Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2078682

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie
z dnia 20 kwietnia 2016 r.
III SA/Lu 303/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi G. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia (...) stycznia 2016 r., nr (...), w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 marca 2016 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 24 marca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy

Uzasadnienie faktyczne

Pismem z dnia 1 lutego 2016 r. pełnomocnik G. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia (...) stycznia 2016 r., nr (...), w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry. W skardze zawarto wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, a źródłem utrzymania obojga jest emerytura matki skarżącego w kwocie (...) zł netto. Skarżący od dnia 6 listopada 2015 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych (zaświadczenie urzędu pracy z dnia 6 listopada 2015 r.). Obecnie skarżący odbywa karę 1 roku pozbawienia wolności w formie dozoru elektronicznego. W urzędowym formularzu skarżący podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z nim jeszcze dwoje niepełnoletnich dzieci, jednakże jak wynika z pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 16 października 2015 r. nadesłanego w sprawie III SA/Lu 1119/15, dzieci skarżącego zamieszkują ze swoimi matkami. Skarżący posiada znaczne zaległości w płaceniu alimentów na dzieci, które względem funduszu alimentacyjnego wynoszą na dzień 17 września 2015 r. - (...) zł (pismo GOPS stanowiące załącznik do PPF). We wniosku skarżący podał również, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została wyrejestrowana z dniem 3 września 2015 r. Wykazał ponadto, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani żadnych zasobów finansowych (oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych). Skarżący w uzasadnieniu wniosku złożonego na urzędowym formularzu podał, że na stałe miesięczne koszty utrzymania koniecznego składają się następujące wydatki: abonament TV (...) zł, energia elektryczna 40-50 zł, wywóz śmieci (...) zł, podatek od nieruchomości (...) zł, bieżące naprawy konieczne ok.100-200 zł, zakup opału (...) zł (rocznie), rata kredytu na konieczny remont nieruchomości (...) zł, żywność (...) zł, leczenie matki skarżącego (...) zł, spłata zaległości alimentacyjnych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych (...) zł, dojazdy środkami komunikacji publicznej (...) zł, bilet miesięczny PKP oraz pozostałe środki komunikacji (...) zł.

Po rozpoznaniu wniosku, postanowieniem z dnia 24 marca 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu. W ocenie referendarza, który uwzględnił z urzędu również informacje wynikające z dokumentów nadesłanych przez pełnomocnika skarżącego do spraw III SA/Lu 1119/15 i III SA/Lu 1610/15, wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Porównując wysokość deklarowanych przez skarżącego dochodów z wysokością deklarowanych wydatków, referendarz uznał, że uwzględniając zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, nie jest możliwe aby wykazana kwota dochodu wystarczała na utrzymanie dwojga dorosłych osób. Zdaniem referendarza, biorąc pod uwagę wielkość przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej, skarżący mógł zabezpieczyć, odpowiednie środki pieniężne na uiszczenie należnych kosztów sądowych. Na zdolności płatnicze skarżącego dodatkowo wskazuje fakt reprezentowania strony w postępowaniu sądowym, a wcześniej administracyjnym, przez profesjonalnego pełnomocnika.

W terminie otwartym pełnomocnik skarżącego złożył sprzeciw od postanowienia referendarza, podnosząc, że od dnia 3 września 2015 r. skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, została ona wykreślona z ewidencji. Skarżący nie posiada aktualnie stałego i regularnego źródła dochodu. W listopadzie 2015 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Właściwy Urząd Pracy nie ma żadnych propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub przekwalifikowania skarżącego. Próby podjęcia zatrudnienia przez skarżącego są bezskuteczne. Skarżący nie wynajmuje już lokalu w K. Konieczny remont części nieruchomości w R., w której aktualnie mieszka, został ukończony w 2015 r. Remont wykonał osobiście skarżący, aktualnie ze względu na brak środków nie są prowadzone żadne prace remontowe. Wskazane przez skarżącego wydatki dotyczą okresu, w którym prowadził działalność gospodarczą, która od początku generowała wyłącznie koszty wskutek chybionych decyzji biznesowych skarżącego. Obecnie wydatki zostały zredukowane do minimum niezbędnego do egzystencji. Ponadto skarżący nadal ma zadłużenie z tytułu nieopłaconych terminowo alimentów. W sprzeciwie podniesiono także, że argumentem przeciwko przyznaniu prawa pomocy nie może być fakt posiadania przez skarżącego profesjonalnego pełnomocnika, bowiem strona postępowania nie ma obowiązku wskazywania źródeł finansowania pełnomocnika, ten zaś nie ma obowiązku określać, czy otrzymuje wynagrodzenie i w jakiej jest ono wysokości.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), która zasadniczo zmieniła zasady rozpoznawania sprzeciwu od postanowienia referendarza. Ponieważ skarga w niniejszej sprawie wniesiona została po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej jako: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r.

W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie do niniejszej sprawy, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo.

Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.).

Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por.m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą.

Podstawowe obciążenia, jakie ponosi skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi, wynoszący - z uwagi na wartość przedmiotu sporu (12.000 zł) - (...) zł, a także - w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) - opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem (100 zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu (w badanej sprawie - (...) zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się bowiem tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji.

Należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA).

W ocenie sądu, w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, nie wykazał przekonująco, że konieczność uiszczenia kosztów sądowych mogłaby spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego.

W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r., II OZ 43/15, LEX nr 1640593).

Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową i finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie.

Zdaniem Sądu udzielone przez stronę informacje na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych, a podniesione w sprzeciwie zarzuty błędnej oceny tej sytuacji przez referendarza są chybione.

Podstawowym problemem w sprawie jest znacząca rozbieżność pomiędzy wysokością dochodów i wydatków gospodarstwa domowego skarżącego, wynikająca z jego oświadczeń i przedłożonych dokumentów.

Jedyny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego to emerytura matki skarżącego w wysokości (...) zł. Z tej kwoty pokrywane są koszty niezbędnego utrzymania, do których należy zaliczyć według oświadczenia skarżącego: abonament RTV z opłatą operatora - (...) zł; prąd - ok. (...) zł; bieżące naprawy konieczne - (...) zł; opał - (...) zł rocznie, czyli ok. (...) zł miesięcznie; żywność - ok. (...) zł; leki i koszty leczenia - (...) zł. Co do tej grupy wydatków nie ma wątpliwości, że stanowią wydatki konieczne. Łączna ich kwota miesięcznie to (...) zł. Już ta kwota budzi wątpliwości kluczowe dla oceny przesłanek przyznania prawa pomocy. Powstaje pytanie, na które niestety skarżący ani jego pełnomocnik nie udzielają odpowiedzi - skąd skarżący bierze brakująca kwotę (...) zł, niezbędną do zamknięcia budżetu domowego w wymiarze minimalnych, niekwestionowanych wydatków. Jedyną racjonalna z punktów widzenia doświadczenia życiowego odpowiedzią jest to, że skarżący musi mieć dodatkowe źródło dochodu, którego nie ujawnia.

Wątpliwości te mnożą się jeszcze przy uwzględnieniu dalszych wydatków. Skarżący podaje wydatki na dojazdy w kwocie (...) zł (dojazdy środkami komunikacji, bilet miesięczny PKP). Ze sprzeciwu wynika, że skarżący samodzielnie wykonał remont domu, w którym mieszka. Jeśli wykonał samodzielnie prace, to musiał jednak nabyć materiały do remontu. W oświadczeniu zawartym w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał wydatek w postaci raty kredytu na remont - (...) zł. Z dokonanej przez referendarza analizy rachunku bankowego matki skarżącego, załączonego do innej sprawy, wynika, że matka spłaca kredyt na remont w wysokości (...) zł. Niezależnie od rozbieżności co do wysokości raty kredytu, jest to wydatek nadal obciążający gospodarstwo domowe skarżącego. Zaległości z tytułu alimentów nie mogą być uwzględnione jako bieżący wydatek gospodarstwa domowego skarżącego, bowiem z przedłożonych dokumentów wynika, że nie są one spłacane, a przynajmniej nie regularnie. Niezależnie od tego, rozbieżność między deklarowanymi kwotami dochodów i wydatków gospodarstwa domowego przekracza w tej sytuacji kwotę (...) zł.

Sąd nie podziela argumentacji referendarza, wskazującej na obowiązek zgromadzenia wcześniej środków na potrzeby prowadzonych sporów sądowych, choć takie poglądy pojawiają się w niektórych orzeczeniach sądów. Trudno czynić założenia o możliwości sporów sądowych w przyszłości, na potrzeby których należy zabezpieczyć wcześniej środki finansowe. Błędna argumentacja referendarza w tym zakresie nie ma jednak wpływu na ocenę przesłanek przyznania prawa pomocy w badanej sprawie, bowiem inne aspekty sprawy wskazują, że skarżący nie wykazał w rzetelny i wiarygodny sposób, iż spełnił ustawowe przesłanki uzyskania pomocy ze strony państwa.

Podniesione w sprzeciwie argumenty dotyczące relacji między posiadaniem profesjonalnego pełnomocnika a możliwością uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych są chybione. Nigdzie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie padło stwierdzenie, że posiadanie profesjonalnego pełnomocnika wyklucza automatycznie uzyskanie prawa pomocy. Nie jest jednak tak, że fakt ten pozostaje zupełnie bez wpływu na ocenę przyznania zwolnienia od kosztów. Logika i doświadczenie życiowe wskazują, że osoba, która ma środki na zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika, nie znajduje się w sytuacji materialnej, w której istnieje realna groźba niezaspokojenia podstawowych potrzeb. W odniesieniu do sytuacji skarżącego pojawia się pytanie, w jaki sposób jest w stanie wygospodarować środki na zatrudnienie pełnomocnika profesjonalnego, kiedy wydatki gospodarstwa domowego przekraczają uzyskiwane przez to gospodarstwo dochody.

Oczywiście rację ma pełnomocnik skarżącego, że ani skarżący, ani jego pełnomocnik nie mogą być zmuszeni do podania szczegółów swojej współpracy w zakresie ewentualnego wynagrodzenia pełnomocnika. Pełnomocnik zapomina jednak, że to skarżący zwraca się o pomoc ze strony państwa, jaką stanowi zwolnienie od kosztów. Skoro tak, to jeszcze raz trzeba podkreślić, że skarżący ma obowiązek rzetelnie i zgodnie z rzeczywistością przedstawić swoją sytuację majątkową i finansową, w tym w zakresie wydatków. Bez tego nie ma możliwości prawidłowej oceny, czy spełnia ustawowo określone przesłanki przyznania prawa pomocy.

W konkluzji należy stwierdzić, iż w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż skarżący, wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczo i fragmentarycznie, w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistością.

Nie ma zatem podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo.

Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.