Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2721388

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu
z dnia 4 września 2019 r.
IV SA/Po 420/19
Przesłanki zwrotu świadczenia rodzinnego.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Donata Starosta.

Sędziowie WSA: Izabela Bąk-Marciniak, Asesor sądowy Katarzyna Witkowicz-Grochowska (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 września 2019 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia (...) marca 2019 r. nr (...) w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych

1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia (...) listopada 2018 r., znak (...);

2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w (...) na rzecz skarżącej E. W. kwotę (...) zł ((...) złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) listopada 2018 r. nr (...) Prezydent Miasta (...) ustalił, iż kwota (...) zł pobrana przez E. W. w okresie od (...) kwietnia 2018 r. do (...) października 2018 r. tytułem świadczeń rodzinnych wypłaconych na podstawie decyzji z dnia (...) sierpnia 2017 r. nr (...) jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu decyzji wskazano na wystąpienie przesłanki z art. 30 ust. 8 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

W dniu (...) listopada 2018 r. E. W. złożyła odwołanie od powyższej decyzji Odwołująca zarzuciła organowi I instancji naruszenie art. 6, 7, 8, 9. 77 i 107 ust. 1 pkt 4 i 6 k.p.a. oraz art. 5 ust. 4b i art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jednocześnie wniosła o uchylenie decyzji na podstawie art. 132 k.p.a. ewentualnie o uchylenie decyzji przez organ odwoławczy i umorzenie postępowania. Odwołująca podkreśliła, że organ I instancji nie wyjaśnił w jaki sposób ustalił wysokość dochodu na rodzinę, uwzględnił jedynie wysokość otrzymanego wynagrodzenia w marcu 2018 r. pomijając całkowicie to jak kształtowało się ono w dalszym okresie, na który przyznane było świadczenie rodzinne. Zarzuciła, że organ należycie i wyczerpująco nie poinformował jej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego.

Decyzją z dnia (...) marca 2019 r. Nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ II instancji wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do jego zwrotu. Następnie organ przywołał treść art. 30 ust. 2 ustawy, wskazując co należy rozumieć pod pojęciem nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego.

SKO podkreśliło, że przesłanka wskazana w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, odwołuje się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 30 ust. 1 ww. ustawy. Samo bowiem odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje jeszcze dyspozycji powołanego przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy.

W dniu (...) października 2018 r. E. W. w związku z podjęciem w lutym 2018 r. zatrudnienia wniosła o ustalenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń i potrącenie ich z bieżących świadczeń oraz oświadczenie o wysokości wynagrodzenia netto za miesiąc marzec 2018 r.

W lutym 2018 r. wnioskodawczyni podjęła zatrudnienie i w marcu 2018 r. uzyskała dochód netto w kwocie (...) zł. O zmianie tej sytuacji E. W. poinformowała organ dopiero w październiku 2018 r.

Świadczenia w ocenie Kolegium nie przysługują od kwietnia 2018 r., bowiem zgodnie z art. 24 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu.

W dalszej części uzasadnienia organ przedstawił szczegółowe wyliczenie dochodów rodziny, z którego wynika, że świadczenie nie może przysługiwać z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego.

Zdaniem organu nawet uznając cały dochód za 2016 r. za utracony, to dochód rodziny przekracza ustawowe kryterium dochodowe, bowiem dochód z tytułu alimentów = (...) zł: 12 miesięcy = (...) zł. Dochód uzyskany w związku z podjęciem od lutego 2018 r. zatrudnienia, tj. dochód netto za marzec 2018 r. wyniósł (...) zł.

Łączny dochód = (...) zł: 2 osoby = (...) zł.

Zastosowanie zasady "złotówka za złotówkę" także uniemożliwiło ustalenia świadczeń rodzinnych w obniżonej wysokości, skoro rodzinie przysługiwały świadczenia w wysokości (...) zł, a dochód rodziny przekracza kryterium dochodowe o (...) zł.

Powyższe świadczy, iż w sprawie wystąpiły okoliczności powodujące ustanie prawa do świadczeń rodzinnych.

Kolegium wskazało, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnych złożonym w dniu (...) sierpnia 2017 r. E. W. podpisała pouczenie informujące o obowiązku powiadomienia organu o każdym przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń wychowawczych w tym uzyskania dochodu. Ponadto klauzulę o konieczności zgłaszania zmian zawiera pouczenie decyzji z dnia (...) sierpnia 2017 r. Powyższe wskazuje, że wnioskodawczyni miała świadomość, że świadczenie jej nie przysługuje.

Skargę na powyższą decyzję wywiodła E. W. wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 w zw. art. 145 § 3 p.p.s.a. oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Przedmiotowej decyzji zarzucono naruszenie:

1. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji pomimo wystąpienia przesłanek warunkujących jej uchylenie oraz umorzenie postępowania administracyjnego w całości;

2. art. 6 k.p.a. poprzez działanie wbrew przepisom ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

3. art. 7 oraz art. 77 k.p.a., mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie zasady prawdy obiektywnej i zasady oficjalności postępowania dowodowego, niedostateczne wyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy, niewystarczające rozpatrzenie materiału dowodowego, a w konsekwencji wyciągniecie z niego błędnych wniosków;

4. art. 8 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania administracyjnego w sposób sprzeczny z zasadą pogłębiania zaufania do władzy publicznej;

5. art. 9 k.p.a. poprzez wprowadzenie w błąd strony postępowania w zakresie skutków podjętych czynności i nieinformowania o istotnych okolicznościach faktycznych i prawnych mających wpływ na rozstrzygniecie;

6. art. 107 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez brak wskazania i wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, a w szczególności brak wykazania, że w sprawie zaistniały łącznie wszystkie przesłania uznania świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i na podstawie jakich dokumentów ustalono dochód, jaką metodą został on wyliczony, w oparciu o jaką normę prawną i skąd, w oparciu o jakie dokumenty Organy dokonały ustalenia wartości zawartych w decyzji,

7. art. 5 ust. 4b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że jednorazowe uzyskanie dochodu w określonej wysokości ma wpływ na zmianę uprawnień do świadczeń rodzinnych nawet wówczas, gdy skarżąca nie uzyskiwała tego dochodu w przyjętej przez organ wysokości w sposób ciągły;

8. art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, albowiem brak jest spełnienia którejkolwiek z przesłanek określonych we wskazanych przepisach i w konsekwencji wydanie zaskarżonej decyzji pomimo braku spełnienia w niniejszej sprawie kumulatywnie wszystkich przesłanek do uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane w rozumieniu powyższej normy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy Prezydent Miasta (...) zasadnie uznał świadczenia rodzinne pobrane przez E. W. od dnia (...) kwietnia 2018 r. do dnia (...) października 2018 r. za nienależnie pobrane, a w konsekwencji, czy zasadnie zażądał jego zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

Materialnoprawną podstawą orzekania organów stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych).

Z akt sprawy wynika, że na wniosek E. W. decyzją z dnia (...) sierpnia 2017 r. Prezydent Miasta (...) przyznał jej zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 5-18 lat, Z. w kwocie (...) zł miesięcznie na okres od dnia (...) listopada 2017 r. do dnia (...) października 2018 r. oraz przyznał dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego jednorazowo w kwocie (...) zł.

Wydając zaskarżoną decyzję w dniu (...) lutego 2018 r. organ I instancji wskazał, że Skarżąca podjęła zatrudnienie w firmie (...) sp. z o.o., a uzyskany dochód za drugi miesiąc pracy - marzec wyniósł (...) zł. Organ I instancji ponownie przeliczył dochód rodziny i ustalił, że Skarżąca przekracza kryterium dochodowe wynoszące (...) zł, na członka rodziny bowiem dochód na osobę w rodzinie wynosi (...) zł. W uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji nie wskazał na jakiej podstawie prawnej i w jaki sposób obliczył dochód rodziny Skarżącej.

Powyższy brak "naprawił" organ odwoławczy wskazując na dokładne wyliczenie dochodu.

Zgodnie bowiem z art. 3 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych dochód członka rodziny to przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c.

Z kolei według art. 5 ust. 4b ustawy, w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalanie lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych.

Nadto z przepisu siu art. 24 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu.

Zdaniem Sądu organy rozstrzygające w niniejszej sprawie dokonały prawidłowych ustaleń w kwestii wysokości dochodu rodziny, który w przeliczeniu na osobę wyniósł (...) zł. Do ustalonego dochodu z 2016 r. należało bowiem dodać kwotę (...) zł z tytułu uzyskanego przez skarżącą wynagrodzenia w miesiącu marcu (następującym po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu).

Zasadą jest, iż po pierwsze dochód musi być uzyskiwany w dacie ustalania prawa do świadczeń rodzinnych, i po drugie uwzględniany jest przy jego obliczaniu tylko miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Mowa w przepisie jest bowiem o miesiącu a nie miesiącach. Brzmienie art. 5 ust. 4b ustawy i art. 24 ust. 7 ustawy nie pozwala na stwierdzenie, że "dochód uzyskiwany" ma to być dochód uzyskiwany przez cały okres zasiłkowy. Przepis ten nie wskazuje też aby przy obliczaniu dochodu należało dokonywać uwzględnienia dochodu w jakieś proporcjonalnej części. Gdyby bowiem tak było, ustawodawca w omawianym przepisie wyraźnie zaznaczyłby swoją intencję. Mógłby na przykład zamiast zwrotu "dochód ten jest uzyskiwany w okresie" zawrzeć stwierdzenie "dochód ten jest uzyskiwany przez okres". Dokonując wykładni art. 5 ust. 4b ustawy brak podstaw do uznania, że ustalając bądź weryfikując dochód należy uwzględniać tylko dochód uzyskany w całym okresie zasiłkowym, bądź w jego części. W świetle ww. przepisu prawa materialnego trudno znaleźć uzasadnienie dla odstąpienia od dyrektyw wykładni językowej (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 2238/18, Legalis Numer 1901732).

Prawidłowo, więc organy administracji ustaliły, że świadczenia rodzinne w postaci zasiłku rodzinnego i dodatku do tego zasiłku na córkę Z. za okres od dnia (...) kwietnia 2018 r. do (...) października 2018 r. zostało pobrane przez E. W. pomimo przekroczenia kryterium dochodowego uprawniającego do jego pobierania. Wysokość uzyskiwanego dochodu nie pozwoliła także na zastosowanie zasady "złotówka za złotówkę" co oznacza ustalenie świadczeń rodzinnych w obniżonej wysokości, skoro rodzinie przysługiwały świadczenia w wysokości (...) zł, a dochód rodziny przekracza kryterium dochodowe o (...) zł.

Do rozstrzygnięcia pozostawała jednak kwestia, czy w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy ograny były uprawnione do uznania, że jest to świadczenie nienależnie pobrane i do nałożenia na skarżącą obowiązku jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.

W świetle art. 30 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania zaskarżonej decyzji, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Jak stanowi ust. 2 art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

1a) świadczenie rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.

Decydujące zatem znaczenie dla oceny prawidłowości wydanych w rozpatrywanej sprawie decyzji, ma dokonana przez orzekające organy wykładnia powyższych przepisów ustawy.

W świetle definicji legalnej, zawartej w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez "świadczenie nienależnie pobrane" rozumieć należy tylko takie świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt III SA/Gd 22/14, dostępne www.oreczenia.nda.gov.pl).

Od pojęcia tego odróżnić należy pojęcie "nienależnego świadczenia", które "występuje między wówczas gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła." (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 780/10; LEX nr 754942).

O "nienależnie pobranym świadczeniu" można zatem mówić tylko na gruncie, jurysdykcyjnego, administracyjnego postępowania, w toku którego doszło do skonkretyzowania w decyzji administracyjnej czyjegoś uprawnienia i zaszła jednocześnie jedna z przesłanek wskazanych w art. 30 pkt 1 do 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Będą to więc na przykład sytuacje, gdy: decyzją administracyjną przyznano danej sobie świadczenie, a następnie do niej skierowano kolejną decyzję lub czynność materialno-techniczną potwierdzającą, odpowiednio, ustanie, zawieszenie prawa albo wstrzymanie wypłaty świadczenia (pkt 1 ust. 2 art. 30 ustawy; tak W. Maciejko w: A. Korcz - Maciejko, W. Maciejko, Świadczenia rodzinne. Komentarz, 3 wydanie, Warszawa 2009, s. 460), gdy osoba je pobierająca świadomie wprowadziła w błąd organ, a więc wszystkie te sytuacje, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 do 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Poza zatem sferą - jurysdykcyjnego administracyjnego postępowania - znajduje się pojęcie "nienależnego świadczenia". Pojęcie to występuje na gruncie prawa cywilnego, w art. 410 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.), jako szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia się.

Wskazać jedynie należy, że w świetle doktryny prawa cywilnego "nienależne świadczenie" obejmuje między innymi takie sytuacje, gdy ktoś je spełnił, nie będąc w ogóle do tego zobowiązanym (względem nikogo) lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył (tzw. condictio indebiti). Świadczenie jest nienależne, jeśli w chwili jego spełniania miało ono podstawę prawną, jednak później podstawa prawna odpadła (tzw. condictio causa finita). Sytuacja taka będzie mieć miejsce np. w razie uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli (art. 84-88 k.c.), odwołania darowizny (art. 898 k.c.)..." (vide: Agnieszka Rzetecka - Gil, Komentarz do art. 410,e- LEX).

W rozpatrywanej sprawie orzekające organy stanęły na stanowisku, że skarżąca pomimo prawidłowego, zdaniem organów pouczenia w decyzji przyznającej skarżącej świadczenia rodzinne - zasiłki rodzinne wraz z dodatkami - i w formularzu wniosku, o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego przedmiotowe świadczenia o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu przez członka rodziny lub innych zmianach mających wpływ na prawo do tych świadczeń, nie poinformował organów. Skutkowało to wypłaceniem skarżącej nienależnych świadczeń rodzinnych.

Przypomnieć należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że zwrot świadczenia (na gruncie jurysdykcyjnego administracyjnego postępowania) obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona, jak i osoby, która uzyskała takie świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Zdaniem składu orzekającego Sądu działania organów w tej sprawie nie były wystarczające do wydania kontrolowanych decyzji, zaś zawarte w nich stanowisko nie jest do końca prawidłowe.

Ugruntowane jest bowiem w orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowisko, że nie można uznać za spełniające wymogi prawidłowego pouczenia takie pouczenie, którego treść jest jedynie przytoczeniem treści przepisu, czy też przepisów. Powtórzyć zatem trzeba, że pouczenie spełnia wymogi prawidłowego tylko wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenia dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por.m.in. wyroki NSA w Warszawie z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12; LEX nr 1339588, czy z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10; LEX nr 745403.

Sąd zauważa, że z powołanego wyżej przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie wynika, że jednym z warunków koniecznych do uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wykazanie, że osoba, której świadczenia rodzinne wypłacono mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń lub zmniejszenie ich wysokości była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Tymczasem z zaskarżonej decyzji, decyzji ją poprzedzającej oraz załączonych do skargi akt administracyjnych sprawy nie wynika, że w stosunku do skarżącej wymóg ten został spełniony.

Zauważyć należy, że we wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych wnioskodawczyni została pouczona, że w przypadku zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, a także wystąpienie innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w szczególności związanych z koniecznością ponownego ustalenia prawa do świadczeń na podstawie art. 5 ust. 3-3c ustawy lub konieczności weryfikacji prawa do świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne (art. 25 ust. 1 ustawy). Jednocześnie wskazano, że niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (s. 13 wniosku, k. 6 akt adm.).

Podkreślić przy tym należy, że na tej karcie 13 wniosku brak podpisu wnioskodawczyni, co tym bardziej wskazuje, że nie została w istocie w ogóle pouczona o skutkach niezawiadomienia o zmianie jej sytuacji, zwłaszcza dochodowej.

Z kolei w decyzji przyznającej prawo do świadczeń rodzinnych z dnia (...) sierpnia 2017 r. skarżąca została pouczona o treści art. 30 ust. 2 (obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych).

Niewątpliwie, więc skarżąca została jedynie pouczona, że powinna niezwłocznie powiadomić organ o uzyskaniu dochodu.

O podjęciu zatrudnienia w firmie (...) sp. z o.o. od dnia (...) lutego 2018 r. skarżąca powiadomiła organ w październiku 2018 r.

Jak wskazano powyżej na definicję świadczeń "nienależnie pobranych" w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. składa się nie tylko element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne, że uprawnienie do pobierania świadczenia ustało. Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine ustawy jako warunek uznania świadczeń za nienależnie pobrane wymienia bowiem pouczenie osoby pobierającej o braku prawa do ich pobierania.

Natomiast w aktach sprawy brak jest dowodu na to, że skarżąca została pouczona o treści art. 24 ust. 7 w zw. z art. 5 ust. 4b ustawy o świadczeniach rodzinnych., zgodnie z którym w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Skoro natomiast w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych mowa jest o "pouczeniu o braku prawa do pobierania" świadczenia, to warunek ten zostaje spełniony wyłącznie w sytuacji, kiedy organ pouczy świadczeniobiorcę od kiedy nastąpi brak prawa do pobierania tego świadczenia, a więc od kiedy dalsze pobieranie świadczenia - pomimo uzyskania dochodu powodującego utratę prawa do świadczeń rodzinnych - będzie oznaczało pobieranie świadczenia nienależnego (art. 24 ust. 7 w zw. z art. 3 pkt 24 lit. c i art. 5 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych).

Z powyższego wynika zatem, że odpowiednio sformułowane pouczenie stanowi warunek, bez którego nie można żądać zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia. Tymczasem w przedmiotowej sprawie organy w uzasadnieniu podjętych decyzji nie odniosły się w żaden sposób do wyżej przedstawionego zagadnienia, tj. ustalenia, czy skarżąca była skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia do pobieranego świadczenia oraz wykazania negatywnego jej zachowania ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Zwłaszcza, że nie podpisała nawet tego pouczenia dotyczącego obowiązku poinformowania o zmianie sytuacji zawartego we wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych i dodatku to tych świadczeń.

Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.), uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, a także poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta (...), albowiem wydano je z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, które miało wpływ na wynik sprawy.

Ponownie prowadząc postępowanie organ zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Organ będzie więc zobowiązany do zweryfikowania, czy pouczył skarżącą o treści art. 24 ust. 7 w zw. z art. 3 pkt 24 lit. c oraz art. 5 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W przypadku nieodnalezienia dowodów na tę okoliczność będzie zobowiązany uznać, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uprawniająca do uznania świadczenia za nienależnie pobrane (pouczenie o braku prawa do jego pobrania).

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzone koszty składa się kwota (...) zł tytułem wynagrodzenia adwokata reprezentującego skarżącego, ustalone jako stawka minimalna na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.