Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNP 1998/9/288

Zdanie odrębne
Sądu Najwyższego
z dnia 21 października 1997 r.
III ZP 8/97

UZASADNIENIE

Sentencja

Do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 21 października 1997 r., III ZP 8/97 (OSNAPiUS 1998 nr 2 poz. 50) zostały zgłoszone dwa zdania odrębne, których uzasadnienia prezentujemy.

Zdanie odrębne

Zdanie odrębne SSN Marii Mańkowskiej do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 21 października 1997 r., III ZP 8/97

Stan faktyczny sprawy:

Wnioskodawczyni, uprawniona do emerytury z tytułu zatrudnienia, miała od dnia 27 lutego 1997 r. przyznane prawo do renty inwalidzkiej wojennej ("obozowej"). Decyzją z dnia 31 lipca 1995 r. organ rentowy wstrzymał z dniem 1 września 1995 r. dalszą wypłatę renty wojennej inwalidzkiej, dodatku kombatanckiego oraz ryczałtu energetycznego. Stanowiło to wykonanie prawomocnej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podjętej na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), ponieważ wnioskodawczyni pełniła służbę w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego, a jej skarga została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 kwietnia 1995 r. Sąd Wojewódzki zmienił decyzję organu rentowego i przywrócił odwołującej prawo do renty inwalidy wojennego od dnia 1 września 1995 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, a więc nadal prawo to posiada, gdyż renty te przysługują osobom, bez względu na to, czy są kombatantami. W skardze rewizyjnej organ rentowy wskazał, że przepisy art. art. 25 i 26 ustawy o kombatantach z 1991 r. dotyczą również osób, którym renty inwalidzkie wojenne zostały przyznane przed datą wejścia w życie tej ustawy. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawczyni, uznając iż zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a w związku z art. 21 ust. 1 pkt 4 lit. a ustawy o kombatantach z 1991 r. - osoby, które były zatrudnione w aparacie bezpieczeństwa publicznego i mające wcześniej stwierdzone uprawnienia kombatanckie, uprawnień tych zostają pozbawione.

Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu kasacji wnioskodawczyni w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (II UKN 44/96) przedstawił do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego następujące zagadnienie prawne:

"czy osoba pobierająca rentę inwalidy wojennego przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) może być na podstawie jej przepisu art. 25 ust. 2 pkt 1 pozbawiona tego świadczenia". W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1997 r. udzielono odpowiedzi negatywnej.

Zgłoszone przeze mnie zdanie odrębne odnosi się zarówno do sentencji, jak i treści uzasadnienia powyższej uchwały. Uważam, że odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne powinna stanowić, że osoba pobierająca rentę inwalidy wojennego przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach... powinna być pozbawiona tego świadczenia na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 tej ustawy.

Powyższy pogląd uzasadniam następująco:

Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.) uznaje za inwalidę wojennego żołnierza, bojownika ruchu podziemnego albo partyzanckiego, który został zaliczony do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa powstałego w związku z obrażeniami wojennymi lub którego inwalidztwo ma związek z pobytem w niewoli lub w obozie koncentracyjnym (art. 6 i 7 pkt 4).

Ustawowe pojęcie "kombatant" pojawiło się w ustawie z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186), która zwiększyła również uprawnienia inwalidów wojennych.

Krąg osób uznawanych za kombatantów i ich uprawnienia zostały następnie poszerzone w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów. Ustawa z dnia 24 stycznia o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75), wydana w innych warunkach ustrojowych, niż poprzednie ustawy, z jednej strony przyznała uprawnienia przewidziane w niej także osobom, które nie były uznawane za kombatantów w poprzednim stanie prawnym, z drugiej strony, nie objęła pojęciem kombatanta niektórych grup osób, uznawanych dotąd za kombatantów. Wykluczono z działalności kombatanckiej kolaborantów, służbę w NKWD i formacjach, które prowadziły działalność przeciwko ludności polskiej, udział w rewolucji październikowej i w walkach o utrwalenie władzy ludowej. Z mocy prawa, na podstawie art 21 ust. 2 ustawy, osoby tam wymienione nie nabywają statusu kombatanta i uprawnień kombatanckich. Do tych osób, które nie są uprawnione do nabycia uprawnień kombatanckich należą osoby, które były zatrudnione w aparacie bezpieczeństwa publicznego lub informacji wojskowej. Zachowania te uznał ustawodawca za dyskwalifikujące moralnie, stąd w przepisie art. 25 ust. 2 pozbawiono uprawnień kombatanckich osoby, które uzyskały takie uprawnienia na podstawie dotychczasowych przepisów. Oznacza to, iż uprawnień kombatanckich nie nabywają osoby wymienione w art. 21 ust. 2 pkt 4a zatrudnione w byłym aparacie bezpieczeństwa publicznego, a osoby, które nabyły te uprawnienia na podstawie dotychczasowych przepisów, tracą te uprawnienia (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1992 r. II UZP 7/91, OSNCP 1992, z. 10, poz. 174). Tak samo w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1993 r., II UZP 25/93 (OSNCP 1994 z. 11 poz. 200) uznano, że osoby zatrudnione w aparacie bezpieczeństwa publicznego lub informacji wojskowej w latach 1944-1956, mogą być pozbawione uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Sprawa ta - analogicznie, jak w omawianej sprawie - dotyczyła osoby, która uprawnienia kombatanckie uzyskała z tytułu uwięzienia w obozie koncentracyjnym.

W dniu 15 lutego 1994 r. Trybunał Konstytucyjny uznał przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. za niekonstytucyjny w części, w jakiej przepis ten nie przyznaje uprawnień kombatanckich osobom spoza struktur UB, SB i Inf. Wojs. Obwieszczenie Prezesa TK z dnia 9 września 1994 r. (Dz. U. Nr 99, poz. 382), stwierdzające utratę mocy obowiązującej powyższego przepisu w tym zakresie oznacza, że zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy o kombatantach z 1991 r. osoby zatrudnione w Urzędzie Bezpieczeństwa tracą nienależnie przyznane im przywileje kombatanckie. Takie stanowisko potwierdzają wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1995 r. III ARN 3/95, z dnia 29 marca 1995 r., III ARN 6/95, OSNAPiUS 1995 r., z dnia 6 kwietnia 1995 r., III ARN 9/95, z dnia 6 kwietnia 1995 r., III ARN 10/95, z dnia 26 kwietnia 1996 r., III ARN 98/95, III ARN 2/96 i III ARN 3/96 (OSNAPiUS 1995 nr 16 poz. 198, nr 16 poz. 199, nr 20 poz. 244, nr 18 poz. 224, OSNAPiUS 1996 nr 22 poz. 327 i 329).

Za działalność zrównaną z działalnością kombatancką lub działalnością równorzędną z działalnością kombatancką - ustawa z 1991 r. uważa okresy przebywania, między innymi, w niewoli lub w obozach internowania spowodowanego działalnością kombatancką, a także w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Jednakowo - na podstawie przepisów ustawy z 1974 r. o z.i.w., ustawy o kombatantach z 1982 r., jak i ustawy z 1991 roku - uprawnienia kombatanckie otrzymywały osoby, które przebywały w obozach jenieckich. Kombatanci ci, jeżeli zostali zaliczeni do jednej z grup inwalidzkich z powodu pobytu w niewoli, mieli prawo do renty inwalidy wojennego. Stanowi o tym treść art. 12 ust. 1 ustawy z 1991 r., jak i art. 9 ustawy z 1982 r., przyznające kombatantom świadczenia pieniężne i inne uprawnienia, przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych, wojskowych i ich rodzin. Takim świadczeniem pieniężnym w ustawie o z.i.w. jest niewątpliwie renta inwalidy wojennego. Oznacza to również, iż obie ustawy o kombatantach z 1982 r. i z 1991 r. pozostają w ścisłym związku z ustawą o z.i.w., regulując łącznie, w jakich okolicznościach następuje inwalidztwo wojenne. Oceny zakresu ustawy o z.i.w. i ustawy o kombatantach z 1991 r. dokonał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 listopada 1993 r., II UZP 24/93 (OSNCP 1994 z. 6 poz. 124) uznając, iż sam tytuł ustawy z 1991 r. wskazuje na jej szerszy zakres w stosunku do podmiotów objętych ustawą o z.i.w., a intencją ustawodawcy było potraktowanie wszystkich kombatantów w jednakowy sposób. Prowadzi to do uznania, że każdy żołnierz, o którym mowa w art. 6 ustawy o z.i.w. jest równocześnie kombatantem.

W pełni podzielam ten pogląd. Zakresy pojęć "kombatant" i "inwalida wojenny" nie są identyczne, jednakże każdy inwalida wojenny z powodu pobytu w hitlerowskim obozie koncentracyjnym, jest kombatantem. Inwalida wojenny z art. 6 i 7 ustawy o z.i.w. - jest to ta sama osoba - o której mowa w art. 1 i 3 ustawy z 1991 r., tu nazwana kombatantem. słownik języka polskiego rozumie pod pojęciem kombatanta - żołnierza regularnej armii, biorącego czynny udział w walce, współbojownika, towarzysza broni. Odpowiada to definicji inwalidy wojennego z art. 6 i 7 ustawy o z.i.w.

W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1997 r., III ZP 8/96 (OSNAPiUS 1997 nr 11 poz. 191) podzielając pogląd wyrażony w uchwale SN z dnia 9 listopada 1993 r., II UZP 24/93, stwierdzono dodatkowo, że ustawa o z.i.w. nie wymienia niektórych sytuacji uzasadniających uznanie działalności kombatanckiej za przesłankę powstania inwalidztwa wojennego. Uzupełnienie tych sytuacji zawiera ustawa o kombatantach.

To wszystko oznacza, iż inwalidztwo wojenne przyznane na podstawie przepisów ustawy o z.i.w. nie mogło powstać bez działalności kombatanckiej, chociaż ustawa ta nie wymienia określenia "kombatant" .

Rozdział 3 ustawy z 1991 r. zatytułowany "Uprawnienia emerytalne" stanowi w rzeczywistości nie tylko o emeryturach. Art. 12 ust. 2 i art. 13, zamieszczone w tym rozdziale, dotyczą bowiem rent inwalidzkich, przewidzianych w przepisach ustawy o z.i.w. Uprawnienia kombatanckie na podstawie tych przepisów - to świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych, a więc również renty inwalidzkiej wojenne. Pozbawienie tych uprawnień - na podstawie art. 25 ust. 2 ustawy z 1991 r.- oznacza zatem także utratę prawa do renty inwalidy wojennego.

Moim zdaniem, nie jest więc możliwa utrata uprawnień kombatanckich z pozostawieniem uprawnień do renty inwalidzkiej wojennej. Stosownie do art. 12 ustawy z 1991 r. renta inwalidy wojennego jest uprawnieniem kombatanckim, zatem zakresem pozbawienia tych uprawnień na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 1 lit. a tej ustawy jest również renta inwalidzka, przyznana na podstawie przepisów dotychczasowych, to znaczy obowiązujących przed 1 stycznia 1991 r. Zgodnie z art. 26 w związku z art. 25 tej ustawy - osoby pozbawione uprawnień kombatanckich tracą uprawnienia. Osoby, które już pobierały takie świadczenia otrzymują w zamian świadczenia na zasadach określonych w ustawie o z.e.p. Ta regulacja wskazuje, że w ustawie z 1991 r. ustawodawca dopuścił odebranie pewnym grupom osób rent inwalidy wojennego, przyznanych przed dniem 1 stycznia 1991 r., zamieniając te uprawnienia na świadczenia na zasadach ogólnych.

Wnioskodawczyni była pracownikiem aparatu bezpieczeństwa publicznego, zatem słusznie przyjął Naczelny Sąd Administracyjny, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie ma zastosowania w jej sprawie, a udział w Powstaniu Warszawskim i dalsze losy wnioskodawczyni po jego upadku, nie mają znaczenia wobec faktu jej zatrudnienia w urzędzie B.P. Jest to bowiem okoliczność eliminująca jej dotychczasowe zasługi.

Wnioskodawczyni nie chroni również zasada słusznie nabytych praw, skoro ustawodawca ocenił takie zachowanie, jako moralnie naganne. Uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 listopada 1994 r. w sprawie zbrodniczych działań aparatu bezpieczeństwa w latach 1944-1956 stwierdzono, że struktury Urzędu Bezpieczeństwa, Informacji Wojskowej, prokuratury wojskowej i sądownictwa wojskowego, które w latach 1944-1956 były przeznaczone do zwalczania organizacji i osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Polski, są odpowiedzialne za cierpienia i śmierć wielu tysięcy obywateli polskich. Sejm potępił zbrodniczą działalność tych instytucji.

Przepis art. 21 ustawy z 1991 r. stanowił tak samo, że honorowy tytuł kombatanta i związane z nim przywileje posiadają osoby, które rzeczywiście ponosiły ofiary dla ojczyzny, a nie dotyczy tych osób, które sprzeniewierzyły się Narodowi Polskiemu. Takim przywilejem jest niewątpliwie renta inwalidy wojennego, której nie powinien otrzymywać pracownik aparatu, stosującego represje wobec Polaków.

Zdanie odrębne

Zdanie odrębne SSN Marii Tyszel do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 21 października 1997 r., III ZP 8/97

Podzielam w całej pełni zdanie odrębne wyrażone przez Sędziego Sądu Najwyższego Marię Mańkowską, zgłoszone zarówno do sentencji, jak i uzasadnienia powyższej uchwały, dlatego postaram się wskazać na dodatkowe argumenty przemawiające za naszym poglądem, iż osoba pobierająca rentę inwalidy wojennego przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), mogła być tej renty pozbawiona na podstawie przepisu art. 25 ust. 2 wymienionej ustawy. Przekonanie swoje opieram na poniższych argumentach:

Wprawdzie ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.), zwana dalej ustawą o z.i.w., rzeczywiście nie definiuje pojęcia "kombatant", jednakże trudno mi podzielić pogląd, wyrażony w uzasadnieniu uchwały, że: "Inwalidzi wojenni uznani zostali za kombatantów dopiero z mocy ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186)". Użyty w tytule zwrot "o dalszym zwiększeniu świadczeń" dla kombatantów oznacza, że przed uchwaleniem tej ustawy, ustawodawca określił już wcześniej pewne osoby, jako kombatantów i przyznał im określone świadczenia. W moim przekonaniu były to również osoby objęte zakresem podmiotowym ustawy o z.i.w. Wskazuje na to przepis art. 22 ustawy o z.i.w. przyznający inwalidzie wojennemu, wymagającemu szczególnej opieki, pierwszeństwo w umieszczeniu, na jego wniosek, w domu kombatanta...

Wątpliwości moje budzi pogląd, że: "tylko w przeważającej mierze inwalida wojenny jest kombatantem, ale występują także sytuacje, że nie odpowiada on pojęciu kombatanta, co oznacza, iż jego działalność, w wyniku której stał się inwalidą, nie jest działalnością kombatancką w rozumieniu przepisów o kombatantach. Przykładowo odnosi się to do osób, które stały się inwalidami z tytułu inwalidztwa będącego następstwem zranień lub kontuzji doznanych w związku z rozminowywaniem kraju w czasie pełnienia służby w Siłach Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej po zakończeniu wojny 1939-1945 (por. art. 8 pkt 5 ustawy o z.i.w.)". Powołany przepis art. 8 ustawy o z.i.w. nie odnosi się do osób, które stały się inwalidami wojennymi, lecz do osób, które uważa się za inwalidę wojennego. Jest to więc inwalidztwo równorzędne z inwalidztwem wojennym a warunki, w których powstało były inne niż warunki wskazane w przepisie art. 7, określającym działania wojennego i o charakterze wojennym. Dlatego też sądzę, że zakres pojęciowy kombatanta w rozumieniu ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach obejmuje również osoby będące inwalidami wojennymi, tj. spełniającymi warunki wymienione w przepisach art. 6 i 7 ustawy o z.i.w. Wskazuje na to porównanie zakresu podmiotowego art. 6 (po jego nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent..., Dz. U. Nr 104, poz. 450), z zakresem podmiotowym przepisu art. 1 ustawy o kombatantach, z wyjątkami wyraźnie w nim wskazanymi (np. osób pełniących służbę w N.K.W.D.).

Nie kwestionując wyrażonego w uzasadnieniu uchwały poglądu, że przepis art. 12 ust. 1 ustawy o kombatantach nie ma charakteru konstytutywnego sądzę, że należało wziąć pod uwagę, że przepis ten jest stosowanym w technice legislacyjnej - przepisem odsyłającym. Według prof. Aleksandra Woltera: "Przepisy odsyłające nie formułują wszystkich, czy niektórych członków norm prawnych, lecz powołują się na inne przepisy przez "odesłanie" do nich, tak że dopiero wszystkie te przepisy łącznie wzięte dostarczają tworzywa do skonstruowania normy prawnej" (Aleksander Wolter, Prawo cywilne - zarys części ogólnej, Wydanie VIII, Warszawa 1986, PWN str. 88-89). Treści art. 12 ust. 1 ustawy o kombatantach nie należało pominąć, przy rozważaniu zakresu podmiotowego, przepisów art. 25 ust. 1 i 26 tej ustawy, stanowiących o tym, które osoby uzyskują, zachowują lub tracą "uprawnienia kombatanckie". Przepis art. 12 ust. 1 ustawy określa krąg osób, którym "przysługują świadczenia pieniężne i inne uprawnienia..." Gramatyczna konstrukcja tego zwrotu - w moim przekonaniu - oznacza, że "świadczenia pieniężne" również stanowią "uprawnienia" (przewidziane w przepisach o z.i.w.). Dlatego też, uważam, że brak jest podstaw prawnych wyłączenia z zakresu pojęciowego przepisów art. 25 i 26 ustawy o kombatantach świadczenia pieniężnego, jakim jest renta inwalidy wojennego.

Na podstawie przepisu art. 2 ustawy o z.i.w. zaopatrzenie inwalidów wojennych i wojskowych obejmuje: 1) świadczenia pieniężne (rentę inwalidzką, rentę rodzinną, dodatki do rent, zasiłek pogrzebowy), 2) świadczenia w naturze (świadczenia lecznicze i położnicze, protezowanie, przysposobienie zawodowe, pobyt w domu rencistów), 3) inne uprawnienia i przywileje; natomiast przepis art. 12 ust. 1 ustawy o kombatantach stanowi, że wskazanym w nim osobom przysługują "świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach o z.i.w." Przepis ten nie wymienia expressis verbis świadczeń w naturze, lecz pomimo tej niedokładności legislacyjnej, nie ulega chyba wątpliwości, że i te świadczenia przysługują uprawnionym.

W uzasadnieniu uchwały jednoznacznie przyjęto, że określeniem "uprawnienia kombatanckie" nie jest objęta "renta inwalidy wojennego przyznana na podstawie ustawy o z.i.w., ponieważ nie było to świadczenie związane ze spełnieniem wymagań do posiadania uprawnień przewidzianych w tych ustawach" (ustawach o kombatantach obowiązujących przed dniem 31 grudnia 1991 r.).

Skoro zatem - zgodnie z tym stanowiskiem - na podstawie przepisu art. 25 ust. 2 w związku z art. 26 ustawy o kombatantach (przed nowelizacją) osoby pobierające renty inwalidy wojennego nie mogły być pozbawione tego świadczenia, ponieważ źródłem prawa do tej renty była ustawa o z.i.w., a nie ustawa (ustawy) o kombatantach, to należałoby przyjąć, że osoby te zachowały prawo do wszystkich świadczeń, wymienionych w art. 2 ustawy o z.i.w. jako do świadczeń, których źródłem była ta sama ustawa.

Przepisy ustawy o z.i.w. przewidują dla inwalidów wojennych nie tylko prawo do pobierania renty inwalidzkiej, lecz również inne świadczenia i uprawnienia: prawo do dodatku pielęgnacyjnego w wysokości zwiększonej o 50% w stosunku do wysokości określonej w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, prawo do bezpłatnych świadczeń leczniczych, przedmiotów ortopedycznych, protez, środków pomocniczych oraz leków i środków opatrunkowych, w razie potrzeby, skierowanie na pobyt w sanatorium co najmniej raz na trzy lata niezależnie od przysługującego mu z tytułu zatrudnienia urlopu wypoczynkowego, możliwość specjalnego leczenia, przeszkolenia oraz usprawniania w ośrodkach rehabilitacyjnych, prawo do bezpłatnych lub ulgowych przejazdów publicznymi środkami komunikacji miejskiej, ulg kolejowych, bezpłatnego otrzymania motorowego wózka inwalidzkiego (w razie potrzeby), pomocy finansowej na zakup przydzielonego samochodu osobowego, zapewnienia pracy odpowiadającej jego sprawności fizycznej i kwalifikacjom zawodowym, obowiązek zakładu pracy przyjęcia inwalidy wojennego skierowanego przez właściwy organ administracji państwowej, inne wymienione w ustawie przywileje pracownicze, wspomniane już wyżej pierwszeństwo w umieszczeniu, na jego wniosek, w domu kombatanta lub w domu opieki społecznej.

Przyjmując konsekwentnie wyżej przytoczony pogląd wyrażony w uchwale oraz stwierdzenie, ze przepisy ustawy o z.i.w. są przepisami szczególnymi w stosunku do ustawy o kombatantach, należałoby uznać, że osoby, które przed wejściem w życie ustawy o kombatantach (tj. przed 1 stycznia 1991 r.) uzyskały prawo do zaopatrzenia przewidzianego w art. 2 ustawy o z.i.w. nie tylko zachowały prawo do niego w pełnym zakresie, lecz również, że ich uprawnienia nie podlegały procedurze weryfikacyjnej przewidzianej w art. 25 ust. 2 ustawy o kombatantach. Nie podzielam tego poglądu. Sądzę, że pomiędzy ustawami o z.i.w. i o kombatantach nie zachodzi stosunek przepisy szczególne - przepisy ogólne, lecz czasowy zbieg równorzędnych norm prawnych, a wobec braku wskazania przez ustawodawcę ich wzajemnego stosunku (pierwszeństwa), dokonując wykładni normy późniejszej, należy czynić to zgodnie z założeniem racjonalności ustawodawcy i jego intencjami.

Przeciwstawienie, podkreślanego w uzasadnieniu uchwały, zaopatrzeniowego, a nawet odszkodowawczego charakteru renty inwalidy wojennego świadczeniom przyznawanym na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym lub ubezpieczeniu społecznym nie wyjaśnia motywów podjętej uchwały, skoro w ustawie o z.i.w., podobnie jak we wszystkich systemach ubezpieczeniowo-zaopatrzeniowych uzyskanie świadczenia jest uzależnione od spełnienia "szeregu wymagań". Zgodnie z przepisem art. 9 ustawy o z.i.w. renta inwalidzka przysługuje żołnierzowi, który został zaliczony do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa powstałego w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych, a nie - jak to przyjęto w uzasadnieniu uchwały, że "przyznanie renty inwalidy wojennego jest uzależnione wyłącznie od występowania inwalidztwa z tym, iż musi ono pozostawać w związku z działaniami wojennymi lub mającymi taki charakter". Prawo do renty inwalidy wojennego przysługuje więc wyłącznie żołnierzowi, w rozumieniu art. 6, który stał się inwalidą w warunkach wskazanych w art. 7 a także osobom, których inwalidztwo uznane zostało w art. 8 za równorzędne wojennemu.

Nie mogę zaakceptować stanowiska będącego konsekwencją podjętej uchwały, zgodnie z którym, w wyniku weryfikacji przeprowadzonej na podstawie przepisów art. 25 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 21 ust. 2 ustawy o kombatantach, renty inwalidy wojennego tracą tylko te osoby, które prawo do tego świadczenia uzyskały na podstawie ustawy z dnia 21 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń o kombatantach i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186) oraz następnie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów (Dz. U. Nr 16, poz. 122 ze zm.). W moim przekonaniu - jak to wyżej wspomniałam - sam tytuł ustawy z dnia 21 października 1975 r. wskazuje, że już wówczas ustawodawca pojęciem kombatanta objął również osoby pobierające świadczenia na podstawie ustawy o z.i.w., a także taka też była intencja ustawodawcy przy uchwalaniu ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach.

Podjęta uchwała tworzy podział - moim zdaniem nieuzasadniony - osób, o których mowa w przepisie art. 21 ust. 2 ustawy o kombatantach. Najlepiej widać to na przykładach. Żołnierz kampanii wrześniowej, który stał się inwalidą w wyniku walki na froncie, a podczas okupacji hitlerowskiej współpracował z Gestapo, zachowa - w myśl uchwały - prawo do pobierania renty inwalidy wojennego, jeśli je uzyskał na podstawie ustawy o z.i.w. przed dniem 31 grudnia 1990 r., natomiast osoba, która również przed tym dniem uzyskała prawo do renty inwalidy wojennego na podstawie ustawy o kombatantach z tytułu pobytu w gestapowskim więzieniu lub obozie koncentracyjnym, a która uprzednio w latach 1939-1941 kolaborowała z władzami radzieckimi, utraci prawo do tej renty. Oczywistym natomiast jest, że osoba o życiorysie podobnym do obu wskazanych, która wniosek o rentę inwalidy wojennego zgłosiła po wejściu w życie ustawy o kombatantach, nie otrzyma uprawnień kombatanckich, w tym również renty inwalidy wojennego.

Nie przypuszczam, by taki stan prawny i wykładnia były zgodne z wolą racjonalnego ustawodawcy.

W stenogramach z posiedzeń Sejmu, Senatu oraz ich Komisji brak jest jakiejkolwiek wskazówki, która pozwalałaby na wyłączenie z zakresu podmiotowo-przedmiotowego przepisu art. 25 ust. 1 i 26 ustawy o kombatantach jakichkolwiek osób lub świadczeń, ani też, że przepisy ustawy o z.i.w. nie są "przepisami dotychczasowymi". Materiały obu izb Parlamentu oraz sformułowanie omawianego art. 25 ust. 1 wskazują, że przez "przepisy dotychczasowe" ustawodawca rozumiał nie tylko przepisy uchylonej (art. 33) ustawy z dnia 26 maja 1982 r., a wobec braku w tej ustawie klauzuli derogacyjnej, także przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r., o tym samym tytule (Dz. U. Nr 3, poz. 11 ), skoro niektóre osoby, poprzez przepisy art. 59-61 aktualnie obowiązującej ustawy o z.i.w., zachowały prawo do określonych świadczeń, w tym również do renty inwalidzkiej przewidzianej dla inwalidów wojennych.

O trafności uchwały nie przekonuje mnie też argument zawarty w jej uzasadnieniu, że: "Zmiany treści art. 26 nie można traktować jako dającej wyraz temu, że dopiero nowelizacja wymienionego przepisu stworzyła podstawę do ponownego pobierania przez osoby określone w art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z 1991 r. renty inwalidy wojennego, przyznanej na podstawie ustawy o z.i.w. Nowelizacja przepisów może bowiem wskazywać także kierunek, w jakim należało dokonać wykładni przepisów w brzmieniu obowiązującym przed ich zmianą. Odnosi się to również do art. 25 ust. 2 omawianej ustawy. Znaczenie zmiany przepisu należy rozważać w świetle także innych przepisów danego aktu prawnego oraz innych aktów prawnych mających z nim związek". Nie kwestionując jego teoretycznej zasadności sądzę, że nie można go zastosować w rozpatrywanym zagadnieniu. Gdyby bowiem przyjąć, że to praktyka kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, który przed wejściem w życie ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach... (Dz. U. Nr 68, poz. 436) wydawał, w wyniku przeprowadzanych weryfikacji, decyzje o pozbawieniu uprawnień kombatanckich, w tym również prawa do renty inwalidy wojennego, także w stosunku do osób, dla których źródłem prawa do tej renty była ustawa o z.i.w., była błędna, niezgodna z wolą ustawodawcy, to do jej zmiany, wystarczyłoby zwrócenie się uprawnionego podmiotu do Trybunału Konstytucyjnego, który w okresie lat 1991 do 17 października 1997 r. był uprawniony do dokonywania powszechnie obowiązującej wykładni prawa o jej dokonanie. Możliwe też było doprowadzenie do zmiany tej praktyki, jeśli ustawodawca uważał ją za błędną, poprzez zmianę wyjątkowo lakonicznego rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 12 lutego 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania dotyczących pozbawienia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzania weryfikacji wydanego z upoważnienia przepisu art. 25 ust. 6 ustawy o kombatantach, tych uprawnień (Dz. U. Nr 16, poz. 63). Tymczasem jest faktem notoryjnym, powszechnie znanym, że przed uchwaleniem w dniu 25 kwietnia 1997 r. ustawy o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 68, poz. 435) były wielokrotnie dyskutowane różne projekty zmian, również w zakresie objętym omawianą uchwałą i w kierunku zgodnym z jej treścią, które jednakże nie znajdowały akceptacji. Również ww. rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów zostało uchylone dopiero analogicznym rozporządzeniem z dnia 22 września 1997 r. (Dz. U. Nr 116, poz. 745).

Kierując się tymi motywami złożyłam zdanie odrębne do wyżej wymienionej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1997 r., ponieważ uważam, że na podstawie przepisu art. 25 ust. 1 w zw. z ust. 2 ustawy o kombatantach osoby, które przed dniem 1 stycznia 1991 r. uzyskały uprawnienie do renty inwalidy wojennego, dla których źródłem tego prawa były przepisy ustawy z dnia 29 maja 1974 r., o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, również mogły być pozbawione tego świadczenia, jeżeli przed dniem 30 lipca 1997 r. w wyniku postępowania weryfikacyjnego stwierdzone zostały okoliczności, o których mowa w ust. 2 art. 25 tejże ustawy.