowiązki wynikające z art. 6 pkt 1 in fine Karty Nauczyciela, § 9 ust. 1 pkt 1 lit. j oraz ust. 2 pkt 12 Statutu i Wykazu obowiązków.

Przepis art. 64 ust. 1 Prawa oświatowego stanowi, że odwołania ze stanowiska wicedyrektora dokonuje dyrektor szkoły, po zasięgnięciu opinii organu prowadzącego, rady szkoły oraz rady pedagogicznej. Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 2 tejże ustawy, w przypadkach szczególnie uzasadnionych odwołania dokonuje się w czasie roku szkolnego bez wypowiedzenia, po zasięgnięciu opinii kuratora oświaty. Następnie Dyrektor przywołała orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące "szczególnie uzasadnionych przypadków" o jakich mowa w powyższym przepisie.

W dalszej części uzasadnienia Dyrektor przywołała okoliczności wskazujące na podtrzymywanie podziałów w środowisku szkolnym, negatywne wystąpienia na sesjach Rady Gminy D., publiczne zarzucenie Dyrektor kłamstwa i manipulacji. Zdaniem Wicedyrektora jedynym sposobem rozwiązania konfliktu jest odwołanie Dyrektora. Wicedyrektor publicznie obraził i upokorzył Dyrektora Szkoły, jak również Wójta Gminy, a takie zachowanie jest sprzeczne z wymaganiami stawianymi nauczycielom wynikającym z art. 6 Karty Nauczyciela.

Zdaniem Dyrektora Szkoły doszło do przypadku szczególnie uzasadniającego odwołanie Wicedyrektora w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego, a przyczyna odwołania zdaniem Dyrektora jest obiektywna. Dalsze pełnienie stanowiska Wicedyrektora stanowi istotne zagrożenie dla osiągania celów Szkoły.

Nadto Dyrektor uzyskała pozytywną opinię w przedmiocie odwołania Wicedyrektora od Rady Pedagogicznej Szkoły z dnia (...) czerwca 2018 r. oraz Wójta Gminy D. z dnia (...) maja 2018 r. jako organu prowadzącego Szkołę. Opinię negatywną z dnia (...) czerwca 2018 r. przedłożył natomiast W. Kurator Oświaty. Organ odnosząc się do negatywnej opinii Kuratora wskazał, że nieuzasadnione jest twierdzenie organu nadzoru o konieczności wskazania terminu odwołania Wicedyrektora, o braku podjęcia działań przez Dyrektora celem nawiązania dialogu z Wicedyrektorem i wyjaśnienia kwestii konfliktowych oraz niewywiązywania się z obowiązków służbowych. Organ nadzoru nie uwzględnił przyczyn konfliktu w relacjach Dyrekcji i jego skutków w postaci utrzymującego się podziału pracowników Szkoły na dwa obozy. Niezasadnie organ nadzoru podnosił kwestię wymogu natychmiastowości działania.

Nadto Dyrektor argumentowała, że odraczając moment odwołania Wicedyrektora miała na uwadze dobro uczniów klas gimnazjalnych, zdających egzaminy w kwietniu 2018 r. oraz okres intensywnych prac przed zakończeniem roku szkolnego w maju i czerwcu 2018 r. W związku z tym dążyła do niezakłóconego przebiegu tych procesów mając na uwadze dobro uczniów.

Zdaniem Dyrektora, celem przywrócenia prawidłowego funkcjonowania Szkoły oraz realizacji zadań wychowawczo-dydaktycznych odwołanie Wicedyrektora jest uzasadnione. Dyrektor nie podzieliła negatywnej opinii Kuratora Oświaty i podtrzymała decyzję o odwołaniu Wicedyrektora z jego stanowiska, tym bardziej, że opinie pozytywne o odwołaniu udzieliła Rada Pedagogiczna oraz Wójt (...), jako organ prowadzący Szkołę.

L. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na Zarządzenie nr (...) z dnia (...) lipca 2018 r. Dyrektora Szkoły w sprawie odwołania Wicedyrektora ze stanowiska w trybie natychmiastowym na podstawie art. 64 ust. 1 oraz art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia (...) grudnia 2016 r. - Prawo Oświatowe. Skarżący wniósł o uwzględnienie skargi, zmianę decyzji Dyrektora Szkoły oraz o orzeczenie przywracające L. S. na funkcję wicedyrektora szkoły. Zarządzeniu Dyrektora Szkoły Podstawowej z dnia (...) lipca 2018 r. zarzucił:

1. Brak podstaw do odwołania z funkcji wicedyrektora przed upływem kadencji, która kończy się w dniu (...) sierpnia 2020 r. dla byłego dyrektora gimnazjum zgodnie z art. 238 ust. 2 ustawy z dnia (...) grudnia 2016 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo oświatowe.

2. Brak podstaw do natychmiastowego odwołania z funkcji wicedyrektora szkoły.

3. Oparcie decyzji o odwołaniu na podstawie nieprawdy i insynuacji dyrektor szkoły.

4. Oparcie decyzji o odwołaniu na podstawie nieprawidłowo podjętej uchwale Rady Pedagogicznej z dnia (...) czerwca 2018 r. w sprawie wyrażenia opinii przez Radę o odwołania L. S. z funkcji wicedyrektora szkoły.

W uzasadnieniu skargi Wicedyrektor odniósł się do zarzutów sformułowanych w Zarządzeniu z (...) lipca 2018 r. wskazując, że odwołanie z funkcji wicedyrektora jest sprzeczne z przepisami prawa.

Odwoływanie w trybie z art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa Oświatowego następuje tylko w "przypadkach szczególnie uzasadnionych", które w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły, na co zwracał uwagę W. Kurator Oświaty w swojej opinii.

Uzasadnienie

Zarządzenia Dyrektora Szkoły zawiera wiele nieprawdziwych informacji na temat pracy skarżącego, kłamstwa i insynuacje, a zarzuty nie są poparte jakimikolwiek dowodami wyrażającymi okoliczności, miejsce i czas oraz osobę, której one dotyczą.

Używanie słów: "liczne zaniedbania", "szereg naruszeń obowiązków służbowych", "narażanie szkoły na szkody majątkowe", bez wskazania dowodów jest nadużywaniem słów i bezpodstawnym oskarżeniem.

Dyrektor oskarżała o brak respektowania procedur i regulaminów podczas gdy, takich procedur i regulaminów nie przedstawiła, nie ma dowodów na to, że się z nimi zapoznałem - poprzez potwierdzenie własnoręcznym podpisem.

Niezgodne z prawem jest rejestrowanie czasu pracy oraz wymaganie przebywania w szkole w godzinach od 7.00 - 15.00 - ustawą Kodeks Pracy oraz Art. 128. § 2., Art. 131. § 1, Art. 149. § 1, Art. 151 (4). § 1 Art. 151 (7) oraz art. 42 Karty Nauczyciela. Zgodnie z powyższymi przepisami prawa dyrektor szkoły nie może zobowiązywać wicedyrektora do pracy powyżej 40 godzin, wicedyrektor wykonuje zadania wynikające z tego stanowiska - niekoniecznie w godzinach pracy, jest również nauczycielem i wykonuje zadania wynikające z obowiązków nauczyciela. Przy czym Wicedyrektor podkreślał, że informował Dyrektora o opuszczeniu Szkoły.

Skarżący podkreślał, że jest członkiem Rady Pedagogicznej Szkoły i zgodnie z Regulaminem tej Rady oraz art. 70 ust. 2 pkt ustawy ma prawo wyrażać swoje zdanie dotyczące organizacji pracy Szkoły. Podkreślał, że Dyrektor jest osobą publiczną, a zatem podlega również ocenie i dyskusjom społecznym na jego temat nie tylko na forum Szkoły, ale również poza nią (podobnie jak i radny czy wójt). Argumentował, że występował w obronie interesów dużej grupy pracowników byłego gimnazjum, poprawy organizacji pracy w placówce po połączeniu obydwu szkół, przeciwko dyskredytowaniu dorobku dotychczasowego gimnazjum i szykanowaniu osób związanych z byłą placówką.

Po wyczerpaniu wszystkich możliwych kroków wewnątrz szkoły (wystąpienia na 2 posiedzeniach rady pedagogicznej) i braku reakcji ze strony Wójta Gminy Skarżący przedstawił sprawę na sesji Rady Gminy w D. w dniu (...) marca 2018 r. Ocena współpracy (np. dotyczące podważania autorytetu dyrektora i jego kompetencji) i zachowania skarżącego, zawiera subiektywne odczucia Dyrektora Szkoły.

Podnosił, że odwołanie z funkcji Wicedyrektora przed upływem kadencji o ponad 2 lata wiąże się z pomniejszeniem wynagrodzenia za ten okres o 24,7 tys. zł.

Wicedyrektor zarzucił nieprawidłowości przy procedowaniu Rady Pedagogicznej Szkoły, zatem opinia wyrażona przez Radę jest obarczona błędem prawnym.

Skarżący do skargi załączył kopie pism i treści swoich wystąpień, o których mowa w uzasadnieniu zaskarżonego Zarządzenia Dyrektora Szkoły.

W odpowiedzi na skargę organ szczegółowo ustosunkował się do każdego punktu zarzutów skargi i wniósł o jej oddalenie w całości. Dyrektor odwołała się także do argumentacji uzasadnienia zaskarżonego Zarządzenia podtrzymując ją w całości i podkreślając, że w niniejszej sprawie doszło do przypadku szczególnie uzasadnionego odwołania Wicedyrektora w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu w dniu (...) grudnia 2018 r. stawił się skarżący, który wnosił i wywodził, jak w skardze. Pełnomocnik organu wnosiła o oddalenie skargi wywodząc, jak w odpowiedzi na skargę. Dyrektor Szkoły podtrzymała zarzuty zawarte w odpowiedzi na skargę i wniosła o oddalenie skargi.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia (...) lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia (...) sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej "p.p.s.a.") polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem oceny Sądu orzekającego w niniejszej sprawie była ocena prawidłowości i legalności zaskarżonego Zarządzenia Dyrektora Szkoły z dnia (...) lipca 2018 r., którym odwołano L. S. ze stanowiska Wicedyrektora Szkoły Podstawowej bez wypowiedzenia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo oświatowe od dnia 1 września 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 59). Z dniem 1 września 2017 r. utworzono ośmioletnią szkołę podstawową (art. 116 ustawy wprowadzającej). Dotychczasowe gimnazjum można było przekształcić w ośmioletnią szkołę podstawową, o której mowa w art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo oświatowe albo włączyć do ośmioletniej szkoły podstawowej, o której mowa w art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo oświatowe. Uchwałą Rady Gminy D. z dnia (...) listopada 2017 r., Nr (...), przekształcono dotychczasową sześcioletnią Szkołę Podstawową im. (...) w D. w ośmioletnią Szkołę Podstawową i włączono Gimnazjum im. (...) w D. do Szkoły Podstawowej jako klasy gimnazjalne. Na podstawie art. 238 ust. 2 ustawy wprowadzającej, dyrektor dotychczasowego gimnazjum prowadzonego przez jednostkę samorządu terytorialnego, z dniem włączenia gimnazjum do ośmioletniej szkoły podstawowej, o którym mowa w art. 129 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego - Pan L. S. - został Wicedyrektorem ośmioletniej szkoły podstawowej i zgodnie z tym przepisem zajmuje to stanowisko do końca okresu, na jaki powierzono mu stanowisko dyrektora dotychczasowego gimnazjum.

Zgodnie z przepisem art. 64 ust. 1 Prawa oświatowego jeżeli w szkole utworzono stanowisko wicedyrektora lub inne stanowiska kierownicze, powierzenia tych stanowisk i odwołania z nich dokonuje dyrektor szkoły, po zasięgnięciu opinii organu prowadzącego, rady szkoły oraz rady pedagogicznej. W myśl art. 66 ust. 1 Prawa oświatowego organ, który powierzył nauczycielowi stanowisko kierownicze w szkole lub placówce:

1)

odwołuje nauczyciela ze stanowiska kierowniczego w razie:

a)

złożenia przez nauczyciela rezygnacji, za trzymiesięcznym wypowiedzeniem,

b)

ustalenia negatywnej oceny pracy lub negatywnej oceny wykonywania zadań wymienionych w art. 57 ust. 2 w trybie określonym przepisami w sprawie oceny pracy nauczycieli - bez wypowiedzenia,

c)

złożenia przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny wniosku, o którym mowa w art. 56 ust. 3;

2)

w przypadkach szczególnie uzasadnionych, po zasięgnięciu opinii kuratora oświaty (...) może odwołać nauczyciela ze stanowiska kierowniczego w czasie roku szkolnego bez wypowiedzenia.

2. Opinię, o której mowa w ust. 1 pkt 2, wydaje się w terminie 21 dni od dnia otrzymania wystąpienia organu, o którym mowa w ust. 1.

Przyjmuje się, że powyższe opinie nie mają charakteru wiążącego. W kontrolowanej sprawie organ dokonując odwołania Skarżącego ze stanowiska Wicedyrektora uzyskał wymaganą właściwej rady pedagogicznej szkoły i organu prowadzącego (Wójta Gminy D.). Nie uzyskano opinii rady szkoły, gdyż takiego organu Szkoła nie powołała, co wynika ze Statutu Szkoły Podstawowej. Organ zwrócił się także o opinię do W. Kuratora Oświaty.

Akt dyrektora szkoły o odwołaniu wicedyrektora szkoły jest aktem z zakresu administracji publicznej dotyczącym uprawnień i obowiązków z przepisów prawa, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Podlega zatem kontroli sądów administracyjnych. Od odwołania ze stanowiska wicedyrektora nie przysługuje odwołanie, lecz można wnieść na ten akt skargę bezpośrednio do sądu administracyjnego zgodne z aktualnym brzmieniem art. 53 § 2a p.p.s.a.

W świetle przepisów art. 64 i art. 66 Prawa oświatowego nie ma wątpliwości, że stanowisko wicedyrektora szkoły ustawodawca zaliczył do kategorii stanowisk kierowniczych.

W bogatym orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi większych wątpliwości, że odwołanie nauczyciela ze stanowiska kierowniczego ma charakter kompetencji władczej, związanej z wykonywaniem publicznoprawnych zadań w zakresie oświaty, określonych w przepisach mających charakter publicznoprawny. Personalny charakter aktu odwołania z funkcji kierowniczej nie stanowi zatem o jego prywatnoprawnym charakterze, gdyż obsada stanowiska kierowniczego w szkole jest formą zarządzania szkołą publiczną, a zarządzanie szkołą wchodzi w zakres administracji publicznej. Okoliczność, że akt taki wywołuje konsekwencje w sferze prawa pracy, ma jedynie ten skutek, że osoba odwołana może własnego interesu prawnego w sferze stosunków pracowniczych dochodzić przed sądem pracy (zob. wyrok NSA z dnia 22 czerwca 2005 r., I OSK 296/05, LEX nr 186659).

Przy czym wskazać należy, że na gruncie obecnie obowiązującego Prawa oświatowego aktualność zachowuje orzecznictwo sądowoadministracyjne wydane w oparciu o przepis art. 37 ust. 1 i 2 oraz art. 38 ust. 1 i 2 poprzednio obowiązującej ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2018 r. poz. 1457). Przyjmuje się zatem w orzecznictwie, że zarządzenie w sprawie odwołania z funkcji dyrektora szkoły jest aktem o charakterze administracyjnoprawnym. Skoro art. 66 ust. 1 Prawa oświatowego nie wskazuje formy decyzji administracyjnej dla odwołania wicedyrektora szkoły, to oznacza to, że następuje ono w formie zarządzenia. Od aktu o odwołaniu wicedyrektora wymaga się, aby zawierał uzasadnienie szczegółowo wyjaśniające podstawę prawną oraz motywy odwołania (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 listopada 2012 r., I OSK 1664/12).

W tym miejscu wskazać należy, że w niniejszym postępowaniu przed sądem administracyjnym przedmiotem badania Sądu nie są ewentualne roszczenia pracownicze odwołanego Wicedyrektora, do rozpatrzenia których właściwy jest sąd pracy, lecz zachowanie przewidzianych w przepisach publicznoprawnych wymogów dotyczących aktu odwołania wicedyrektora jako formy realizacji zadań publicznoprawnych jednostki samorządu terytorialnego, a więc aktu o publicznoprawnym charakterze.

Stanowisko wicedyrektora szkoły ma z jednej strony niewątpliwie charakter kompetencji władczej związanej z wykonywaniem publicznoprawnych zadań w zakresie oświaty, określonych w przepisach mających charakter publicznoprawny, jednak z drugiej strony łączy się ono także z interesem prywatnoprawnym. W opinii Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zaskarżone zarządzenie narusza interes prawny Skarżącego, gdyż z chwilą pozbawienia dotychczasowo pełnionej funkcji wicedyrektora szkoły, pozbawiono go powierzonych obowiązków i uprawnień.

Podstawę prawną wydania zaskarżonego zarządzenia stanowiły przepisy art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego.

Podkreślić należy, że rolą Sądu administracyjnego w tym postępowaniu nie była ocena pracy Skarżącego jako wicedyrektora szkoły, a jedynie zasadność i legalność jego odwołania z tego stanowiska w natychmiastowym trybie określonym zaskarżonym Zarządzeniem.

Wobec powyższego podkreślić trzeba, że odwołanie wicedyrektora placówki oświatowej z pełnionej funkcji może mieć miejsce wyłącznie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Ocena, czy w konkretnej sprawie zachodzi taka przesłanka, należy niewątpliwie do organu, który zamierza pozbawić nauczyciela dotychczasowej funkcji kierowniczej. Dysponuje on w tym zakresie pewną swobodą. Jednak sfera uznania kompetentnego organu, chociaż dość znaczna, nie jest nieograniczona, gdyż organ, korzystając z przysługujących mu uprawnień, musi uwzględniać także inne regulacje wynikające z ustawy Prawo oświatowe, w tym ograniczenia przewidziane w treści art. 66 ust. 1 pkt 2. Ten ostatni przepis - jako zapewniający znaczną stabilność stosunku zatrudnienia - należy traktować ze szczególną uwagą. Jeżeli ustawodawca przyznał pewnej grupie pracowników dość rygorystyczne gwarancje, to żaden z organów nie jest zwolniony z obowiązku dołożenia starań, aby gwarancje te w praktyce rzeczywiście funkcjonowały. Skoro art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego przewiduje możliwość odwołania tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, oznacza to, że zarówno ocena, jak i uznanie organu, nie mogą mieć charakteru dowolnego ani arbitralnego, lecz powinny być dokładnie oraz szczegółowo wywiedzione i umotywowane w uzasadnieniu podejmowanej uchwały, tak aby ów wywód i argumentacja prawna mogły podlegać wnikliwej analizie zarówno organu nadzoru, jak i sądu administracyjnego.

Dodać należy, że przepis art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, stanowiący, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, wiąże się z zasadą zaufania do państwa, wynikającą z zasady demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP). Działanie organu władzy publicznej mieszczące się w jego prawem określonych kompetencjach, ale noszące znamiona arbitralności oraz niepoddające się kontroli i nadzorowi, nie może być uznane za zgodne z prawem. Obowiązek działania na podstawie prawa, w połączeniu z zasadą zaufania, stwarza po stronie organów władzy publicznej obowiązek uzasadniania podejmowanych przez nie rozstrzygnięć. Przedmiotowy obowiązek powszechnie zalicza się do standardów demokratycznego państwa prawnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 czerwca 2006 r. o sygn. akt II OSK 410/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/48).

Prawidłowość zaskarżonego zarządzenia o odwołaniu ze stanowiska wicedyrektora placówki oświatowej należy oceniać na podstawie faktów, które zostały wskazane w jego uzasadnieniu. Powołane tam okoliczności muszą być przy tym konkretne i dowiedzione w stosownym postępowaniu poprzedzającym wydanie uchwały oraz znajdować pełne potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym. Istotne są również wywody przytoczone przez organ, gdyż to, jakie zdarzenia uznał on za przesłanki odwołania, musi wynikać bezpośrednio z uzasadnienia podjętego w tym zakresie zarządzenia. Tylko takie wywody w zestawieniu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym pozwalają na ustalenie motywów, jakimi kierował się organ, pozbawiając wicedyrektora dotychczasowej funkcji kierowniczej oraz ocenę, czy podane przez organ przyczyny rzeczywiście można uznać za szczególnie uzasadniony przypadek, w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego.

Powołany przepis w przewidzianych w nim sytuacjach nie ustanawia obowiązku, lecz jedynie upoważnia właściwy organ do odwołania wicedyrektora z funkcji kierowniczej, nie podając przy tym wprost żadnych kryteriów oceny "szczególnie uzasadnionego przypadku". Skoro jednak ustawodawca do zwrotu "uzasadniony przypadek" - używanego w innych normach prawnych - dodał przysłówek "szczególnie", to nie może ulegać wątpliwości, że w art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego położony jest nacisk na to właśnie określenie, świadomie zawężając zastosowanie przedmiotowej regulacji do sytuacji zupełnie wyjątkowych, nadzwyczajnych i nagłych, kiedy organ prowadzący ma prawo ocenić, czy dalsze kierowanie szkołą lub placówką oświatową stanowi istotne zagrożenie dla funkcjonowania tych jednostek lub z jakichkolwiek innych, obiektywnie ważnych przyczyn jest nie do przyjęcia. Użyte w omawianym przepisie pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" musi być rozumiane wąsko (patrz: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 marca 2012 r. o sygn. IV SA/Po 1047/11, LEX nr 1139586; WSA w Kielcach z dnia 15 grudnia 2011 r. o sygn. II SA/Ke 681/11,LEX nr 1152698; wyrok WSA w Łodzi z dnia 20 stycznia 2010 r., sygn. akt III SA/Łd 535/10, LEX nr 953908; wyrok WSA w Poznaniu z 9 grudnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Po 765/15; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 8 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Bk 587/18; dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznaczać ono może albo nagłe zdarzenia powodujące konieczność niezwłocznego przerwania czynności wicedyrektora albo naruszenie prawa przez wicedyrektora, czy inne jego zachowania (nawet niezawinione), które muszą być na tyle istotne, że mogą prowadzić do destabilizacji działalności placówki oświatowej lub zagrażać interesowi publicznemu. Zatem szczególnie uzasadnione przypadki to takie, które powodują, że nie można czekać z odwołaniem wicedyrektora, lecz decyzja o pozbawieniu wicedyrektora funkcji kierowniczej musi być podjęta natychmiast. Tym samym odwołanie w szczególnie uzasadnionym przypadku powinno być natychmiastowe lub niezwłoczne do zdarzeń (okoliczności) je uzasadniających. Nieograniczoność ram czasowych odwołania wicedyrektora w omawianym trybie w stosunku do chwili wystąpienia owych szczególnie uzasadnionych przypadków podważałaby ratio legis regulacji zawartej w art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego. Brak szybkiej reakcji organu na postępowanie wicedyrektora w sposób naturalny osłabia, a nawet z upływem czasu może znosić, możliwość jego odwołania z funkcji na podstawie omawianego przepisu, przewidzianego w sposób oczywisty dla przypadków wymagających natychmiastowego działania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lutego 2002 r. o sygn. akt II SA 3053/01, LEX nr 82679 oraz z dnia 27 września 2012 r. o sygn. I OSK 1615/12; dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jeżeli w przepisie art. 66 ust. 1 pkt 2 u.s.o. przewidziana jest możliwość odwołania nauczyciela ze stanowiska kierowniczego "w przypadkach szczególnie uzasadnionych", to można użyć stwierdzenia, że podstawy odwołania wicedyrektora określone w pkt 1 ust. 1 art. 66 Prawa oświatowego ustawodawca uznaje za przypadki zwyczajne, typowe - bazujące na negatywnej ocenie pracy czy wykonania bieżących zadań nauczyciela - wicedyrektora szkoły. W rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego można wskazać na następujące elementy (cechy) konstrukcyjne pojęcia "przypadków szczególnie uzasadnionych". Za przypadki szczególnie uzasadnione należy uznać:

1)

zdarzenia (działanie lub zaniechanie) o charakterze zupełnie wyjątkowym, nadzwyczajnym (wykraczającym poza działanie rutynowe, codzienne),

2)

mające charakter niedopełnienia obowiązków lub naruszenia uprawnień, określonych prawem, przez nauczyciela - wicedyrektora szkoły,

3)

przy czym stwierdzone uchybienie nauczyciela są tego rodzaju, że powodują destabilizację w realizacji funkcji (dydaktycznej, wychowawczej i oświatowej) szkoły i dlatego konieczne jest natychmiastowe zaprzestanie wykonywania funkcji wicedyrektora, albowiem dalsze zajmowanie tego stanowiska godzi w interes szkoły jako interes publiczny (WSA w Białymstoku w wyroku z dnia (...) kwietnia 2012 r., sygn. II SA/Bk (...), LEX nr 1163108).

W rozpatrywanej sprawie wskazane przez organ przyczyny odwołania Wicedyrektora szkoły ze stanowiska niewątpliwie nie mogą prowadzić do wniosku, że wystąpił tu "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego. Dyrektor nie wykazała, by w rozpatrywanym przypadku zaistniała sytuacja wyjątkowa, nadzwyczajna, nagła, powodująca u niej przekonanie, że dalsze zajmowanie kierowniczego stanowiska przez Skarżącego stanowi istotne zagrożenie dla funkcjonowania tej konkretnej Szkoły. Podkreślić należy, że podnoszone przez Dyrektora okoliczności nie mają charakteru nagłego, gdyż jak sama podaje trwają już od wielu miesięcy, w istocie od dnia wejścia w życie reformy szkolnictwa. Brak jest również podstaw do przyjęcia, że w Szkole nastąpiła sytuacja nagłego konfliktu między Dyrektorem Szkoły, a jego zastępcą, powodująca destabilizację w realizacji funkcji Szkoły tego rodzaju, że skutkowałoby to zaprzestaniem działalności Szkoły, dlatego konieczne jest natychmiastowe zaprzestanie wykonywania funkcji wicedyrektora przez Skarżącego. Podnoszone przez organ okoliczności dotyczące zaniedbaniach obowiązków służbowych i braku reakcji na pisemne i ustne polecenia służbowe i uwagi Dyrektora, powodujące dezorganizację pracy całej Szkoły nie mają charakteru szczególnie uzasadnionego przypadku o jakim mowa w przedmiotowym przepisie. Również negatywna ocena działalności Wicedyrektora Szkoły przez jego przełożonego, czy zaniedbania dotyczące organizacji pracy nie mieszczą się w pojęciu przypadków szczególnie uzasadnionych.

Jakkolwiek organ przedstawił szereg dokumentów i wyjaśnień związanych w nieprawidłowym, jego zdaniem, wykonywaniem obowiązków przez Wicedyrektora, narastających sporów co do organizacji pracy Szkoły w jej nowym kształcie, a także dotyczących publicznych wystąpień Wicedyrektora na posiedzeniach Rady Pedagogicznej i Rady Powiatu, którego jest członkiem, to jednak dowody te nie są wystarczające dla potwierdzenia zasadności odwołania Skarżącego z funkcji Wicedyrektora Szkoły bez wypowiedzenia w tym nadzwyczajnym trybie. Zatem organ nie wykazał, aby nieprawidłowe działania, czy też zaniechania Skarżącego należało zakwalifikować jako przypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego, mimo obszernego zgromadzonego materiału dowodowego dostarczonego przez organ.

Nietrafne jest przekonanie organu wyrażone w odpowiedzi na skargę, że skoro w zaskarżonym zarządzeniu wszystkie fakty i przesłanki istotne dla sprawy, zostały szczegółowo skonkretyzowane, to znaczy że miały one miejsce i stanowią przesłankę dla uznania ich jako szczególne uzasadnionych okoliczności odwołania Wicedyrektora z pełnionej funkcji.

Przedstawione w zaskarżonym zarządzeniu zarzuty mogłyby co najwyżej stanowić argumenty za negatywną oceną pracy i wykonywania zadań przez Wicedyrektora i w konsekwencji zwolnieniem go w trybie zwyczajnym (trybie art. 66 ust. 1 pkt 1b Prawa oświatowego). Wszystkie podniesione przez organ zarzuty mogłyby ewentualnie skutkować negatywną oceną pracy Wicedyrektora, lecz nie stanowiły "przypadku szczególnie uzasadnionego" w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego.

Ponownie Sąd podkreśla, że zarzuty organu w stosunku do wykonywanej pracy i prawidłowości realizacji obowiązków wicedyrektora szkoły, a także publicznego krytykowania funkcjonowania Szkoły, nie wskazują na ich nagły i wyjątkowy charakter. Nie dotyczyły, bowiem one zdarzeń nagłych, lecz świadczyły o istnieniu procesu rozłożonego w znacznym okresie czasu - od początku roku szkolnego (...). Tym bardziej, gdy sam organ wskazuje w uzasadnieniu zaskarżonego zarządzenia, że kierując się dobrem uczniów klas gimnazjalnych przystępujących do egzaminu w kwietniu 2018 r. oraz sprawnym zakończeniem roku poprzedniego szkolnego, gdy w okresie maja i czerwca natężenie pracy jest zwiększone, zdecydował o odwołaniu Skarżącego z funkcji Wicedyrektora dopiero w dniu (...) lipca 2018 r. Nie sposób zatem uznać, że spełniona została przesłanka natychmiastowości i bezzwłoczności, która charakteryzuje szczególnie uzasadniony przypadek odwołania z funkcji kierowniczej w trybie art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego. Okoliczność tą podnosił już Kurator Oświaty w swojej negatywnej opinii z (...) czerwca 2018 r.

Powołane z zarządzeniu okoliczności i zarzuty w stosunku do postawy i pracy Wicedyrektora nie zasługują na przymiot wyjątkowości, gdyż mieszczą się w zakresie normalnej i rutynowej oceny pracy Wicedyrektora Szkoły. Mogły wprawdzie stanowić ewentualną podstawę do zastosowania trybu odwołania Wicedyrektora określonego w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. b Prawa oświatowego, lecz w ocenie Sądu, w żadnym razie nie mogą stanowić podstawy odwołania Wicedyrektora Szkoły w zastosowanym w kontrolowanej sprawie trybie określonym w art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego.

Przykładowo wskazuje się także, że nawet negatywna ocena działalności dyrektora (wicedyrektora) w zakresie gospodarki finansowej szkoły lub innych zaniedbań dotyczących organizacji pracy szkoły, a zwłaszcza odmienna wizja prowadzenia placówki oświatowej, czy też konflikt z organem prowadzącym (tu dyrektorem) nie mieszczą się w pojęciu szczególnie uzasadnionych przypadków zawartym w art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego i nie uzasadniają odwołania Wicedyrektora szkoły w trybie tego przepisu, gdyż sytuacja ta została uregulowana w art. 66 ust. 1 pkt 1b Prawa oświatowego (patrz wyrok NSA z dnia 25 lutego 2011 r., o sygn. I OSK 2018/10, LEX nr 818630; wyrok NSA z dnia 8 lutego 2011 r., sygn. I OSK 1928/10, LEX nr 1070814; wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. I OSK 1530/10, LEX nr 745066; NSA w wyroku z dnia 11 maja 2012 r., I OSK 1972/11, LEX nr 1166066; wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 lipca 2011 r., sygn. III SA/Łd 513/11, LEX nr 1088057).

Także w doktrynie wskazuje się, że organ bezpodstawnie powołał się na art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego, odwołując wicedyrektora szkoły (placówki) z uwagi na takie okoliczności, które powinny raczej stanowić przesłankę negatywnej oceny pracy i ewentualnego dalszego odwołania w innym trybie. Wskazuje się, że przesłankę do negatywnej oceny pracy stanowi m.in. naruszenie zasad gospodarki finansowej, brak należytego nadzoru nad organizacją i funkcjonowaniem szkoły, naruszenie przez wicedyrektora szkoły dyscypliny finansów publicznych oraz naruszenie procedury udzielania zamówień publicznych Zakres swobody służącej właściwemu organowi przy odwołaniu nauczyciela ze stanowiska wicedyrektora szkoły jest ograniczony przepisami prawa oświatowego. Sfera uznania kompetentnego organu jest co prawda znaczna, jednak niepełna, bo musi on uwzględniać m.in. ograniczenia wyraźnie ustanowione w art. 66 Prawa oświatowego. Przepis ten - jako stwarzający gwarancje dla stabilności stosunku zatrudnienia nauczycieli - musi być zarówno przez organy decydujące, jak i przez organy nadzorujące, a także sprawujące kontrolę legalności decyzji podejmowanych w tym zakresie traktowany ze szczególną uwagą. Jeśli bowiem ustawodawca stwarza dla pewnych wyraźnie określonych grup pracowników (w tym przypadku nauczycieli) szczególne i dosyć rygorystyczne gwarancje, to rzeczą organów kontroli prawnej jest dołożenie wszelkich starań, by gwarancje te stały się rzeczywiście funkcjonujące w praktyce (tak M. Pilich w Komentarzu do art. 38 ustawy o systemie oświaty w programie LEX).

Dodatkowo należy wskazać, że zaskarżone zarządzenie zostało wydane po uprzednim uzyskaniu obligatoryjnej opinii Kuratora Oświaty zgodnie z art. 66 ust. 2 Prawa oświatowego. Opinia wprawdzie była negatywna, ale nie wiążąca w sprawie. Jakkolwiek, Kurator negatywnie zaopiniował odwołanie Skarżącego w tym szczególnym trybie trafnie, wskazując, że podniesione przez organ zarzuty nie spełniają warunku szczególnie uzasadnionego przypadku umożliwiającego zastosowanie trybu określonego w art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego, to organ wadliwie zastosował właśnie ten tryb podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

Wobec powyższego, z przyczyn wskazanych i opisanych wyżej Sąd przyjął, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie miał miejsca "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego. Tym samym niewłaściwe zastosowanie trybu określonego w powyższym przepisie skutkowało koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonego zarządzenia. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a. orzekł, jak w punkcie 1 wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. zasądzając od organu na rzecz Skarżącego zwrot wpisu sądowego od skargi w kwocie (...) zł, jak orzeczono w punkcie 2 wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.