Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNKW 1966/4/55

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 9 lutego 1966 r.
IV KR 183/65

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia T. Rek (sprawozdawca).

Sędziowie: J. Majewski, F. Szeliński.

Prokurator Generalnej Prokuratury: Z. Ramos.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie Wacława K. i Jerzego R., oskarżonych z art. 45 § 1 w związku z art. 49 § 1, art. 25 § 1 lit. d) u.k.s. oraz art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 18 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11), po rozpoznaniu założonej przez prokuratora i oskarżonego Wacława K. rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 3 lipca 1965 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3, 388 § 1 k.p.k.

I. uchylił zaskarżony wyrok co do oskarżonych Wacława K. i Jerzego R. w części objętej pkt I aktu oskarżenia (czyn z art. 45 § 1 w związku z art. 49 § 1 i art. 25 § 1 pkt d) u.k.s.) i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu do ponownego rozpoznania; II. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok w części uniewinniającej Wacława K. i Jerzego R. od zarzutu z pkt II aktu oskarżenia (wyłudzenie na szkodę Skarbu Państwa kwoty 2.620.180 zł) (...).

Wacław K. i Jerzy R. zostali oskarżeni o to, że:

I. w okresie od lutego 1960 r. do października 1963 r. w O., jako współwłaściciele prywatnej wytwórni okularów przeciwsłonecznych, nabyli bez zezwolenia - działając wspólnie - 7.100 dolarów znajdujących się w banku szwajcarskim w G., a następnie po przekazaniu dolarów tych cudzoziemcowi dewizowemu w Paryżu, zakupili za nie surowce do produkcji okularów, tj. o czyn z art. 45 § 1 w związku z art. 49 § 1 i art. 25 § 1 pkt d) u.k.s. z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123);

II. w tym samym czasie, miejscu i charakterze jak w pkt I, w sporządzonych przez siebie kartach dla Wojewódzkiej Komisji Cen i Komitetu Drobnej Wytwórczości, nie ujawnili osiągniętego w ich wytwórni stopnia zmechanizowania procesu wytwarzania i podawali, jakoby produkcja odbywała się ręcznie, a ponadto dla uzyskania wyższych niż należało cen jednostkowych na swe wyroby znacznie podwyższali w tychże arkuszach kalkulacyjnych koszty robocizny oraz materiałów i na tej podstawie wyłudzili - ze szkodą dla Skarbu Państwa - łączną kwotę 2.620.180 zł, stanowiącą różnicę pomiędzy zatwierdzoną przez Komisję Cen ceną zbytu a ceną wynikającą z rzeczywiście poniesionych kosztów wytwarzanych towarów, tj. o czyn z art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11).

Sąd Wojewódzki w Opolu wyrokiem z dnia 3 lipca 1965 r.:

1.

uznał oskarżonego Wacława K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu w pkt I aktu oskarżenia i za to na zasadzie art. 49 § 1 ustawy karnej skarbowej z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123) skazał go na 1 rok i 5 miesięcy aresztu oraz na grzywnę w kwocie 100.000 zł z zamianą w razie nieściągalności na 3 lata aresztu, z zaliczeniem mu na poczet kary okresu tymczasowego aresztowania od dnia 6 stycznia 1964 r. do dnia 3 lipca 1965 r.;

2.

uniewinnił oskarżonego Jerzego R. od popełnienia przestępstwa opisanego w punkcie I aktu oskarżenia i kosztami w tej części obciążył Skarb Państwa;

3.

uniewinnił oskarżonego Wacława K. i Jerzego R. od popełnienia przestępstwa opisanego w pkt II aktu oskarżenia i kosztami w tej części obciążył Skarb Państwa (...).

Od powyższego wyroku założyli rewizje: prokurator w stosunku do obu oskarżonych oraz obrońca oskarżonego Wacława K.

Rewizja prokuratora zarzuca wyrokowi:

1)

w części dotyczącej skazania oskarżonego Wacława K. z przepisu art. 49 § 1 u.k.s. - obrazę art. 339 § 1 k.p.k. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej i przez przyjęcie kwalifikacji tylko z art. 49 § 1 u.k.s., chociaż prawidłowa jest kwalifikacja wskazana w akcie oskarżenia;

2)

co do uniewinnienia oskarżonego Jerzego R. z zarzutu opisanego w punkcie I aktu oskarżenia - "błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku wobec niedostatecznego rozważenia wyjaśnień przesłuchanych w charakterze podejrzanych P.B.A., Janiny K., Jerzego R. oraz zeznań świadka Ireny C., pominięcie dowodu z ekspertyzy porównawczej pisma maszynowego odnoszącego się do listu zaadresowanego i wysłanego przez oskarżonego Jerzego R. pod adresem Marcela G., jak również pominięcie dowodu rzeczowego - brudnopisu listu P.B.A. do Marcela G. w sprawie udziału Jerzego R. w nadużyciach dewizowych;

3)

co do uniewinnienia oskarżonych Wacława K. i Jerzego R. z zarzutu opisanego pod pkt II aktu oskarżenia - "błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku polegającą na niedostatecznym rozważeniu zeznań przesłuchanych w charakterze świadków Tadeusza P., Kazimierza S., Henryka M., Franciszka O. oraz biegłego Olgierda Z. w kwestii uzależnienia zatwierdzenia cen zbytu okularów od sporządzania przez oskarżonych arkuszy kalkulacyjnych oraz na całkowitym pominięciu dowodu z eksperymentu śledczego i dodatkowej opinii biegłych Pawła T., Zbigniewa O. i Wacława I., złożonej na rozprawie w sprawie ustalenia kosztów własnych, produkowanych przez oskarżonych okularów oraz ogólnej kwoty zagarniętej przez nich gotówki".

W wyniku podniesionych zarzutów rewizja prokuratora wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i o:

1)

uznanie oskarżonego Wacława K. za winnego zarzuconego mu w akcie oskarżenia przestępstwa z art. 45 § 1 w związku z art. 49 § 1 i art. 25 § 1 u.k.s. oraz wymierzenie mu odpowiednio wysokiej kary pozbawienia wolności oraz grzywny;

2)

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu - w innym składzie - w części dotyczącej uniewinnienia oskarżonego Wacława K. i Jerzego R. od postawionych im zarzutów.

Rewizja oskarżonego Wacława K., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w części skazującej, zarzuca:

1)

obrazę art. 8, 320 i 339 § 1 lit. a) k.p.k. przez nierozważenie dowodów i okoliczności wskazujących na brak winy oskarżonego Wacława K., a w szczególności jego wyjaśnień zaprzeczających, by płacił Bogusławowi A. jakiekolwiek pieniądze za otrzymany za jego pośrednictwem octan celulozy oraz zeznań świadków Zofii A. i Eugeniusza J., potwierdzających w tym względzie wyjaśnienia oskarżonego Wacława K.;

2)

błędną ocenę okoliczności faktycznych polegającą na przyjęciu, że oskarżony Wacław K. płacił Bogusławowi A. za otrzymany octan celulozy, mimo że brak jest należytych dowodów poza wyjaśnieniami Bogusława A.;

z

ostrożności obrończej rewizja podnosi też zarzut;

3)

rażącej niewspółmierności orzeczonej kary, a w szczególności kary grzywny, wobec nieuwzględnienia powstałych szczególnych okoliczności (przemawiających zwłaszcza za wydatnym obniżeniem grzywny), a mianowicie tego, że octan celulozy potrzebny był na produkcję eksportową i że oskarżeni uiścili wysoki domiar podatkowy.

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:

I. Co do zarzutu opisanego w pkt I aktu oskarżenia (art. 45 § 1 w związku z art. 49 § 1 i art. 25 § 1 lit. d) u.k.s.):

Zarzut rewizji prokuratora dotyczący obrazy art. 339 § 1 k.p.k. jest trafny i zasadny.

Sąd przyjął, że "czyn, którego dopuścił się oskarżony Wacław K., wyczerpał wszystkie znamiona przestępstwa z art. 49 u.k.s. (ustawa z dnia 13 kwietnia 1960 r.)". Dlaczego jednak Sąd uznał, że w przypisanym oskarżonemu Wacławowi K. czynie mieszczą się znamiona przestępstwa z art. 49 § 1 u.k.s. - nie wiadomo, gdyż Sąd wbrew treści przepisu art. 339 § 1 k.p.k. nie wyjaśnił przyczyny takiej oceny prawnej. Sąd przypisał oskarżonemu Wacławowi K. czyn zarzucany w akcie oskarżenia, mianowicie nabycie dolarów, a następnie przekazanie ich cudzoziemcowi dewizowemu w Paryżu i zakupienie za nie surowca potrzebnego do produkcji okularów. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd bezbłędnie ustalił, iż oskarżony Wacław K. nabył od Bogusława A. łącznie 7.100 dolarów, nie mając na to zezwolenia. Wynika z powyższego, że ten fragment działania oskarżonego Wacława K. pominięty został w ocenie prawnej Sądu, skoro złożone działanie oskarżonego Wacława K. zakwalifikowane zostało tylko jako przestępstwo z art. 49 § 1 u.k.s., co by oznaczało, że polegało ono tylko na zawarciu transakcji z cudzoziemcem dewizowym w obrocie z zagranicą. Skoro jednak Sąd ustalił, że oskarżony nabył dolary bez zezwolenia, a następnie zawarł transakcję z cudzoziemcem dewizowym ("Micap"), to w tym stanie faktycznym przyjęta kwalifikacja prawna jest oczywiście nietrafna.

Niezależnie od tego błędnego stanowiska co do kwalifikacji prawnej, Sąd nie rozważył, czy działanie oskarżonych opisane w konkluzji aktu oskarżenia nie stanowi dwóch odrębnych czynów przestępnych, a mianowicie z art. 45 § 1, jeśli chodzi o nabycie dolarów bez zezwolenia, i z art. 49 § 1, jeśli chodzi o zawartą umowę z firmą "Micap".

Wprawdzie z kwalifikacji prawnej wskazanej w akcie oskarżenia wynika, że działanie oskarżonych potraktowane zostało jako jeden czyn przestępny, jednakże wobec wyjaśnienia oskarżonego Wacława K. w śledztwie, że po przekazaniu dolarów na jego konto zwrócił się bezpośrednio do firmy w Paryżu o surowiec, oraz wobec ustalenia, że najpierw miało miejsce nabycie dolarów od A., a następnie - po przekazaniu ich cudzoziemcowi dewizowemu - zakup surowców, w wydarzeniu tym można upatrywać znamiona dwóch odrębnych czynów przestępnych o kwalifikacji wskazanej wyżej przy ewentualnym zastosowaniu art. 25 § 1 pkt 2 lit. d) lub lit. e) u.k.s. - jeżeli zostaną ustalone odpowiednie warunki, w jakich działali sprawcy.

Aczkolwiek rewizja prokuratora, jeśli chodzi o oskarżonego Wacława K., wnosiła o orzeczenie przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy, to jednak wobec jednoczesnego uchylenia wyroku w tej części również co do oskarżonego Jerzego R. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zachodzi potrzeba podobnego potraktowania sprawy także gdy chodzi o oskarżonego Wacława K., a to ze względu na wspólność postawionego zarzutu i przesądzenie w zaskarżonym wyroku, że kwotę 7.100 dolarów nabył sam Wacław K.

Jeśli chodzi o rewizję prokuratora w części dotyczącej oskarżonego Jerzego R., to jest ona zasadna. Sąd dopuścił się błędnej oceny w wyniku naruszenia przepisów procesowych, mianowicie art. 8 i 320 k.p.k., jak również art. 339 pkt 1 lit. a) k.p.k., gdyż nie rozważył całokształtu materiału dowodowego ujawnionego na rozprawie oraz pominął całkowicie istotne dowody, o których mowa w rewizji prokuratora, nie wyjaśniając zarazem, dlaczego je pomija.

Sąd nie rozważył nawet wyjaśnień samego oskarżonego Jerzego R., który przyznał, że zapoznał się z treścią listu, jaki na prośbę O. adresował, a w którym była mowa o przekazaniu 500 dolarów do Paryża na konto Wacława K. Wyjaśnienia te oraz list dowodzą, że oskarżony Jerzy R. był zorientowany w kwestii zawieranych transakcji dolarowych, wymagało więc rozważenia ze strony Sądu, czy wysłanie tego listu nie stanowi w tym fragmencie co najmniej pomocnictwa do zarzucanego przestępstwa dewizowego.

Sąd nie rozważył również, że oskarżony Jerzy R. przyznał, iż S. też rozporządzał kwotą 4.000 dolarów, gdyż z wyjaśnień Bogusława A. wynika, że sprzedał on Wacławowi K. około 7.000 dolarów. W związku z tym, że oskarżeni (prowadzili zakład wspólnie, wyjaśnienia wymaga, w jaki sposób partycypował w pokryciu owej różnicy oskarżony Jerzy R., jako że okoliczność ta może rzutować na wiarygodność wyjaśnień Bogusława A., że też przekazywał dolary na nazwisko Jerzego R. i w jego interesie. Ponieważ pominięcie i nierozważenie wskazanych dowodów i okoliczności może mieć wpływ na treść wyroku, więc rewizja prokuratora jest w tej części całkowicie zasadna.

Wobec uchylenia wymienionej wyżej części zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, nie zachodzi potrzeba dokładniejszego zajmowania się zarzutami podniesionymi w rewizji oskarżonego Wacława K. Ogólnie tylko należy podnieść, że zarzuty te nie są słuszne.

Sąd poczynił ustalenia co do winy oskarżonego Wacława K., opierając się na wiarogodnych wyjaśnieniach Bogusława A., które znalazły poparcie w takich dowodach, jak oryginał listu, korespondencja, list do G., oraz częściowo na wyjaśnieniach oskarżonych Wacława K. i Jerzego R.

II. Co do zarzutu opisanego w pkt II aktu oskarżenia (art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11).

Rewizja prokuratora nie jest zasadna.

Do kwestii głównych w tej dziedzinie należy udzielenie prawidłowej odpowiedzi na pytanie, jaką zasadę należy przyjąć przy ustalaniu cen na okulary produkowane przez oskarżonych Wacława K. i Jerzego R.: czy to ma być cena średnia, czy też cena indywidualna.

Sąd Wojewódzki rozważył tę kwestię na podstawie zebranych materiałów i przyjął, że prawidłowe było stosowanie w tym wypadku cen średnich, projektowanych na podstawie niezbędnych elementów produkcyjnych przez Komisję Cen przy Komitecie Drobnej Wytwórczości a zatwierdzonych przez Komitet Drobnej Wytwórczości.

Zasady i tryb ustalania cen artykułów i usług przeznaczanych na eksport oraz rozliczeń z przedsiębiorstwami handlu zagranicznego są uregulowane uchwałą Rady Ministrów nr 22 z 1962 r. (Monitor Polski z 1962 r., poz. 95). Uchwała ta została podjęta na podstawie przepisu art. 2 dekretu z dnia 3 czerwca 1953 r. o ustalaniu cen, opłat i stawek taryfowych (Dz. U. Nr 31, poz. 122). Z wymienionej wyżej uchwały Rady Ministrów wynika dopuszczalność stosowania cen średnich, skoro produkcja jest rozproszkowana.

W okresie do października 1963 r. funkcjonowało w naszym kraju około stu wytwórni okularów (świadek Tadeusz P. i świadek Kazimierz S.) produkcja ta zatem była rozproszkowana.

Od 1960 r. do października 1964 r. nie istniał obowiązek podawania przez rzemieślników w kalkulacji posiadanego parku maszyn. Obowiązek taki został wprowadzony, jak już wspomniano, dopiero w październiku 1964 r. Wynika stąd, że oskarżeni Wacław K. i Jerzy R. w okresie swej działalności produkcyjnej, tj. od lutego 1960 r. do października 1963 r., nie mieli prawnego obowiązku dokładnego informowania o posiadanym przez nich zestawie maszyn używanych do produkcji okularów.

Świadek P., pełniący funkcję rzeczoznawcy w Komisji Cen przy Komitecie Drobnej Wytwórczości, stwierdza w sposób wyraźny, co następuje: "Producent nie miał obowiązku zgłaszania ulepszeń. Sprawa ta nie była prawnie uregulowana. Dopiero w październiku 1964 r. wydana została uchwała Państwowej Komisji Cen, która reguluje te kwestie".

Zatwierdzanie cen odbywało się na podstawie sporządzonej przez producentów kalkulacji wstępnej, przy czym w takiej wstępnej kalkulacji uwzględniano: koszty materiałowe, robociznę własną i cudzą, koszty specjalne, oprzyrządowanie, koszty ogólne. Wynika to z zeznań świadka P. Oskarżeni stosowali się do powyższych przepisów.

Świadek P. stwierdza: "Zgodnie z zarządzeniem Ministra, ocenialiśmy i przyjmowaliśmy średnie koszty produkcji. Zadaniem naszym (Komisji Cen) było tylko opiniowanie, a nie zatwierdzanie cen. Cenę ustalał Komitet Drobnej Wytwórczości. Przyjmowaliśmy średnie koszty wytwarzania (...)". Podobnie podaje świadek S., przewodniczący Komisji Cen: "Komitet Drobnej Wytwórczości zalecił nam ustalenie cen średnich. Decyzję o ustalenie ceny wydawał Komitet Drobnej Wytwórczości, my tylko opiniowaliśmy kalkulację (...). Ustaliliśmy cenę średnią dla wszystkich zakładów (...)".

Przyjęcie zatem średniej ceny dla wytwórni okularów przeciwsłonecznych, prowadzonej przez Wacława K. i Jerzego R., znajduje w pełni uzasadnienie.

Nie znajduje podstawy w zebranych materiałach dowodowych również zarzut niesumienności kart kalkulacyjnych przedstawianych przez Wacława K. i Jerzego R. Z opinii biegłych Z. i T. wynika, że karty te miały charakter kalkulacji wstępnej, a nie końcowej, a "zatwierdzanie cen odbywa się na podstawie (...) kalkulacji wstępnych".

Z powyższych względów należało orzec jak w sentencji wyroku.