Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 2017/3/35

Postanowienie
Sądu Najwyższego
z dnia 12 maja 2016 r.
IV CSK 529/15
Droga sądowa w sprawie o stwierdzenie ważności uchwały kościoła lub związku wyznaniowego dotyczącej obsady funkcji w tym kościele.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Iwona Koper.

Sędziowie SN: Mirosław Bączyk, Karol Weitz (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Miriam H. przeciwko Muzułmańskiemu Związkowi Religijnemu w Rzeczypospolitej Polskiej o stwierdzenie nieważności uchwały, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 maja 2016 r. skargi kasacyjnej powódki od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28 kwietnia 2015 r. oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie faktyczne

W pozwie przeciwko Muzułmańskiemu Związkowi Religijnemu w Rzeczypospolitej Polskiej powódka Miriam H. żądała stwierdzenia nieważności uchwały XV Nadzwyczajnego Kongresu Muzułmańskiego w B. z dnia 20 marca 2004 r. w przedmiocie wyboru Tomasza M. Muftim Związku. Postanowieniem z dnia 25 lutego 2015 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku odrzucił pozew.

Sąd, odwołując się do kryteriów kwalifikacji sprawy jako cywilnej w rozumieniu art. 1 k.p.c. w sensie materialnym lub formalnym, przyjął, że przedstawiona pod osąd sprawa kryteriów tych nie spełnia; nie jest sprawą cywilną ani w sensie materialnym, ani w sensie formalnym. Zgodnie z art. 25 ust. 3 Konstytucji, stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Sąd powszechny nie ma prawa ingerencji w wewnętrzne sprawy żadnego kościoła lub związku wyznaniowego, a taką jest sprawa wyboru Muftiego Związku. W związku z tym w przedmiotowej sprawie droga sądowa jest niedopuszczalna, co uzasadnia odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.

Powódka wniosła zażalenie, zarzucając naruszenie art. 1 i 2 § 1 oraz art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c., art. 25 ust. 3 Konstytucji i art. 9 ust. 1, art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o granicach wolności sumienia i wyznania (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm. - dalej: "u.g.w.s.w.").

Sąd Apelacyjny w Białymstoku podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie - ze względu na jej niecywilny charakter - droga sądowa jest niedopuszczalna. Wskazał na szczególny i zło-żony charakter relacji między wspólnotą wyznaniową a jej członkiem, które tylko w pewnych aspektach może cechować równorzędność (np. w ramach umowy o pracę). Powołując się na judykaturę Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sąd Apelacyjny przyjął jednak, że o takiej równorzędności nie może być mowy w sferze zależności między wspólnotą a jej członkiem w związku z praktykowaniem doktryny religijnej (wyroki z dnia 23 września 2010 r., 1620/03, Schüth przeciwko Niemcom, i z dnia 3 lutego 2011 r., 18136/02, Siebenhaar przeciwko Niemczech).

Według Sądu Apelacyjnego, roszczenie powódki należy ocenić jako związane ze swobodą praktyk religijnych, mającą doznawać ograniczenia przez wadliwy wybór jej zwierzchnika religijnego. Obsadzenie stanowiska Muftiego Związku mieści się też w ramach czynności związanych z funkcjonowaniem i organizacją Związku jako wspólnoty wyznaniowej. Odwołując się do wyroku Trybunału z dnia 23 września 2010 r., nr 425/03, Obst przeciwko Niemcom, Sąd drugiej instancji podkreślił, że tradycyjnie i powszechnie wspólnoty religijne funkcjonują w formach zorganizowanych struktur i - gdy chodzi o organizację takiej wspólnoty - przepis art. 9 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. - dalej: "Konwencja") należy interpretować w świetle przepisu art. 11 Konwencji, chroniącego wolność stowarzyszenia się przed nieuzasadnioną ingerencją ze strony państwa. Autonomia wspólnot religijnych stanowi samą istotę ochrony przyznawanej w art. 9 tej Konwencji, wobec czego - poza bardzo wyjątkowymi przypadkami - prawo do wolności wyznania w formie gwarantowanej w Konwencji wyłącza istnienie jakiejkolwiek swobody decyzyjnej państwa w zakresie zgodności z prawem przekonań religijnych lub sposobów ich wyrażania. W razie różnicy zdań między związkiem wyznaniowym a jednym z jej członków, dotyczącej spraw doktrynalnych i organizacyjnych, indywidualna wolność wyznania jest wykonywana jedynie w ramach prawa do opuszczenia tego związku (wyrok Trybunału z dnia 9 lipca 2013 r., 2330/09, Sindicatul "Pǎstorul Cel Ben" przeciwko Rumunii).

Wyjątkowość dopuszczalnej ingerencji państwa w funkcjonowanie struktur organizacyjnych związku wyznaniowego, także w kontekście oceny ważności uchwał organów tego związku, nie pozwala na stosowanie w tej materii reguł rozszerzającej i analogicznej wykładni obowiązującego prawa. Separacja porządku państwowego i porządku związku oznacza brak mocy obowiązującej przepisów wyznaniowych w porządku laickim właściwym dla prawa państwowego oraz ograniczoną moc sprawczą przepisów państwowych w porządku wyznaniowym.

Przepisy ustawy z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 30, poz. 240 ze zm. - dalej: "u.M.Z.R.R.P."), której treść należy aktualizować w zgodzie z przepisami ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o granicach wolności sumienia i wyznania (art. 14 w związku z art. 39 ust. 1 u.g.w.s.w.), w określony sposób kształtują relacje między wymienionymi porządkami prawnymi i nie zawierają norm umocowujących organy państwa, w tym sądy powszechne, do kontroli prawidłowości wyboru Muftiego Związku. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny przyjął, że powódce nie przysługuje droga sądowa w niniejszej sprawie, wobec czego uznał zażalenie za niezasadne i postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2015 r. oddalił je.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 25 ust. 3 Konstytucji, art. 9 i 11 Konwencji, art. 9 ust. 1, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1, art. 14 w związku z art. 39 ust. 1 u.g.w.s.w. oraz art. 2 u.M.Z.R.R.P.,

a także naruszenie art. 1, art. 2 § 1 i 3 w związku z art. 199 § 1 pkt 1 i art. 199 § 1 pkt 1 w związku z art. 1 i art. 2 § 1 i 3 k.p.c. Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Okręgowego oraz o przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty powódki zmierzają do wykazania, że przedstawione przez nią żądanie dotyczące ważności uchwały o wyborze Muftiego Związku jako oparte na art. 189 k.p.c. w związku z art. 58 § 1 k.c. jest źródłem sprawy cywilnej między równorzędnymi podmiotami, wobec czego odrzucenie pozwu stanowi naruszenie art. 1, art. 2 § 1 i 3 oraz art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Powódka stwierdziła też, że podstawą do wyłączenia w tej sprawie drogi sądowej nie może być art. 25 ust. 3 Konstytucji, gdyż sprawa nie dotyczy kwestii związanych ściśle z kultem religijnym, lecz zmierza do deklaratywnego ustalenia, że sprzeczna z powszechnie obowiązującym prawem uchwała związku wyznaniowego jest z mocy tego prawa nieważna. Wyłączenie drogi sądowej nie wynika tym samym również z art. 9 i 11 Konwencji, ponieważ sprawa nie odnosi się do poszanowania wolności sumienia i wyznania. W ocenie powódki, art. 14 w związku z art. 39 ust. 1 u.g.w.s.w. nie wpływają na zakres ingerencji Państwa w sprawy związku wyznaniowego, a jedynie stanowią o zachowaniu mocy przez przepisy ich statutów w zakresie, w którym nie są one sprzeczne z przepisami ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o granicach wolności sumienia i wyznania, na podstawie zaś art. 2 u.M.Z.R.R.P. na Związku ciąży obowiązek przestrzegania obowiązujących praw i jego statutu.

Biorąc pod uwagę regulacje rangi konstytucyjnej (art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 177 Konstytucji) oraz rangi ustawowej (art. 1, art. 2 § 1 i 3, art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.) i wykładając je w sposób prokonstytucyjny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2003 r., III CK 53/02, OSNC 2003, nr 2, poz. 31), należy stwierdzić, że przyjęcie niedopuszczalności drogi sądowej i odrzucenie z tego powodu pozwu w postępowaniu cywilnym możliwe jest w dwóch sytuacjach.

Po pierwsze, może to nastąpić wtedy, gdy żądanie, z którym wystąpiono do sądu, nie jest objęte gwarancją prawa do sądu, m.in. dlatego, że nie stanowi ono "sprawy" w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 listopada 2001 r., K 3/00, OTK Zb.Urz. 2001, nr 8, poz. 251, z dnia 7 września 2004 r., P 4/04, OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 8, poz. 81 z dnia 16 grudnia 2008 r., P 68/07, OTK-A Zb.Urz. 2008, nr 10, poz. 180, z dnia 22 czerwca 2015 r., SK 29/13, OTK-A Zb.Urz. 2015, nr 6, poz. 83, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2008 r., II CSK 303/08, nie publ.) (...) albo objęte jest konstytucyjnie dopuszczalnym wyłączeniem prawa do sądu (art. 77 ust. 2 Konstytucji; zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r., P 12/99, OTK Zb.Urz. 2000, nr 7, poz. 260).

Po drugie, stwierdzenie niedopuszczalności drogi sądowej i odrzucenie pozwu z tego powodu - z zastrzeżeniem wyjątków o których mowa w art. 1991 i art. 464 § 1 k.p.c. - jest zasadne, gdy podmiot inicjujący postępowanie wybrał niewłaściwą drogę sądową, tj. skierował do sądu w postępowaniu cywilnym sprawę należącą do kompetencji innego sądu niż sąd powszechny i Sąd Najwyższy. Sytuacja taka występuje, gdy sprawa nie jest sprawą cywilną w sensie materialnym albo formalnym i ustawowo zastrzeżono dla niej właściwość innego sądu niż sąd powszechny i Sąd Najwyższy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2003 r., III CK 53/02) lub wprawdzie jest taką sprawą, ale wyłączono ją spod właściwości sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego i przekazano innym sądom.

Jakkolwiek zakwalifikowanie żądania jako "sprawy" w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji musi być oderwane od rzeczywistego istnienia konkretnego prawa, to nie ulega żadnej wątpliwości, że gwarancje prawa do sądu mogą być odnoszone tylko do tych sytuacji, w których przepisy prawa materialnego przewidują ochronę prawną pewnych wartości (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2004 r., SK 38/03, OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 5, poz. 45). Uznanie danej sytuacji za sprawę zakłada zatem z jednej strony twierdzenie o istnieniu prawa lub sytuacji prawnie chronionej, dającej się racjonalnie uzasadnić według obowiązujących norm prawnych, na których sąd może oprzeć ewentualne rozstrzygnięcie, a z drugiej strony możliwość ingerencji sądu jako organu władzy państwowej w daną sferę relacji pomiędzy podmiotami tej relacji.

W myśl art. 25 ust. 3 Konstytucji, stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie i współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Kategoria autonomii odnosi się do sfery wewnętrznej i oznacza prawo do samodzielnego rozstrzygania o sprawach kościoła lub związku wyznaniowego, a kategoria niezależności dotyczy relacji zewnętrznych i oznacza brak podporządkowania państwu. Do "swojego zakresu" kościoła lub związku wyznaniowego należy zaliczyć nie tylko ich działalność religijną sensu stricto, ale również sprawy organizacyjno-samorządowe, co rozciąga się na ich wewnętrzną organizację, hierarchię, kompetencje i stosunki między jednostkami, organami i innymi podmiotami struktury kościoła lub związku oraz elekcję i obsadę personalną urzędów (funkcji) sprawujących kult, zajmujących się nauczaniem lub zarządzaniem, a także kwestie odnoszące się do przyjmowania albo wykluczania wiernych ze wspólnoty, łącznie z ich pozycją w ramach wspólnoty i relacjami z jej organami i strukturą. W ramach "swojego zakresu" obowiązuje własne prawo kościoła lub związku wyznaniowego, którym może być prawo stanowione przez kościół lub związek albo nawet prawo pochodzenia ustawowego, jeżeli zaakceptował je kościół lub związek (art. 25 ust. 5 Konstytucji), nie obowiązują zaś normy państwowego (powszechnego) porządku prawnego, które wobec tego nie mogą być podstawą do konstruowania praw podmiotowych lub sytuacji prawnie chronionych dla kościoła lub związku albo ich wiernych w ich wzajemnych relacjach mieszczących się w tym zakresie.

Z uwzględnieniem regulacji konstytucyjnych, w tym przede wszystkim art. 25 ust. 3 Konstytucji, należy stosować normy rangi ustawowej odnoszące się do stosunków między kościołami i związkami wyznaniowymi oraz państwem. W zakresie stosunków między Muzułmańskim Związkiem Religijnym oraz Państwem Polskim co do zasady zachowały moc obowiązującą przepisy ustawy o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 lutego 2015 r., S 2/15, OTK-A Zb.Urz. 2015, nr 2, poz. 23), należy jednak uwzględnić, że powstały one w czasie, gdy stosunki pomiędzy państwem a kościołami lub związkami wyznaniowymi - inaczej niż jest obecnie - były kształtowane w myśl zasady zwierzchnictwa państwa. Odnosząc je do obecnych realiów konstytucyjnych oraz uwzględniając art. 19 ust. 2 pkt 4 w związku z art. 18 ust. 2 u.g.w.s.w., trzeba kierować się założeniem, że Związek korzysta z autonomii i niezależności w "swoim zakresie" w rozumieniu i w granicach zakreślonych przez art. 25 ust. 3 Konstytucji, a regulacje ustawy o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (np. art. 6 ust. 1, art. 7, 8 ust. 3 i art. 9) w granicach, w których mogłyby z tym kolidować, nie mogą stać temu na przeszkodzie, w granicach zaś, w których są akceptowane przez Związek, mogą być traktowane jako jego własne prawo odnoszące się do tego zakresu.

Odnosząc to do realiów żądania powódki należy stwierdzić, że nie może się ona powoływać na przepisy państwowego porządku prawnego (art. 189 k.p.c. i art. 58 § 1 k.c.) w celu podważania aktów podejmowanych w ramach "swojego zakresu" Związku, w tym uchwały o powołaniu Muftiego Związku, co powoduje, że żądanie to nie może być uznane za "sprawę" w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Gwarancja autonomii i niezależności Związku w ramach "swojego zakresu", statuowana w art. 25 ust. 3 Konstytucji implikuje natomiast niedopuszczalność ingerencji sądu jako organu władzy państwowej w "swój zakres" Związku, a więc także niedopuszczalność sądowej oceny prawidłowości stosowania własnego prawa przez Związek, w tym co do wyboru Muftiego Związku. Oznacza to, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty są bezzasadne lub bezprzedmiotowe.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.