Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1939480

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie
z dnia 3 grudnia 2015 r.
III SA/Kr 1352/15
Pojęcie „wykładni prawa” w rozumieniu art. 190 p.p.s.a.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: WSA Dorota Dąbek.

Sędziowie WSA: Wojciech Jakimowicz (spr.), Maria Zawadzka.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi J. B. działającej w imieniu małoletniego syna K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 września 2012 r. nr (...) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji

Uzasadnienie faktyczne

Prezydent Miasta decyzją nr (...) z dnia (...) 2012 r. w punkcie 1 określił jako nienależnie pobrane przez J. B. świadczenia wypłacone na podstawie decyzji z dnia (...) 2010 r. nr (...) w wysokości 2400 zł od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. wraz z należnymi odsetkami, a w punkcie 2 zobowiązał J. B. do zwrotu kwoty 2811,44 zł wraz z odsetkami liczonymi od dnia 10 sierpnia 2012 r. do dnia zapłaty.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpoznaniu odwołania J. B. przedstawicielki ustawowej małoletniego K. B. decyzją z dnia z dnia 21 września 2012 r., sygn. akt (...) uchyliło decyzję organu pierwszej instancji w punkcie 1 w części dotyczącej "należnych odsetek", a w pozostałym zakresie utrzymało w mocy decyzję w tym punkcie oraz uchyliło decyzję organu pierwszej instancji w punkcie 2 i zobowiązało stronę do zwrotu kwoty 2400 tytułem nienależnie pobranego świadczenia ustalonego w punkcie 1 decyzji.

W uzasadnieniu swojej decyzji organ odwoławczy podniósł, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. Stosownie do treści art. 2 pkt 11 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów za osobę uprawnioną uznaje się osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Natomiast według art. 19 ust. 1 cyt. ustawy, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Osoba, która pobrała nienależne świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy). Stosownie do art. 2 pkt 7 ustawy pojęcie nienależnie pobranego świadczenia oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, e) wypłacone w przypadku o którym mowa w art. 17 ust. 5 za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, chyba, że zostały zwrócone zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Organ odwoławczy wskazał, że decyzją z dnia (...) 2010 r. zostało przyznane świadczenie pieniężne z funduszu alimentacyjnego na rzecz K. B. w wysokości 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. W dniu 4 sierpnia 2011 r., jak wynika z ugody zawartej przed sądem przez J. B. oraz K. K. - osobę zobowiązaną do alimentacji małoletniego K. B., wysokość alimentów na rzecz małoletniego strony uzgodniły na kwotę 300 zł miesięcznie, z datą wsteczną począwszy od 18 lutego 2008 r. Skarżąca w okresie objętym zaskarżoną decyzją, tj. od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. otrzymywała alimenty z Funduszu Alimentacyjnego w kwocie 500 zł miesięcznie, podczas gdy mocą zawartej przez siebie ugody kwota ta następnie została zmniejszona do wysokości 300 zł. Tym samym uznać należy, że kwota 200 zł będąca różnicą pomiędzy kwotą alimentów otrzymywanych, a kwotą alimentów ustalonych w drodze ugody jest kwotą świadczenia nienależnie pobranego. Organ wskazał na stanowisko WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 22 października 2010 r. II SA/Po 477/2010 opubl. LexPolonica nr 2522676, zgodnie z którym "Uwzględniając cel, któremu służyć mają świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego ustawodawca przyjął zasadę, w myśl której zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonywane są od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów (art. 29 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustawodawca nakłada - wyłącznie - na osoby, które otrzymały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty w okresie - od dnia zmiany wysokości - zasądzonych alimentów - do dnia wpływu tytułu wykonawczego - do komornika sądowego (ust. 2)".

Odnosząc się do argumentów skarżącej podnoszonych w odwołaniu organ stwierdził, iż są one nietrafne, albowiem przedmiotem badania w niniejszej sprawie były kwestie dotyczące nienależnie pobranego świadczenia, nie zaś kwestie dotyczące zmiany decyzji przyznającej świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt: III SA/Kr 1655/12 oddalił skargę J. B. działającej w imieniu małoletniego syna K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 września 2012 r., sygn. akt: (...).

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że przedstawiciel ustawowy matka K. B. - J. B. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 września 2012 r., sygn. akt: (...) w części dotyczącej utrzymania w mocy decyzji organu pierwszej instancji w przedmiocie uznania, jako nienależnego wypłaconego świadczenia na podstawie decyzji znak: (...) z dnia (...) 2010 r. w wysokości 2 400 zł w okresie od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. i zobowiązania do zwrotu tej kwoty tytułem nienależnie pobranego świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznając skargę za niezasadną wskazał, że świadczenia alimentacyjne zastępują środki, które wierzyciel alimentacyjny winien otrzymać tytułem wypłaty zasądzonych alimentów. Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zdefiniowane zostało w art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w myśl którego pod pojęciem tym rozumieć należy obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania. Natomiast unormowania materialnego prawa administracyjnego są zawarte w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7) i służą wsparciu osób znajdujących się trudniej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania środków na bieżące utrzymanie od osób zobowiązanych do alimentacji (por. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2010 r., sygn. akt: I OSK 597/10, www.nsa.gov.pl). Podstawowym warunkiem uzyskania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji (art. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Same świadczenia z funduszu alimentacyjnego służyć mają natomiast zastąpieniu tych niewyegzekwowanych alimentów. Sąd wskazał, że stąd też, jak zauważa się w piśmiennictwie, w art. 10 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustawodawca powiązał wysokość kwot miesięcznego świadczenia wypłacanego przez organ z wysokością kwoty, jaką dłużnik uiszczałby na rzecz wierzyciela, gdyby egzekucja była prowadzona skutecznie. Z uwagi na cel bieżącego zaspokajania potrzeb wierzyciela alimentacyjnego w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, tj. takiej, jaką dłużnik uiszczałby na rzecz wierzyciela, przepisami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uregulowane zostały zasady aktualizacji wysokości świadczeń wskutek zmiany wysokości alimentów. Uwzględniając, bowiem cel, któremu służyć mają świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego ustawodawca przyjął zasadę, w myśl której zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonywane są od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów (art. 29 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów).

W świetle treści tego przepisu, zdaniem Sądu nie mogły być uznane za świadczenia nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w kwocie równorzędnej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Dopiero w przypadku otrzymania świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty, świadczenie to wypłacone w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego staje się świadczeniem nienależnie pobranym i jako takie podlega zwrotowi. Przepis ten odnosi się również do ugody zawieranej przed sądem odnośnie do zmiany wysokości alimentów, co nie może, w ocenie Sądu budzić żadnych wątpliwości.

Sąd wskazał, że w przedmiotowej sprawie zmiana wysokości zasądzonych alimentów została dokonana ugodą z dnia 4 sierpnia 2011 r. i objęła okres od dnia 18 lutego 2008 r. Dokonując zatem zasadności uznania za świadczenia nienależnie pobrane w kwocie przekraczającej 300 zł miesięcznie za okres od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. Sąd zauważył, że zmiana ich wysokości była działaniem świadomym J. B., która godziła się na fakt, że wypłacano jej wyższe alimenty na syna z funduszu alimentacyjnego, w stosunku do tego, co zawarła w ugodzie ze zobowiązanym. Sąd zaznaczył, że informację o zmianie wysokości zasądzonych alimentów na rzecz K. B. organ pierwszej instancji powziął od zobowiązanego do alimentacji K. K., natomiast J. B., która była zobowiązana do przekazania tej informacji, zaniechała obowiązku zgłoszenia tych zmian mających wpływ na prawo do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W toku kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej Sąd wskazał, że świadczenie nienależnie pobrane jest to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Sąd zaznaczył, że skoro ustawodawca nakłada obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego - wyłącznie na osoby, które otrzymały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów (art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), to w przedmiotowej sprawie strony ugody ustaliły datę, dzień zmiany wysokości (obniżenie) zasądzonych alimentów od 18 lutego 2008 r.

Decyzją z dnia (...) 2010 r. przyznano świadczenie K. B. z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. Skoro przedmiotową ugodą wysokość miesięcznych alimentów obniżono z orzeczonych wyrokiem 600 zł do kwoty 300 zł, to różnica między przyznanymi decyzją alimentami a ustalonymi ugodą podlega zwrotowi. Zaistniało więc zdarzenie powodujące zwrot części świadczeń. Zdarzenie (obniżenie alimentów) nastąpiło w dacie zawarcia ugody z dnia 4 sierpnia 2011 r., ale ze skutkiem (z mocą wsteczną) od 18 lutego 2008 r.

Organy, w ocenie Sądu, prawidłowo zinterpretowały prawo; decyzje wbrew twierdzeniu skarżącej zostały oparte na wszechstronnie zebranym i prawidłowo ocenionym materiale dowodowym. Uzasadnienie decyzji jest szczegółowe i zawiera wszystkie elementy wymagane przepisami procedury administracyjnej. Ma rację, zdaniem Sądu, organ, że przedmiotem badania w niniejszej sprawie były kwestie dotyczące nienależnie pobranego świadczenia, nie zaś kwestie dotyczące zmiany decyzji przyznającej świadczenia. Sąd wskazał, że nie znajduje oparcia w przepisach prawa (art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) twierdzenie skarżącej, że w sprawie organ błędnie określił datę, od której świadczenia alimentacyjne na rzecz uprawnionego, zmniejszone w wyniku ugody zawartej 4 sierpnia 2011 r. przed Sądem Rejonowym powinno być częściowo zwrócone jako nienależne od dnia zawarcia ww. ugody, czyli 4 sierpnia 2011 r. Zdaniem Sądu stanowiska takiego, odnośnie do rozważanego stanu faktycznego, wbrew twierdzeniu skarżącej nie zawarł WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 29 marca 2011 r., sygn. akt: II SA/Bd 1209/10.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt: I OSK 2081/13, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej J. B. działającej w imieniu małoletniego syna K. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt: III SA/Kr 1655/12 w sprawie ze skargi J. B. działającej w imieniu małoletniego syna K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 września 2012 r. nr (...) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że spór w niniejszej sprawie sprowadza się do wyjaśnienia, czy wypłacone skarżącej kasacyjnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego miały charakter świadczeń nienależnie pobranych.

Sąd odwoławczy podkreślił, że co do zasady ustawodawca wykluczył możliwość uznania za świadczenia podlegające zwrotowi, świadczenia alimentacyjne wypłacone w kwocie odpowiadającej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Ustawodawca nałożył wprawdzie obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego na te osoby, które wskutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów otrzymały świadczenia z funduszu w kwocie wyższej aniżeli zasądzone za dany okres alimenty, jednakże konieczność zwrotu nadpłaconej sumy odniesiono do różnicy, o której mowa w art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego pojęcia "zmiany", o którym mowa w tej normie nie można było odnieść do dokonanego przez sąd rodzinny obniżenia wysokości alimentów z datą wsteczną. To modyfikacja tytułu wykonawczego, na skutek ugody zawartej dnia 4 sierpnia 2011 r. przed Sądem Rejonowym stanowiła zdarzenie, skutkujące koniecznością zmiany wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Słuszność zaprezentowanej wykładni wynikała z faktu, że celem przepisu art. 29 ust. 2 jest aktualizacja bieżąco wypłacanych świadczeń alimentacyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał na art. 10 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym świadczenia z funduszu przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów. Oznacza to, że pomiędzy wysokością zasądzonych alimentów, a kwotą uzyskiwaną z funduszu alimentacyjnego zachodzi ścisła korelacja. Ustawodawca powiązał wysokość kwot miesięcznego świadczenia wypłacanego przez organ z wysokością kwoty, jaką dłużnik uiszczałby wierzycielowi, gdyby egzekucja była prowadzona skutecznie. Przed modyfikacją tytułu wykonawczego w wyniku zawartej dnia 4 sierpnia 2011 r. ugody przed Sądem Rejonowym nie zaistniały jakiekolwiek zdarzenia powodujące zmianę wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W ocenie NSA odmienna wykładnia pozostawałaby w sprzeczności z regulacjami art. 23 ustawy, odnoszącymi się do świadczeń nienależnie pobranych, których definicję zawiera art. 2 pkt 7 ustawy. Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć zaistnienia tak określonych cech dotyczących świadomości przedstawicielki ustawowej małoletniego w odniesieniu do okresu poprzedzającego zmianę tytułu wykonawczego obniżającego alimenty. Wbrew stanowisku kontrolowanego Sądu sam fakt zawarcia ugody, w trakcie której J. B. wyraziła zgodę na obniżenie alimentów z datą wsteczną nie przemawia za takim przyjęciem i nie czyni możliwym stwierdzenia, iż wypłacenie świadczeń sprzed tej daty nastąpiło mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty. Wykładnia zaproponowana przez sąd stawiałaby w gorszej sytuacji tych wierzycieli alimentacyjnych, którym obniżono alimenty, względem pozostałych osób, do których odnoszą się regulacje zawarte w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Naruszają normy zawarte w art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej takie przepisy, które nie traktują równo, wg jednakowej miary wszystkich podmiotów charakteryzujących się daną cechą istotną.

Skoro zatem na mocy art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciążył na osobie, której świadczenie przyznano, to w okolicznościach niniejszej sprawy przyjąć należało, że powstanie tego obowiązku, nastąpiło w wyniku modyfikacji tytułu wykonawczego, z chwilą gdy jego uzyskanie przez skarżącą kasacyjnie było najwcześniej możliwe. Data ta determinować winna była ocenę istnienia takiego stanu świadomości po stronie skarżącej kasacyjnie, który pozwoliłby na nałożenie na nią obowiązku zwrotu uzyskanych po tej dacie świadczeń, jako nienależnie pobranych.

Tym samym za niezasadne uznać należało obciążenie przedstawicielki ustawowej małoletniego obowiązkiem zwrotu świadczeń za cały okres świadczeniowy.

W tym stanie rzeczy wobec naruszenia przez Sąd pierwszej instancji normy zawartej w art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok. Jednocześnie Sąd odwoławczy zaznaczył, że wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie kwestionowana decyzja nie została wydana w oparciu o art. 24 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stąd też zarzuty dotyczące błędnej wykładni i błędnego zastosowania tej normy nie mogły podważyć kwestionowanego wyroku. Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie kontrolowane uzasadnienie odpowiadało regulacjom z art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Poprzez zarzut naruszenia art. 141 § 4 ww. ustawy nie można skutecznie zwalczać ani prawidłowości przyjętego stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, zgodnie z którą sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.). Z istoty kontroli wynika, że zasadność zaskarżonego aktu podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania tego rozstrzygnięcia.

Sąd zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy tym, jak stanowi art. 190 cytowanej ustawy Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zgodnie z ugruntowanym poglądem doktryny, związanie to nie obejmuje natomiast ocen dotyczących stanu faktycznego (por. Komentarz do art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2006, wyd. II. wraz z cytowaną tam literaturą). W orzecznictwie podkreśla się z kolei, że "pojęcie "wykładni prawa" użyte w art. 190 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należy rozumieć wąsko jako ustalenie znaczenia przepisów prawa. Związanie sądu pierwszej instancji wykładnią dokonaną przez NSA nie obejmuje zatem kwestii będących jej przedmiotem, lecz wykraczających poza przesłanki pozytywnego lub negatywnego ustosunkowania się do podstaw kasacyjnych, poglądów prawnych wypowiedzianych na marginesie orzeczenia, a także ocen dotyczących stanu faktycznego sprawy. Sąd pierwszej instancji jest związany dokonaną przez NSA wykładnią prawa odnośnie takiego, a nie innego rozumienia określonych przepisów prawa w zakresie sformułowanych w skardze kasacyjnej jej podstaw, co nie odnosi się jednak do oceny prawidłowości ustaleń stanu faktycznego" (wyrok NSA z dnia 4 września 2004 r., I FSK 1130/06, LEX nr 384165).

Na gruncie przedmiotowej sprawy należy zatem stwierdzić, że wiążąca jest dokonana przez NSA w wyroku z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt: I OSK 2081/13 w stanie faktycznym tej sprawy wykładnia art. 29 ust. 2 w związku z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.), zgodnie z którą "konieczność zwrotu nadpłaconej sumy odniesiono do różnicy, o której mowa w art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. (...) Pojęcia "zmiany", o którym mowa w tej normie nie można było odnieść do dokonanego przez sąd rodzinny obniżenia wysokości alimentów z datą wsteczną. To modyfikacja tytułu wykonawczego, na skutek ugody zawartej dnia 4 sierpnia 2011 r. przed Sądem Rejonowym stanowiła zdarzenie, skutkujące koniecznością zmiany wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. (...) Przed modyfikacją tytułu wykonawczego w wyniku zawartej dnia 4 sierpnia 2011 r. ugody przed Sądem Rejonowym nie zaistniały jakiekolwiek zdarzenia powodujące zmianę wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. (...) Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć zaistnienia tak określonych cech dotyczących świadomości przedstawicielki ustawowej małoletniego w odniesieniu do okresu poprzedzającego zmianę tytułu wykonawczego obniżającego alimenty. (...) Sam fakt zawarcia ugody, w trakcie której J. B. wyraziła zgodę na obniżenie alimentów z datą wsteczną nie przemawia za takim przyjęciem i nie czyni możliwym stwierdzenia, iż wypłacenie świadczeń sprzed tej daty nastąpiło mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty. (...) Skoro zatem na mocy art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciążył na osobie, której świadczenie przyznano, to w okolicznościach niniejszej sprawy przyjąć należało, że powstanie tego obowiązku, nastąpiło w wyniku modyfikacji tytułu wykonawczego, z chwilą gdy jego uzyskanie przez skarżącą kasacyjnie było najwcześniej możliwe. Data ta determinować winna była ocenę istnienia takiego stanu świadomości po stronie skarżącej kasacyjnie, który pozwoliłby na nałożenie na nią obowiązku zwrotu uzyskanych po tej dacie świadczeń, jako nienależnie pobranych. Tym samym za niezasadne uznać należało obciążenie przedstawicielki ustawowej małoletniego obowiązkiem zwrotu świadczeń za cały okres świadczeniowy".

Skoro Naczelny Sąd Administracyjny w sposób wiążący w realiach niniejszej sprawy zakwestionował prawidłowość zaakceptowania przez Sąd pierwszej instancji sposobu zastosowania przez organy art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w związku z przyjętą przez te organy wykładnią art. 29 ust. 2 tej ustawy, to należy przyjąć, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, gdyż naruszenie to w sposób bezpośredni zdeterminowało treść wydanych w sprawie decyzji obydwu instancji. Jednocześnie wskazany przez NSA sposób rozumienia i stosowania powyższych przepisów w stanie faktycznym sprawy obliguje do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w kierunku dokonania oceny istnienia - po dacie uzyskania przez skarżącą modyfikacji tytułu wykonawczego - takiego stanu świadomości po stronie skarżącej, który pozwoliłby na nałożenie na nią obowiązku zwrotu uzyskanych po tej dacie świadczeń, jako nienależnie pobranych, co w konsekwencji prowadzić może do konieczności ustalenia ewentualnej innej kwoty nienależnego świadczenia wraz z odsetkami.

W tym stanie rzeczy Sąd w składzie rozpoznającym sprawę zobowiązany jest do stwierdzenia, że wskazane wyżej przez NSA uchybienia stanowią podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowiącego, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z treścią art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Uchylenie decyzji obydwu instancji przez sąd administracyjny jest niezbędne do końcowego załatwienia niniejszej sprawy, gdyż wskazane wyżej uchybienia nie mogą być konwalidowane przez organ odwoławczy, ponieważ naruszałoby to zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego.

Zgodnie z art. 141 § 4 zdanie drugie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, "jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania". W toku dalszego postępowania organ powinien uwzględnić stanowisko i wytyczne zawarte w wyroku NSA z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt: I OSK 2081/13.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.