Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNP 2015/8/112

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 11 kwietnia 2014 r.
III UK 124/13
Praca rybaków morskich jako podstawa emerytury pomostowej.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący Sędzia SN Halina Kiryło (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf, Maciej Pacuda.

Sentencja

Sąd Najwyższy, w sprawie z odwołania Eugeniusza M. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddziału w K. o emeryturę pomostową, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 kwietnia 2014 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 26 lutego 2013 r. (...) uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2012 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego Eugeniusza M. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. z 29 czerwca 2012 r., którą odmówiono wnioskodawcy prawa do emerytury pomostowej z uwagi na nieudowodnienie 10 lat pracy wykonywanej w warunkach szczególnych.

Sąd Okręgowy swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach: Eugeniusz M., urodzony 13 marca 1955 r., w dniu 18 maja 2012 r. złożył do organu rentowego wniosek o przyznanie mu prawa do emerytury pomostowej. Na dzień złożenia wniosku ubezpieczony ukończył 55 lat, rozwiązał stosunek pracy, a nadto wykazał ponad 25-letni staż składkowy i nieskładkowy, natomiast udokumentował jedynie 3 lata, 3 miesiące i 22 dni zamiast wymaganych 10 lat wykonywania pracy w warunkach szczególnych, wymienionej w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656 z późn. zm.). W spornym okresie zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Połowów i Usług Rybackich "B." w K. ubezpieczony pracował bowiem na stanowisku motorzysty okrętowego oraz mechanika okrętowego, a nie rybaka morskiego. Ze świadectwa pracy wystawionego w dniu 30 maja 1989 r. wynika, że Eugeniusz M. zatrudniony był we wspomnianym przedsiębiorstwie w okresie od 28 października 1980 r. do 31 maja 1989 r. na stanowisku motorzysty okrętowego i mechanika okrętowego. Firma zajmowała się połowami rybackimi na kutrach rybackich. Ze względu na likwidację zakładu, nie ma już obecnie możliwości wydania świadectwa pracy z zapisami i w formie wymaganej ustawą o emeryturach pomostowych. Z umowy o pracę i kartotek wynagrodzeń wynika, że otrzymywane przez ubezpieczonego wynagrodzenie w okresie zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Połowów i Usług Rybackich "B." w K. odpowiadało temu, jakie według Układu Zbiorowego Pracy dla Rybaków Morskich z dnia 17 stycznia 1975 r. przysługiwało na stanowiskach motorzysty okrętowego i mechanika okrętowego. Natomiast treść świadectwa pracy wystawionego przez Przedsiębiorstwo Połowów i Usług Rybackich "B." w K. wskazuje, że praca ubezpieczonego na kutrach rybackich polegała na obsłudze silników jednostek pływających, na byciu mechanikiem i motorzystą okrętowym, nie zaś rybakiem morskim zajmującym się połowem ryb. Owszem, ubezpieczony mógł pracować w okresie zatrudnienia również przy połowie ryb, tak jak reszta załogi, lecz była to praca dodatkowa, wynikająca z faktu bycia częścią załogi kutra rybackiego, a nie z rzeczywistego zatrudnienia na tym stanowisku. Tym samym praca w charakterze rybaka morskiego nie była pracą wykonywaną w pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Okręgowy przytoczył również pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2011 r., II UK 356/10, zgodnie z którym charakter pracy na kutrach rybackich na stanowiskach "motorzysta kutrowy" (okrętowy) lub "mechanik kutrowy" (okrętowy) nie może być utożsamiany ze stanowiskiem stricte rybaka na kutrze, albowiem samo sporadyczne uczestnictwo w połowach prowadzonych na Bałtyku (choćby zdarzało się to codziennie) nie stanowi samo w sobie pracy w charakterze rybaka morskiego w pełnym wymiarze czasu pracy. Każdy z członków załogi pełni przede wszystkim funkcje przypisane mu na kutrze, a dopiero potem bierze udział w połowach. Już w zarządzeniu nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. rozróżniano prace rybaków morskich zajmujących się połowem ryb, od pracy tych rybaków morskich, którzy realizowali swoje obowiązki w dziale służby mechanicznej. I tak, do prac rybaków morskich objętych wykazem B zaliczone zostały prace wynikające z rodzaju czynności wykonywanych na ustalonym w służbie pokładowej stanowisku rybaka (niewątpliwie prace wykonywane bezpośrednio przy połowie ryb). Tym samym prace rybaków morskich wykonywane na stanowiskach ustalonych w dziale służby mechanicznej i sprowadzające się do obsługi oraz dozoru maszyn, nie były uznawane za prace na stanowisku stricte rybaka pracującego przy połowie ryb i objętego wykazem B, lecz podlegały zakwalifikowaniu do prac rybaków morskich objętych wykazem A. Ze stanu faktycznego sprawy wynika wprawdzie, że odwołujący się wykonywał również prace przypisane ustalonemu w służbie pokładowej stanowisku rybaka, jednakże nie czynił tego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji tego, ubezpieczony nie udowodnił - ponad niesporny okres 3 lat, 3 miesięcy i 22 dni - żadnego innego okresu wykonywania pracy w warunkach szczególnych, co stanowiło podstawę oddalenia jego odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej wnioskodawcy prawa do przedmiotowego świadczenia wobec niespełnienia jednej z przesłanek wymienionych w art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem z dnia 26 lutego 2013 r. oddalił apelację ubezpieczonego od powyższego orzeczenia. Sąd drugiej instancji podzielił ocenę zgromadzonego materiału dowodowego oraz ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy. Zwrócił przy tym uwagę, że stan faktyczny w istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy zakresie (tekst jedn.: co do charakteru pracy ubezpieczonego jako mechanika i motorzysty okrętowego, jego członkostwo w załodze kutra rybackiego, nazwa pracodawcy oraz okres zatrudnienia) nie stanowił przedmiotu sporu między stronami. Sam odwołujący się przyznawał, że w okresie spornego zatrudnienia wykonywał przede wszystkim pracę motorzysty i mechanika okrętowego na kutrze rybackim. Praca rybaka była zaś przez niego wykonywana w ramach dodatkowych obowiązków i nie miała charakteru pracy świadczonej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Żadna ze stron nie kwestionowała przy tym, że wykonując tego rodzaju obowiązki i ponosząc odpowiedzialność za prawidłowe działanie maszyn na statku, ubezpieczony razem z innymi członkami załogi przebywał na statkach w trudnych warunkach. Odwołujący się nie negował, że na statkach morskich pracował nie w charakterze rybaka, lecz motorzysty i mechanika okrętowego, które to prace stanowiły oś jego obowiązków zawodowych. Niemożność wykluczenia wykonywania przezeń także czynności rybaka morskiego w żaden sposób nie prowadzi do uznania, że obowiązki stricte rybaka morskiego wykonywane były przez Eugeniusza M. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przepisy przyznające prawo do emerytury pomostowej (art. 49 w związku z art. 4 i art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych) należy interpretować ściśle, bowiem nabycie prawa do tego świadczenia jest swoistym przywilejem. Nie można zatem stosować wykładni rozszerzającej powyższych przepisów, w szczególności jeżeli chodzi o rodzaj pracy i jej charakter, czy też stanowisko pracy. Sąd Apelacyjny nie podzielił twierdzeń ubezpieczonego, że motorzysta kutrowy i mechanik kutrowy na kutrze rybackim są rybakami morskimi, bowiem każdy z członków załogi kutra miał przypisany swój własny zakres czynności. Gdyby zamiarem ustawodawcy w przypadku ustawy o emeryturach pomostowych było rozszerzenie zakresu jej stosowania na inne stanowiska wiązane z pracą na morzu, to stanowiska w innych specjalnościach zostałyby wymienione w tej ustawie. Skoro tylko prace rybaków morskich zostały wymienione w załączniku nr 1 poz. 22 do ustawy o emeryturach pomostowych, to jedynie prace na tym stanowisku można uznać za charakteryzujące się szczególnym stopniem szkodliwości i uciążliwości, bądź jako prace wymagające szczególnie wysokiej sprawności psychofizycznej, odpowiedzialności - jako prace wykonywane w trudnych warunkach atmosferycznych, na pokładzie kutra, przy połowie ryb i ich patroszeniu. Tym samym dla oceny zasadności apelacji ubezpieczonego nie miała znaczenia treść Układu Zbiorowego Pracy dla Rybaków Morskich z dnia 17 stycznia 1975 r. oraz fakt zaliczenia motorzystów i mechaników okrętowych do członków załogi statków rybackich. Nie ma też znaczenia, że za okres zatrudnienia w D. ubezpieczony otrzymał świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, gdyż z treści tego świadectwa, obejmującego inny okres zatrudnienia oraz innego pracodawcę, w żaden sposób nie można wnioskować o charakterze pracy powoda w Przedsiębiorstwie Połowów i Usług Rybackich "B." w K. Powyższe prowadzi do stwierdzenia braku podstaw do przyjęcia, że Eugeniusz M. w okresie od 28 października 1980 r. do 31 maja 1989 r. pracował na stanowisku rybaka morskiego i przyznania mu prawa do emerytury pomostowej, ze względu na niespełnienie przez wnioskodawcę przesłanki wymaganej przez art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, tj. niewykazania 10-letniego okresu pracy w szczególnych warunkach.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną ubezpieczonego. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 3 ust. 1, 2 i 7 oraz art. 8 w związku z art. 49 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych oraz pkt 22 załącznika nr 1 do tejże ustawy, przez błędną wykładnię dokonaną z pominięciem poz. 4 Działu IV wykazu B stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz wykazu B, Działu IV poz. 4 pkt 19 stanowiącego załącznik do zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej, a nadto art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 1991 r. o pracy na morskich statkach handlowych (Dz. U. Nr 61, poz. 258), co doprowadziło do zawężenia terminu "prace rybaków morskich" wyłącznie do stanowiska rybaka morskiego i błędnego uznania, że praca rybaka morskiego na stanowisku motorzysty okrętowego i mechanika okrętowego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy nie stanowi pracy rybaka morskiego wykonywanej w szczególnych warunkach, o której mowa w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych i nie pozwala na przyznanie emerytury pomostowej po przepracowaniu co najmniej 10 lat. Ponadto skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów postępowania:

1)

art. 228 § 1 k.p.c., przez oparcie rozstrzygnięcia na ustaleniach, które nie są elementem zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcie a priori, że praca wykonywana przez ubezpieczonego w okresie zatrudnienia w Przedsiębiorstwo Połowów i Usług Rybackich "B." na stanowisku motorzysty i mechanika nie stanowi pracy rybaka morskiego ujętej w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych;

2)

art. 232 k.p.c. i 227 k.p.c. w związku z art. 381 k.p.c., przez uznanie, że nowe dowody zgłoszone przez ubezpieczonego w apelacji nie mogą być uwzględnione, gdyż nie są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ze względu na treść twierdzeń ubezpieczonego, gdy w rzeczywistości ubezpieczony wyraźnie wskazywał, że w pełni uczestniczył w pracach na statkach łowczych i przebywał na morzu z innymi członkami załogi, co miało wpływ na wynik postępowania, gdyż doprowadziło do niezebrania pełnego materiału dowodowego oraz dokonania nieprawidłowych ustaleń.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uchylenie decyzji organu rentowego i przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej; w każdym przypadku z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podkreślił, że przepisy ustawy o emeryturach pomostowych nie podają definicji rybaka czy pracy rybaka morskiego. Nie wskazują też żadnych konkretnych stanowisk pracy. Wobec tego w celu ustalania, jaka praca stanowi pracę rybaka morskiego, należy zastosować wykładnię językową bazującą na znaczeniu tych słów na gruncie języka polskiego, a także odnieść się do aktów prawnych definiujący termin "rybak" lub "prace rybaków morskich" zarówno w prawie unijnym, międzynarodowym jak i prawie polskim. Skarżący przytoczył definicję "rybaka" ze słownika języka polskiego. Zwrócił też uwagę, że regulacje szeroko ujmujące definicję rybaka morskiego znajdują się w prawie unijnym (art. 3 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 1198/2006 z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rybackiego - Dz.U.UE.L 223 z 15 sierpnia 2006 r., str. 1) i w Konwencji nr 188 Międzynarodowej Organizacji Pracy z 2007 r. dotyczącej pracy w sektorze rybołówstwa, a także w prawie polskim (art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 1991 r. o pracy na morskich statkach handlowych; Układ Zbiorowy Pracy dla Rybaków Morskich z dnia 17 stycznia 1975 r.; wykazy stanowiące załączniki do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz do zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej). W ocenie skarżącego, odwołanie do wykładni językowej, historycznej oraz powołanych przepisów prawa unijnego, międzynarodowego i krajowego uprawnia do postawienia tezy, że praca rybaka morskiego nie ogranicza się wyłącznie do pracy na stanowisku rybaka, młodszego rybaka, czy starszego rybaka, lecz pojęcie to obejmuje także prace wykonywane na statku rybackim przez członków załogi zatrudnionych na innych stanowiskach.

Skarżący zwrócił również uwagę, że na podstawie art. 227 i art. 232 k.p.c. złożył w apelacji szereg wniosków dowodowych co do faktów mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (okoliczność wykonywania pracy rybaka morskiego). Brak inicjatywy dowodowej na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji wynikał z braku reprezentacji strony przez profesjonalnego pełnomocnika i wiedzy co do zasad rozkładu ciężaru dowodowego oraz konieczności składania wniosków dowodowych. Poza tym w decyzji oraz odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych w zasadzie nie kwestionował faktu pracy skarżącego na stanowisku rybaka morskiego, lecz wskazywał na brak stosownego świadectwa pracy. Wobec tego Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 381 k.p.c. nie powinien oddalać wniosków dowodowych ubezpieczonego, gdyż jego swoboda w tym zakresie ograniczona była wykazaniem przez stronę potrzeby późniejszego powołania nowych okoliczności i środków dowodowych. Naruszenie art. 381 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. i art. 232 k.p.c. miało zatem wpływ na wydane rozstrzygnięcie, gdyż Sąd nie rozpoznał istoty sprawy, a jego ustalenia nie wynikały z materiału dowodowego.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszne są zarzuty podnoszone przez skarżącego w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia prawa materialnego, których podzielenie sprawia, że ewentualna trafność kasacyjnych zarzutów obrazy przepisów postępowania nie miałaby wpływu na wynik sprawy.

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od przypomnienia, że emerytury pomostowe zapowiedziane w art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1440 z późn. zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS), zostały wprowadzone po polskiego porządku prawnego przez ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656; dalej jako ustawa o emeryturach pomostowych lub ustawa), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2009 r. Zastąpiły one emerytury w niższym od powszechnego wieku przyznawane na postawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Charakterystyczną cechą emerytur pomostowych jest ich przejściowy charakter. Zgodnie bowiem z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, krąg osób predestynowanych do tego świadczenia ograniczono do ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze rozpoczęli przed dniem 1 stycznia 1999 r., zaś w myśl art. 16 ustawy prawo to ustaje nie tylko z dniem śmierci uprawnionego, ale także z dniem poprzedzającym dzień nabycia prawa do emerytury, z dniem osiągnięcia przez uprawnionego wieku 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn, jeżeli uprawniony nie ma prawa do emerytury ustalonej decyzją organu rentowego (por. I. Jędrasik - Jankowska, K. Jankowska, Prawo do emerytur. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, Warszawa 2011, s. 34 i nast.).

Celem ustawy o emeryturach pomostowych jest zwężenie grona uprawnionych do emerytur z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze do mniejszej liczby sytuacji uzasadnionych rzeczywistą koniecznością przejścia ubezpieczonego na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62; z dnia 4 września 2012 r., I UK 164/12, LEX nr 128470; z dnia 13 czerwca 2013 r., I UK 13/13, LEX nr 1413490; z dnia 4 grudnia 2013 r., II UK 159/13, LEX nr 1405231 oraz uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09, OTK - A Nr 2010, poz. 21 i uzasadnienie projektu ustawy, Sejm RP VI kadencji, nr druku 1070). W judykaturze akcentuje się odrębny charakter emerytur w niższym wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i emerytur pomostowych, zaznaczając, iż nie wszyscy uprawnieni do emerytur w niższym wieku z racji wykonywania tego rodzaju prac nabyliby obecnie prawo do emerytur pomostowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62). Z drugiej jednak strony, w doktrynie zauważa się, że przepisy ustawy o emeryturach pomostowych są niejednoznaczne i niespójne, a sama instytucja emerytur pomostowych nie jest oparta na zasadzie wzajemności. Wątpliwości budzi sposób uregulowania w ustawie kwestii czasu pracy pracownika zatrudnionego w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zgodnie bowiem z art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłaca się za pracownika, który spełnia łącznie następujące warunki:

1)

urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.,

2)

wykonuje prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy.

Zawarte w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy definicje prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie odnoszą się do problematyki zakresu czasowego tych prac. Literalna wykładnia przepisów przemawia zatem za przyjęciem obowiązku opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych za wszystkich pracowników zatrudnionych w tychże warunkach, bez względu na obowiązujący ich wymiar czasu pracy, chociaż w myśl art. 3 ust. 4 i 5 (do których art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy nie odsyła) pracownicy wykonujący po dniu wejścia w życie ustawy prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu nie nabędą z tego tytułu prawa do emerytury pomostowej. Wprowadzenie obowiązku opłacania składek za pracowników, którym nie będzie przysługiwało prawo do emerytury pomostowej, oznacza zatem, że regulacja instytucji emerytur pomostowych nie opiera się na zasadzie wzajemności. Skłoniło to niektórych przedstawicieli nauki do sformułowania poglądu, że skoro ubezpieczeni nie mogą powoływać się na zasadę wzajemności, to przy niejasnych przepisach ustawy wątpliwości interpretacyjne powinny być wyjaśniane na korzyść ubezpieczonych. Stąd też postuluje się taką wykładnię przepisów, zgodnie z którą możliwe byłoby uwzględnienie przy ustalaniu prawa do emerytury pomostowej wszelkich okresów pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, niezależnie od wymiaru czasu pracy, proporcjonalnie do zgłoszonego wymiaru takiej pracy (por. D. Dzienisiuk: Wymiar czasu pracy w ustawie o emeryturach pomostowych, PiZS 2012 nr 10, s. 23-27). Także w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowana jest liberalna wykładnia pojęcia pracownika wykonującego pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę na odmienną redakcję art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych w relacji do § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 z późn. zm., dalej jako rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.). W uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., I OPS 4/12 (ONSAiWSA 2013 Nr 2, poz. 24) stwierdzono więc, że w postępowaniu o umieszczenie pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych (a w konsekwencji tego - opłacania za niego składki na Fundusz Emerytur Pomostowych), za pracownika wykonującego prace o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 5 tej ustawy może być uznany pracownik, który wykonując prace o szczególnym charakterze, wykonuje także inne czynności wskazane przez pracodawcę w ramach świadczenia pracy. Użyty w art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych zwrot "pełny wymiar czasu pracy" odnosi się bowiem do wymiaru czasu pracy określonego w umowie o pracę, a nie do czynności uznawanych za pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Zdaniem przedstawicieli doktryny, miarodajne dla zakwalifikowania pracownika do osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze powinno być to, że pracownik wykonuje rodzaj pracy wymienionej w załączniku nr 1 lub 2 do ustawy o emeryturach pomostowych będąc zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy (na pełnym etacie) i ten rodzaj wykonywanej pracy stanowi podstawowy obowiązek pracownika, bez względu na to, czy oprócz wymienionego rodzaju pracy wykonuje również inne czynności (J. Parchomiuk: Problemy emerytur pomostowych w orzecznictwie sądów administracyjnych, PiZS 2013 nr 2, s. 30). Powyższe poglądy nie dotyczą istoty niniejszego sporu, ale wskazują, iż postulat ścisłej czy wręcz zawężającej wykładni przepisów ustawy o emeryturach pomostowych nie jest powszechnie aprobowany przez doktrynę i judykaturę.

Z odrębnością emerytur pomostowych wiąże się też własny, uregulowany przepisami ustawy, katalog przesłanek nabycia prawa do tych świadczeń. Przesłanki te zasadniczo określa art. 4 ustawy, zgodnie z którym prawo do emerytury pomostowej, z uwzględnieniem art. 5-12, przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:

1)

urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.;

2)

ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat;

3)

osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn;

4)

ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn;

5)

przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS;

6)

po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3;

7)

nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy".

Ustawa o emeryturach pomostowych przewiduje jednak odrębne warunki przejścia na emeryturę pomostową dla pracowników wykonujących kilka rodzajów prac (art. 5-11 i art. 13). Dopuszcza także odstępstwa od przesłanki wymienionej w jej art. 4 pkt 6. W razie niewykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze po dniu wejścia w życie ustawy, nabycie prawa do emerytury pomostowej następuje bowiem na podstawie art. 49 ustawy, w myśl którego prawo do emerytury pomostowej przysługuje również osobie, która po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, a która spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 5-12 oraz w dniu wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3. Założeniem regulacji art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych jest ochrona praw nabytych przez osoby, które nie wykonywały prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze po dniu 31 grudnia 2008 r. Ustawa wyraźnie odsyła do nowego zakresu tychże prac, ale chronione miałyby być prawa nabywane w okresie poprzedzającym wejście ustawy w życie (D. Dzienisiuk, Wymiar czasu pracy w ustawie o emeryturach pomostowych, PiZS 2012 nr 10, s. 27).

Warto zauważyć, że w świetle art. 3 ust. 7 ustawy o emeryturach pomostowych (zgodnie z którym, za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze uważa się również osoby wykonujące przed dniem wejścia w życie ustawy prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) oraz art. 49 tego aktu, można wyodrębnić dwie grupy ubezpieczonych uprawnionych do emerytur pomostowych:

1)

osoby, które wykonywały prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przed dniem wejścia w życie tego aktu i kontynuowały ją po tym dniu oraz

2)

osoby, które tego rodzaju prace wykonywały tylko przed dniem wejścia w życie ustawy.

W przypadku pierwszej grupy, do staży pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze zalicza się zarówno prace tak kwalifikowane z mocy dawnych przepisów, jak i prace obecnie zaliczane do tego rodzaju prac, nawet jeśli niektóre z dawnych prac szczególnych wykonywanych przed dniem 1 stycznia 2009 r. nie są obecnie wymieniane w załączniku do ustawy o emeryturach pomostowych. Natomiast w przypadku drugiej grupy uprawnionych, zaliczeniu do wymaganego stażu podlegają tylko te prace w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze predestynujące do emerytury z art. 32 lub art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które uznawane są za prace szczególne także w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. Językowa wykładnia art. 4 i art. 49 ustawy prowadzi do wniosku, że warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową jest legitymowanie się określonym stażem pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze (w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych lub dotychczasowych przepisów) oraz kontynuowanie pracy w tych warunkach po wejściu w życie ustawy, a więc po 1 stycznia 2009 r. W przypadku, gdy osoba ubiegająca się o to świadczenie nie kontynuuje pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze i legitymuje się w związku z tym jedynie stażem pracy "szczególnej" według poprzednio obowiązujących przepisów, może nabyć prawo do przedmiotowego świadczenia jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż pracy (okres prac) można kwalifikować w rozumieniu dziś obowiązujących przepisów jako prace w warunkach szczególnych (art. 3 ust. 1 ustawy) lub o szczególnym charakterze (art. 3 ust. 3 ustawy). Innymi słowy, brak podstaw prawnych do przyznania - z mocy art. 49 ustawy - emerytury pomostowej ubezpieczonemu, którego dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze nie jest okresem pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62; z dnia 4 września 2012 r., I UK 164/12, OSNP 2013 nr 15-16, poz. 185 i z dnia 4 grudnia 2013 r., II UK 159/13, LEX nr 1405231).

Pozostaje zatem przejść do omówienia prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych.

Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, mogące z wiekiem z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, stawiające przed pracownikami - mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej - wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz prac w szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy. Z kolei pod pojęciem prac o szczególnym charakterze ustawodawca rozumie, zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy, prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zauważa się, że porównanie definicji ustawowych, jak również katalogów prac zaliczanych do poszczególnych kategorii, pozwala na stwierdzenie, że o ile w pierwszym przypadku możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę uzasadniona jest bardziej względami interesu indywidualnego pracownika, który wykonuje pracę w warunkach szczególnie negatywnie wpływających na stan jego zdrowia, o tyle w przypadku prac o szczególnym charakterze definicja kładzie nacisk na szczególną odpowiedzialność pracownika, związaną z wykonywanymi czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą rolę odgrywa raczej czynnik interesu publicznego - ochrony innych osób przed niebezpieczeństwem związanym z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie odpowiedzialne czynności może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej, ze względu na jej naturalne obniżenie podyktowane wiekiem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 listopada 2010 r., III SA/Lu 243/10, LEX nr 653544). W uzasadnieniach wyroków Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się, że w ustawie o emeryturach pomostowych nastąpiła zasadnicza zmiana konstrukcyjna określenia wykazów prac szczególnych, wyrażająca się w dążeniu do ich ujednolicenia i oparcia na kryteriach zobiektywizowanych. Prawo do emerytur pomostowych określone zostało przede wszystkim w relacji do rodzajów prac, natomiast prawo do emerytur w obniżonym wieku emerytalnym wyznaczane było w relacji do wykazu stanowisk, ustalanych w poszczególnych zakładach przez uprawnione podmioty. Celem nowych rozwiązań było wyeliminowanie sytuacji, gdy formalnie zajmowane stanowisko nie odpowiadało rodzajowi wykonywanej pracy. Taka sytuacja mogła powodować, że pracownicy wykonujący ten sam zawód w różnych zakładach mogli wykonywać prace o różnej intensywności i w różnych warunkach środowiska. Natomiast w wykazach stanowisk stanowiących załączniki do ustawy o emeryturach pomostowych zostały wskazane jedynie te rodzaje prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze, które spełniają kryteria definicji odpowiednich prac, zawarte w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy (wyroki z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09, OTK 2010 nr 3A, poz. 21; z dnia 25 listopada 2010 r., K 27/09, OTK 2010 nr 9A, poz. 109 i z dnia 3 marca 2011 r., K 23/09, OTK 2011 nr 2A, poz. 8).

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że wykaz prac określonych w art. 3 ust. 1 i 3 jest zamknięty i nie podlega uzupełnieniu, co oznacza, że cech pracy "o szczególnym charakterze" lub "w szczególnych warunkach" nie mogą posiadać inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich jakość mogła obniżyć się z wiekiem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2011 r., IV SA/Po 335/11, LEX nr 863891). Jeszcze na etapie przygotowywania projektu ustawy o emeryturach pomostowych wyrażany był pogląd, że definicja prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze zawarta w art. 3 ust. 1 i 3 jest w gruncie rzeczy pozbawiona znaczenia normatywnego, ponieważ decydujący jest wykaz prac dających tytuł do emerytury pomostowej. Może ona natomiast mieć znaczenie przy odmowie przyznania tego świadczenia dalszym grupom pracowników (opinia Rady Legislacyjnej z dnia 28 lipca 2008 r. o projekcie ustawy o emeryturach pomostowych, RL - 0303 - 54/08, przygotowana przez L. Florka: Przegląd Legislacyjny 2008 nr 3, s. 211). W judykaturze i doktrynie można jednak spotkać wiele przykładów odwoływania się do ustawowych definicji tychże prac, jako instrumentu wykładni częstokroć nieostrych pojęć użytych w wykazach zawartych w załącznikach do ustawy. O ile zatem decydujące znaczenie mają wykazy w tym sensie, że praca, która odpowiadałaby wymaganiom definicji ustawowej, a nie jest wymieniona w wykazach, nie może być traktowana jako praca w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o tyle niezasadne jest odmawianie definicjom ustawowych waloru normatywnego. Służą one bowiem jako wskazówka interpretacyjna w procesie wykładni pojęć zawartych w załącznikach. Uznanie pracy za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach wymaga więc w pierwszym rzędzie stwierdzenia, że dana praca ujęta jest w wykazie stanowiącym załącznik do ustawy o emeryturach pomostowych, a następnie ustalenie, iż wykonywanie tej pracy jest determinowane czynnikami ryzyka, o jakich mowa w art. 3 ust. 2 ustawy (wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 8 maja 2012 r., IV SA/GL 587/11, LEX nr 1165463 oraz J. Parchomiuk: Problemy emerytur pomostowych w orzecznictwie sądów administracyjnych, PiZS 2013 nr 2, s. 28).

W zakresie stosowanych przez sądy administracyjne metod wykładni poszczególnych pojęć użytych w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych charakterystyczne jest odwoływanie się do potocznego, językowego znaczenia tychże terminów, jeśli użyte w załącznikach pojęcia nie mają odpowiednika w innych aktach prawnych (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 20 października 2010 r., II SA/Bd 860/10, LEX nr 752211 i z dnia 21 października 2010 r., II SA/Bd 846/10, LEX nr 656459), a jeśli pojęcia te występują także w innych aktach normatywnych - do znaczenia, jakie tym terminom nadano w tychże aktach (wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z Lublinie z dnia 23 listopada 2010 r., III SA/Lu 339/10, LEX nr 1281320, z glosą krytyczną J. Ciechorskiego w Prawie i Medycynie 2012 nr 2, s. 129 i nast.; z dnia 8 grudnia 2011 r., III SA/Lu 645/11, LEX nr 1102246). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przestrzega się jednak przed nawiązywaniem w procesie wykładni przepisów załączników do ustawy o emeryturach pomostowych do nieobowiązujących już aktów prawnych, zwłaszcza tych spoza sfery ubezpieczeń społecznych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2011 r., I UK 415/10, OSNP 2012 nr 13-14, poz. 180).

Wracając do realiów niniejszej sprawy wypada przypomnieć, że ubezpieczony Eugeniusz M., mający ukończony 55 rok życia, legitymujący się ponad 25-letnim stażem składkowym i nieskładkowym oraz zatrudniony w szczególnych warunkach przed dniem 1 stycznia 1999 r., wywodzi swoje roszczenia do spornego świadczenia z preferencyjnego układu warunkującego nabycie uprawnień emerytalnych, zawartego w art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury pomostowej przysługuje pracownikowi wykonującemu przez okres co najmniej 10 lat prace w szczególnych warunkach, wymienione w punkcie 20, 22 i 32 załącznika nr 1 do ustawy, który spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1 oraz 4-7 oraz ukończył 55 lat życia w przypadku mężczyzny. Pracą w szczególnych warunkach, której wykonywanie przez krótszy (bo nie 15 - lecz 10-letni) okres predestynuje do przedmiotowego świadczenia w wieku nie 60 (jak ma to miejsce w odniesieniu do pozostałych grup pracowników) ale 55 lat w przypadku mężczyzn, jest zaś między innymi praca rybaków morskich, wymieniona w punkcie 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych. Niezbędne jest zatem dokonanie wykładni tego pojęcia, a w szczególności rozważenie, czy jego zakresem przedmiotowym objęte są również prace motorzysty i mechanika okrętowego, które to prace wykonywał wnioskodawca w spornych, nieuwzględnionych przez organ rentowy i Sąd drugiej instancji, okresach.

Ustawa o emeryturach pomostowych nie zawiera żadnej definicji pojęcia prac rybaków morskich. Nie zostało do niej wydane także jakiekolwiek rozporządzenie wykonawcze czy zarządzenie resortowe, które wymieniałoby stanowiska, na których praca jest uważana za pracę rybaka morskiego. Również, mając na uwadze fakt, że skarżący nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach po dniu wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych, art. 49 tejże ustawy nie daje podstaw do oceny charakteru wykonywanej przez niego pracy w świetle bezpośrednio stosowanego art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Jednak, mając na uwadze konieczność ustalenia zakresu pojęcia pracy rybaka morskiego, przepisy te i wydane w oparciu o nie przepisy resortowe należy przywołać pomocniczo. Wspomniane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w swoich załącznikach identycznie sformułowane określenie: "prace rybaków morskich" wymienia w dwóch odrębnych pozycjach - w wykazie A Dziale VIII (w Transporcie i łączności) pod pozycją 9 oraz w Wykazie B Dziale IV (Prace różne) pod pozycją 4. Przepisy rozporządzenia nie zawierają żadnej definicji tego terminu, która wyjaśniałaby kryteria różnicowania prac rybaków morskich wymienionych w wykazie A i B. Tymczasem w zależności od zakwalifikowania danego rodzaju pracy do poszczególnych wykazów, w istotny sposób zróżnicowano warunki nabywania uprawnień emerytalnych, albowiem w myśl art. 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., w przypadku prac wymienionych w wykazie B do nabycia prawa do emerytury wystarczało ukończenie przez mężczyznę wieku 55 lat oraz udokumentowanie okresu zatrudnienia przy wykonywaniu tych prac wynoszącego 10 lat (przy wykazaniu także wymaganego okresu zatrudnienia, o jakim mowa w § 3 rozporządzenia), podczas gdy w przypadku prac wymienionych w wykazie A warunkiem prawa do emerytury było osiągnięcie przez mężczyznę wieku 60 lat oraz udokumentowanie 15 lat pracy w warunkach szczególnych wymienionych w tym wykazie. Różnicowanie uprawnień do nabycia wcześniejszej emerytury w zależności od przyporządkowania poszczególnych prac wykazowi A lub B załącznika do rozporządzenia spowodowane było różną oceną szkodliwości dla zdrowia oraz stopnia uciążliwości prac wymienionych w każdym z tych wykazów. W przypadku prac rybaków morskich, dla ustalenia, jakiego rodzaju prace ustawodawca zaliczył do poszczególnych wykazów, konieczne jest posłużenie się resortowymi wykazami stanowisk, które jakkolwiek nie stanowią samodzielnej podstawy przyznania indywidualnych uprawnień, posiadają jednak charakter informacyjny, techniczno-porządkujący i uściślający, w szczególności wówczas, gdy w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie wymienia się określonych stanowisk, lecz operuje się pojęciem ogólnym (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 Nr 22, poz. 392; z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306; z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 227/08, LEX nr 736740; z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX nr 707405). Odwołując się zatem do treści zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej (Dz. Urz. Urzędu Gospodarki Morskiej Nr 3, poz. 26), w tym do jego załącznika zawierającego szczegółowe wykazy prac w szczególnych warunkach, zauważyć należy, że za prace rybaków morskich zaliczone do wykazu A załącznika do zarządzenia uznane zostały prace wykonywane na wszystkich stanowiskach zajmowanych przez pracowników wpisanych na listę członków załogi statku, niezależnie od zatrudniającego ich podmiotu (wykaz A, dział VIII, poz. 9, pkt 1 zarządzenia), natomiast za prace rybaków morskich wymienione w wykazie B załącznika do rozporządzenia uznane zostały prace wykonywane nie tylko w określonych podmiotach, ale również wyłącznie na stanowiskach wymienionych w wykazie B, dziale IV, poz. 4 pkt 1-19 zarządzenia. Najogólniej ujmując, do wykazu B zostały zaliczone prace rybaków morskich w służbie pokładowej, a do wykazu A prace rybaków morskich w służbie mechanicznej, zgodnie z podziałem wynikającym z § 58 i § 62 ust. 1 i § 64 ust. 3 rozporządzenia Ministra Żeglugi z dnia 30 października 1971 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków załóg polskich statków morskich (Dz. U. Nr 33, poz. 299 z późn. zm.), w § 54, 58 i 61 ust. 3 rozporządzenia Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 17 sierpnia 1983 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków polskich statków morskich (Dz. U. Nr 52, poz. 232 z późn. zm.), w § 26, 27, 30 i 31 rozporządzenia z dnia 23 maja 1992 r. Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej w sprawie kwalifikacji zawodowych i składu załóg polskich statków morskich (Dz. U. Nr 49, poz. 227 z późn. zm.) oraz § 38 i § 49 rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 24 sierpnia 2000 r. w sprawie wyszkolenia i kwalifikacji zawodowych, pełnienia wacht oraz składu załóg statków morskich o polskiej przynależności (Dz. U. Nr 105, poz. 1117).

Analizując powyższą regulację w aspekcie prawa do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 maja 2011 r., II UK 356/10 (LEX nr 901608) wyraził pogląd, że w świetle omówionych przepisów nie można utożsamiać wszystkich prac rybaków morskich z pracą na stanowisku rybaka morskiego, ujętą w wykazie B załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Należy jednak podkreślić, że w kontekście wszystkich powołanych wyżej przepisów, zarówno prace w służbie pokładowej jak i w służbie mechanicznej uznawane były za prace rybaków morskich, a jedynie zróżnicowano przesłanki nabywania przez osoby wykonujące owe prace prawa do emerytur w niższym wieku. Powstaje zatem pytanie, czy fakt zróżnicowania w dawnych przepisach uprawnień emerytalnych z tytułu pracy w warunkach szczególnych w zależności od wykonywania pracy rybaka morskiego ujętej w wykazie A lub B załącznika do rozporządzenia ma bezpośrednie i przesądzające znaczenie dla oceny nabycia prawa do emerytury pomostowej, a więc, czy wykonywanie pracy rybaka morskiego wymienionej w wykazie A załącznika do tego rozporządzenia, nie oznacza wykonywania pracy rybaka morskiego w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach pomostowych. Za takim przyjęciem zdawałyby się przemawiać określone w art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych przesłanki nabycia prawa do tego świadczenia, zbliżone do wymienionych w § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Skoro jednak ustawa o emeryturach pomostowych wymienia prace rybaków morskich, jako prace w warunkach szczególnych uprawniające do świadczeń przewidzianych tym aktem, tylko raz, w jednym punkcie 22 załącznika nr 1 do ustawy, zasadne wydaje się przyjęcie, że ustawodawca przyznał prawo do emerytury pomostowej, na warunkach określonych w art. 8 ustawy, pracownikom wykonującym wszystkie prace rybaków morskich, bez różnicowania z uwagi na to, czy według wcześniejszych przepisów (tekst jedn.: przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. i wydanych na ich podstawie wykazów resortowych) wykonywali oni prace rybaków morskich na określonych stanowiskach i w określonych podmiotach. Brak w przepisach ustawy o emeryturach pomostowych jakiegokolwiek ograniczenia możliwości zaliczenia do prac rybaków morskich prac poszczególnych członków załogi kutra rybackiego, w zależności od przynależności do załogi pokładowej czy mechanicznej, a także w zależności od zatrudniającego podmiotu, upoważnia do postawienia tezy, że art. 8 tej ustawy obejmuje swą dyspozycją wszystkie osoby wykonujące prace rybaków morskich, wymieniane dawniej zarówno w wykazie A jak i B załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Tym bardziej, że zawężająca wykładnia tego pojęcia w przypadku ustawy o emeryturach pomostowych implikowałaby - w przeciwieństwie do ustawy o emeryturach i rentach z FUS i wspomnianego rozporządzenia Rady Ministrów - nie tylko zróżnicowanie układu warunkującego nabywanie uprawnień emerytalnych przez obydwie grupy ubezpieczonych wykonujących prace rybaków morskich, ale w ogóle pozbawienie członków załogi zatrudnionych na statkach rybackich w służbie mechanicznej prawa do tegoż świadczenia.

Za szerokim rozumieniem pojęcia pracy rybaków morskich, obejmującym nie tylko tych członków załogi, którzy zatrudnieni są na stanowisku rybaka czy starszego rybaka, ale również tych zajmujących stanowisko mechanika czy motorzysty, przemawiają regulacje zawarte w innych aktach prawnych. W art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o pracy na morskich statkach handlowych (Dz. U. Nr 61, poz. 258) wskazano, że marynarzem lub rybakiem jest osoba posiadająca morskie kwalifikacje zawodowe, stwierdzone zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o bezpieczeństwie morskim (Dz. U. Nr 109, poz. 1156), a więc każdy członek załogi kutra rybackiego dopuszczony do pracy na morzu, w tym również mechanik czy motorzysta. Podobnie kwestie te unormowane są w prawie międzynarodowym. W myśl art. 3 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 1198/2006 z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rybackiego (Dz.U.UE.L 223 z 15 sierpnia 2006 r., str. 1) rybak to osoba, której zajęciem - uznanym przez państwo członkowskie, jest zawodowe rybactwo na pokładzie czynnego statku rybackiego, co przy uwzględnieniu angielskiej i francuskiej wersji językowej można przetłumaczyć jako "osoba zatrudniona, zaangażowana w profesjonalne, zawodowe rybactwo" czy "każda osoba wykonująca rybactwo". Zgodnie zaś z art. 1 lit. e powołanej przez skarżącego Konwencji nr 188 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej pracy w sektorze rybołówstwa z 2007 r., rybakiem jest każda osoba zatrudniona lub zaangażowana w jakimkolwiek charakterze lub wykonująca swój zawód na pokładzie statku rybackiego, łącznie z osobami pracującymi na statku, które są opłacane na zasadzie udziału w połowach, z wyłączeniem pilotów, żołnierzy marynarki wojennej, innych osób zatrudnionych w stałych służbach państwowych, osób pracujących na statku rybackim jedynie w ciągu dnia oraz obserwatorów rybołówstwa.

Przywołane regulacje prawa krajowego i międzynarodowego upoważniają to do przyjęcia, że użyte w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych ogólne pojęcie "pracy rybaków morskich", której wykonywanie uprawnia do emerytury pomostowej z mocy art. 8 tej ustawy, obejmuje wszystkich członków załogi kutra rybackiego i wszystkie prace rybaków morskich, na wszystkich wyszczególnionych na liście załogi stanowiskach, w tym także na stanowisku motorzysty i mechanika. Tym bardziej, że - jak wynika z bezspornych ustaleń Sądów obydwu instancji - osoby zatrudnione w służbie mechanicznej statków rybackich realizując obowiązki przypisane dla tych stanowisk, jednocześnie wykonywały prace przy połowie i przetwarzaniu ryb. Brak zatem aksjologicznych przesłanek do wyeliminowania tej grupy zawodowej z kręgu osób uprawnionych do spornego świadczenia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, uznając za zasadne podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego, orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., zaś o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

[Notka]

Pismem z dnia 16 marca 2015 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego przedstawił składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (sygn. akt III UZP 7/15) zagadnienie prawne: Czy wykonywanie pracy rybaka morskiego, wymienionej w wykazie A załącznika do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 z późn. zm.) stanowi wykonywanie pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656 z późn. zm.), ujętej w punkcie 22 załącznika nr 1 do tej ustawy?