Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2720403

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu
z dnia 19 czerwca 2019 r.
IV SA/Po 202/19
Reguły ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Józef Maleszewski.

Sędziowie WSA: Tomasz Grossmann, Asesor sądowy Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi T. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) stycznia 2019 r., nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy (...) z dnia (...) listopada 2018 r., nr (...)

Uzasadnienie faktyczne

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) stycznia 2019 r. nr (...) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy (...) z dnia (...) listopada 2018 r. nr (...) odmawiającą T. O. prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią J. J.

Powyższe decyzje wydano w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Podaniem z dnia (...) listopada 2018 r. T. O. zwrócił się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w (...) z wnioskiem o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki sprawowanej nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią J. J.

Trakcie przeprowadzonego (...) listopada 2018 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że babcia T. O. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą stałej opieki. Ustalono, że Wnioskodawca opiekuje się babcią od kilku lat. Matka T. O., a córka J. J. nie żyje, natomiast T. J. - syn J. J. mieszkający po sąsiedzku pracuje i nie jest w stanie zaopiekować się niepełnosprawną matką.

Decyzją z dnia (...) listopada 2018 r. nr (...) Burmistrz Gminy (...) odmówił T. O. przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią uznając, że wnioskodawca nie spełniła przesłanki określonej w art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 z późn. zm.). W uzasadnieniu decyzji przytoczono treść art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 129 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682 - daje jako: k.r.o.) wskazując, że kolejność obciążania obowiązkiem alimentacyjnym określają przepisy k.r.o. Wyjaśniono, że T. O. sprawuje opiekę nad babcią, pomimo, że po sąsiedzku mieszka syn J. J., na którym w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek alimentacyjny względem J. J.

W przewidzianym prawem terminie T. O. złożył odwołanie od decyzji organu I instancji wskazując, że jest ona bardzo krzywdząca.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) stycznia 2019 r. nr (...) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy (...) z dnia (...) listopada 2018 r., uznając ustalenia faktyczne i ich ocenę dokonaną przez organ I instancji za prawidłową.

W ocenie organu odwoławczego, skoro krąg i kolejność osób zobowiązanych do alimentacji określają przepisy art. 129 i 132 k.r.o., to w świetle art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wnioskodawca nie mógł uzyskać żądanego świadczenia, ponieważ nie jest wobec J. J. zobowiązanym alimentacyjnie w pierwszej kolejności. Obowiązek alimentacyjny wobec matki ciąży także na jej dzieciach, nie wyłączając syna mieszkającego w sąsiedztwie.

Z powyższą decyzją nie zgodził się T. O., wnosząc do tut. Sądu skargę, w której wskazał, że jest jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad babcią i opieki takiej nie może sprawować jej syn, ponieważ pracuje on zawodowo a na jego utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci w wieku 8 i 10 lat. W skardze wyjaśniono, że dochody syna J. J. nie pozwalają na wynajęcie prywatnej opiekunki, tymczasem usługi opiekuńcze świadczone przez MOPS są niewystarczające, ponieważ babcia potrzebuje całodobowej opieki.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe swoje stanowisko.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Stosownie do treści przepisu art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b),inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Podstawę prawną rozstrzygnięcia w badanej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm. - dalej jako: u.ś.r.) oraz ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 - dalej jako: k.p.a.) oraz ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682 - dalej jako: k.r.o.)

W niniejszej sprawie koniecznym okazało się uchylenie decyzji organów obu instancji z uwagi na naruszenie przepisów normujących postępowanie wyjaśniające - art. 7, 77 i 80 k.p.a. Organy nie wykazały stosownie do ciążących na nich obowiązków, że odmowa przyznania Skarżącemu wnioskowanego przez niego specjalnego zasiłku opiekuńczego znajduje oparcie w przepisach prawa materialnego.

Regulacją prawa materialnego, do której należało odnieść żądanie wnioskodawcy jest przepis art. 16a ust. 1 u.ś.r. na podstawie którego specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Organy obu instancji trafnie dostrzegły w uzasadnieniach swych rozstrzygnięć, iż o opisane świadczenie rodzinne może skutecznie ubiegać się tylko taka osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej stałej opieki z uwagi na niepełnosprawność. Krąg osób obowiązanych do alimentacji, czyli w tym wypadku dostarczania środków utrzymania, bądź osobistych starań o utrzymanie, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kolejność wykonywania tego obowiązku wskazuje art. 129 § 1 k.r.o., który stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Z kolei przepis art. 132 k.r.o. wskazuje okoliczności warunkujące powstanie obowiązku alimentacyjnego osób potencjalnie zobowiązanych do alimentacji, stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje w myśl tego przepisu dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Należy też wskazać, że na podstawie art. 135 § 1 i 2 k.r.o. zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego (§ 1); a wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego (§ 2).

Powyższe unormowania u.ś.r oraz k.r.o. stanowiły przedmiot analizy sądów administracyjnych, które w prawomocnych wyrokach: z dnia 18 października 2016 r. sygn. II SA/Bk 581/18, z dnia 28 maja 2015 r. sygn. II SA/Rz 320/15, z dnia 14 listopada 2014 r., o sygn. akt II SA/Bd 917/12 wskazywały, że wobec braku ustawowego doprecyzowania, w jakich przypadkach przyjąć należy, iż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, oceny tej okoliczności należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej i życiowej), przy czym analiza przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem Sądu sprawę niniejszą rozpoznającego, wyjaśnianie tego czy na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny wówczas, gdy żyją osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną wymagającą opieki, powinno odbywać się z zachowaniem wszystkich reguł postępowania dowodowego z k.p.a., a więc przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego stosownie do art. 80 k.p.a.

Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że w badanej sprawie okolicznością bezsporną pozostaje to, że J. J. jest osobą wymagającą stałej opieki, zaś wnioskodawca nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad nią. Odmowę przyznania zasiłku uzasadniono wyłącznie tym, że osoba wymagająca stałej opieki ma syna, na którym ciąży obowiązek alimentacji. Stwierdzono w decyzji, że T. J. pracuje zawodowo, mieszka po sąsiedzku i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wyjaśniono też Skarżącemu że nie jest osobą uprawnioną do zasiłku gdyż nie jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji na rzecz J. J. Organ odwoławczy szeroko uzasadnił stanowisko zaczerpnięte z orzecznictwa sądów administracyjnych o tym, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na świadczeniu pomocy w postaci osobistych starań, ale może oznaczać opłacenie kosztów opieki sprawowanej przez inną osobę.

Prowadząc postępowanie organy obydwu instancji pominęły fakt, że - każdorazowo - sprawę należy rozpatrzeć z uwzględnieniem - konkretnych - okoliczności danej sprawy. Jakkolwiek - co do zasady - wywody organu II instancji są trafne, to znikomy materiał dowodowy nie pozwala na weryfikację zasadności wydanego rozstrzygnięcia. Zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca wymykają się kontroli Sądu. Jak wynika z akt sprawy, w badanej sprawie - w ogóle - nie przeprowadzono postępowania na okoliczność rzeczywistych możliwości podołania przez syna J. J. ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu. Należy zauważyć, że w uzasadnieniu decyzji Kolegium podkreślono, że syn J. J. nie jest osobą niepełnosprawną, co doprowadziło organ do wniosku o wykluczeniu T. O. z katalogu osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Przyjmując taką wykładnię art. 132 k.r.o. pominięto jednak, że w świetle tej regulacji nie tylko niepełnosprawność spokrewnionego w bliższym stopniu może decydować o powstaniu obowiązku alimentacyjnego osoby spokrewnionej w stopniu dalszym. Otóż o obciążaniu tym obowiązkiem wnuka może świadczyć też wiek, stan zdrowia, stan majątkowy, konieczność sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny przez osobę spokrewnioną w bliższym stopniu niż wnuk. O niemożliwości wykonania obowiązku alimentacyjnego może świadczyć każda z tych obiektywnych przyczyn z osobna a tym bardziej ich kumulacja. Katalog przyczyn decydujących o tym, że obowiązek alimentacyjny nie powstaje jest otwarty i z całą pewnością nie sposób ograniczać go do niepełnosprawności osoby bliższej pokrewieństwem w stosunku do wymagającej stałej opieki. Organy sprawę niniejszą rozpoznające błędnie założyły z góry, że syn J. J. jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Odmówiono Skarżącemu przyznania zasiłku nie podejmując żadnych czynności celem ustalenia - obiektywnej - możliwości sprawowania opieki nad ojcem przez T. J. Przyczyny braku możliwości sprawowania opieki nad J. J. przez jej syna zostały opisane w skardze. W toku postępowania organy nie prowadziły na tę okoliczność żadnych ustaleń, a decyzje obydwu instancji zostały wydane bez uprzedzenia Skarżącego o możliwości wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego. Nie można mu zatem czynić zarzutu, że okoliczności podniesionych w skardze i mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy nie przedstawił w toku postępowania administracyjnego. Na okoliczności wskazane w art. 135 § 1 k.r.o. nie przeprowadzono jakiegokolwiek postępowania dowodowego mogącego potwierdzać przedstawione stanowisko Kolegium.

Organy odmówiły więc przyznania T. O. specjalnego zasiłku opiekuńczego nie badając nawet - obiektywnych - możliwości sprawowania opieki nad J. J. przez syna T. J., jak również możliwości pokrywania przez niego kosztów jej wykonywania przez inne osoby.

Reasumując, organy w niniejszej sprawie nie wyjaśniły dostatecznie czy syn J. J. mając na względzie treść art. 132 k.r.o. jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu, bądź czy uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest możliwe lub nie jest połączone z nadmiernymi trudnościami. Tym samym nie wykazano, że na T. O. nie ciąży obowiązek alimentacyjny skoro nie udowodniono zgodnie z art. 7, 77 i 80 k.p.a., że syn J. J. nie jest w stanie na bieżąco dostarczać swojej matce środków utrzymania, a w miarę potrzeby także sprawować stałej opieki nad nią.

Stwierdzone naruszenia przepisów postępowania z pewnością mogły mieć wpływ na ustalony wynik sprawy, ponieważ nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości, że Skarżący nie jest osobą uprawnioną do specjalnego zasiłku opiekuńczego w myśl art. 16a ust. 1 u.ś.r.

Ponownie prowadząc postępowanie organy obowiązane będą uwzględnić dostrzeżone w niniejszym wyroku uchybienia przepisom o postępowaniu wyjaśniającym, co powinno polegać na zbadaniu czy syn J. J. jest w stanie pod względem swych możliwości fizycznych jak i finansowych wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Organy nie mogą przy tym poprzestać na stwierdzeniu, że syn osoby wymagającej opieki nie jest osobą niepełnosprawną. Wyjaśnianie tych kwestii powinno również objąć ustalenie czy syn J. J. posiada możliwości zarobkowe i majątkowe pozwalające zaspokoić potrzeby niepełnosprawnej matki w zakresie wykonywania stałej opieki z uwzględnieniem jej potrzeb.

Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.