Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1785610

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach
z dnia 7 września 2015 r.
III SA/Gl 513/15

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Orzepowska-Kyć.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu w dniu 7 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia (...) r., nr (...) w przedmiocie odpowiedzialności osoby trzeciej w podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia odmówić przyznania prawa pomocy.

Uzasadnienie faktyczne

W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Następnie na wezwanie skarżąca nadesłała urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych.

Z uzasadnienia wniosku wynika, że skarżąca nie posiada żadnych dochodów, nie jest zatrudniona na umowę: o pracę, zlecenie, o dzieło ani żadną inną formę. Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności ani majątku, w utrzymaniu jej i dziecka pomagają jej rodzice i przyjaciele. Skarżąca mieszka w domu swojej mamy, która pomaga jej również w opiece nad dzieckiem. Sprawa z wniosku o ustanowienie świadczenia alimentacyjnego w kwocie 500 zł jest w toku. Cały majątek prywatny, jaki skarżąca posiadała, został przeznaczony na pokrycie zobowiązań spółki "po działalności przestępczej na stacjach paliw dzierżawionych przez spółkę".

Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wyłącznie z synem. Nie posiada ona żadnego majątku.

Pismem z dnia 27 maja 2015 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia w terminie 7 dni wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych, celem uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy.

Jednocześnie pouczono skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

W odpowiedzi na to wezwanie, skarżąca nadesłała do akt sprawy pismo z dnia (...) r. i załącznik, w postaci kserokopii pozwu o alimenty (z (...) r.).

W piśmie tym skarżąca w poszczególnych punktach powtórzyła treść swoich oświadczeń zawartych już na druku urzędowego formularza PPF oraz podjęła polemikę z poszczególnymi elementami wezwania referendarza sądowego z dnia 27 maja 2015 r.

W piśmie procesowym z dnia (...) r. skarżąca wyjaśniła, że nie posiada tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego, w którym przebywa. Nieruchomość mieszcząca się w G. przy ul. (...) należy do jej matki. W nieruchomości tej zameldowane są trzy osoby: jej mama, skarżąca oraz jej syn. Matka skarżącej jest na emeryturze; skarżąca ani jej syn nie posiadają dochodu. Skarżąca nie posiada także rachunków bankowych poza rachunkiem w banku "B", z którego nie korzysta od lat. Rachunek ten nie został zamknięty z uwagi na brak środków pieniężnych na uregulowanie zaległości z tytułu opłat wynikających z jego prowadzenia. Nie osiąga żadnych dochodów i nie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna.

Skarżąca podkreśliła dalej, że stronami niniejszego postępowania jest tylko ona oraz Naczelnik Urzędu Skarbowego i sprawa nie dotyczy jej mamy. Wysokość emerytury bądź ewentualnych zarobków jej rodziców nie dotyczy tej sprawy. Sprawa o świadczenia alimentacyjne toczy się w Sądzie Rejonowym w G. Skarżąca nie była w związku małżeńskim.

Do pisma skarżąca załączyła pozew o alimenty na rzecz syna skarżącej w kwocie 500 zł miesięcznie.

Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.

W sprzeciwie z (...) r., wniesionym w terminie do dokonania tej czynności, skarżąca stwierdziła, że przedstawiła swoją sytuację rodzinną i materialną poprzez złożenie oświadczenia na druku urzędowym. Dodała, że nie pełni już funkcji prezesa spółki. Podkreśliła nadto, że sprawa nie dotyczy jej rodziców i dlatego nie zostaną przedstawione dokumenty dotyczące wysokości ich ewentualnych zarobków bądź wysokości emerytury.

Do sprzeciwu skarżąca załączyła postanowienie Sądu Rejonowego dla K. o wpisaniu jej do Krajowego Rejestru Sądowego: Rejestru Dłużników Niewypłacalnych oraz protokół Zwyczajnego Zgromadzenia Wspólników z dnia (...) r. W jego świetle m.in. skarżąca została odwołana z funkcji prezesa zarządu, wyrażono zgodę na umorzenie pożyczek od wspólników oraz zgodę na zbycie 100% udziałów spółki poniżej ich wartości nominalnej.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Na wstępie należy stwierdzić, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.

W dalszej kolejności wskazać trzeba, że skarżąca w formularzu wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Zgodnie zatem z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się przy tym na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Wystosowanie rozpatrywanego wezwania ma na celu weryfikację informacji zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację ze stosowną dokumentacją i w efekcie poczynienie ustaleń, które byłyby wolne od jakichkolwiek wątpliwości.

Wskazać także należy, że instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. Zauważyć jednak należy, że to strona musi wykazać, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie pełnych kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Zauważyć należy, że Sąd nie ma możliwości poszukiwania z urzędu faktów mających przemawiać na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, może jedynie oceniać te fakty, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w przywołanym wyżej art. 255 p.p.s.a. Jak wynika jednak z tego przepisu, i w tym wypadku odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący. Rola Sądu ogranicza się tu jedynie do poinstruowania wnioskodawcy, jakimi środkami dowodowymi może on wykazać zaistnienie okoliczności, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 cyt. ustawy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt II FZ 797/06).

Ponadto podkreślić trzeba, że z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Ewentualne przyznanie prawa pomocy stronie w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od przywołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić najpierw oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Powyższe oznacza, iż w ramach planowania wydatków strona skarżąca, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 1 września 2004 r., sygn. akt II SA/Gd 296/04, publ. LEX nr 203311).

W rozpatrywanej sprawie zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ treść wniosku nie pozwala na wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji materialnej skarżącej. Dlatego też została ona wezwana do nadesłania dodatkowych dokumentów. Skierowane wezwanie, nie zostało jednak w pełni wykonane, a w konsekwencji nie zostały złożone dokumenty, od których zależy rozstrzygnięcie rozpatrywanego wniosku. Podkreślić przy tym należy, że wezwanie były w niniejszej sprawie niezbędne, aby wykluczyć powstałe przy ocenie formularza wątpliwości.

Zaznaczyć nadto należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy dotyczy skarżącej, a nie spółki, w której pełniła ona funkcję prezesa zarządu w dacie wniesienia ww. wniosku. Niemniej jednak, Sąd podzielając pogląd, że posiadanie udziałów w spółce wcale nie musi podwyższać znacząco możliwości płatniczych skarżącej, zauważa, iż relacja łącząca skarżącą ze spółką nie jest pozbawiona dla sprawy znaczenia. Skarżąca stwierdziła przecież, że wniosła na podstawie umowy pożyczki, cały swój majątek do spółki, czego nie udokumentowała.

Podkreślić w tym miejscu należy, że najważniejsze w postępowaniu z wniosku o przyznanie prawa pomocy jest jednak to, w jaki sposób strona ustosunkowała się do wezwania referendarza sądowego. W niniejszej sprawie skarżąca, jak już wyżej wskazano, skierowane do niej wezwanie wykonała w sposób wybiórczy, nie przedstawiając całości dokumentacji. Najbardziej znaczącym brakiem jest niewykazanie dochodów osoby, z którą skarżąca zamieszkuje. Skarżąca nie może uchylić się od przedstawienia dokumentacji dotyczącej matki, skoro według jej oświadczeń nie tylko z nią zamieszkuje, ale przede wszystkim korzysta z tego, że matka ma ponosić wszystkie koszty utrzymania, także dla skarżącej. Wobec powyższego łączy je więź ekonomiczna, która jest właściwa dla osób pozostających w gospodarstwie domowym. Nie może zatem skarżąca twierdzić, że matka jest osobą trzecią i jej dochody nie mają znaczenia. Wyjaśnić przy tym trzeba, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu, które związane jest z koncentracją ich interesów życiowych, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymywaniu tego gospodarstwa (tak Ł. Strzępek (w:) Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, orzecznictwo, wzory, pod. red. R. Mikosza, Warszawa 2008 r., s. 154). Nadto odnotować należy za uzasadnieniem postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy" (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 67/11, publ. LEX nr 783842). Skoro zatem matka wnioskodawczyni jest osobą związaną ze skarżącą, to wezwanie referendarza sądowego w zakresie przedstawienia jej dochodów było jak najbardziej uzasadnione. Nieprzedstawienie zaś tej dokumentacji przez skarżącą nie może zostać ocenione pozytywnie. Podsumowując powyższe przywołać należy pogląd wyrażony w orzecznictwie, w myśl którego "niezasadne są w tym zakresie twierdzenia skarżącej, że nie ma ona obowiązku przekazywania informacji o osobach zameldowanych pod tym samym adresem oraz przesłania dodatkowych informacji. Skoro referendarz sądowy wezwał skarżącą do przedstawienia wyżej wskazanych informacji obrazujących jej stan majątkowy, to informacje te były niezbędne do oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, a tym samym niedoręczenie takich dokumentów spowodowało odmowę przyznania prawa pomocy" (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 2013 r., sygn. akt II GZ 31/13, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Ponadto skarżąca nie wykazała także swoich możliwości płatniczych. Najpoważniejszym brakiem w tym zakresie jest brak wyciągu z jej rachunku bankowego. Skarżąca poprzestała jedynie na oświadczeniu, że rachunek bankowy posiada, ale z niego nie korzysta. W ocenie Sądu, nie można jednak wykluczyć, że na rachunku tym znajdują się środki oraz że skarżąca wykorzystuje go do rozliczeń. Wnioskodawczyni nie udokumentowała również swojego twierdzenia o braku wynagrodzenia z tytułu pełnionej w spółce funkcji prezesa.

Poza tym odnotować należy, że skarżąca wybiórczo wykonała wezwanie referendarza sądowego, odnoszące się do przedłożenia dokumentów dotyczących spółki, w której pełniła funkcję prezesa. Z przedłożonej zaś dokumentacji można wyprowadzić wniosek, że po rozliczeniu straty za (...) r. spółka w dalszym ciągu - na dzień (...) r. - mogła posiadać zysk wypracowany w latach ubiegłych, co, jak wyżej wskazano, nie jest bez znaczenia i ma wpływ na ocenę możliwości płatniczych skarżącej.

Zaakcentować zatem trzeba, że na stronie ciążyły obowiązki, których niewykonanie mogło zostać potraktowane - zgodnie zresztą z zawartym w wezwaniu pouczeniem - jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżąca miała przy tym świadomość, że bierna postawa może skutkować niekorzystnym rozstrzygnięciem, tym bardziej, że wytknął to także referendarz sądowy w swoim postanowieniu. Uwagi te można w tym miejscu tylko podtrzymać i powtórzyć. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.

Niezależnie od powyższego przyjdzie wskazać, że w świetle doświadczenia życiowego jest mało prawdopodobne i nieracjonalne, aby ktoś wyzbywał się całego majątku na rzecz osoby prawnej i domagał się w związku z tym zwolnienia od kosztów sądowych. Takie postępowanie nie może, według Sądu, uzasadniać przychylenia się do wniosku o przyznanie prawa pomocy. Fakt wyzbycia się majątku nie może bowiem skutkować przyznaniem prawa pomocy i przerzuceniem ciężaru kosztów postępowania sądowego na ogół społeczeństwa. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest już pogląd, że strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 28/13, zob. także przywołane tam postanowienia tego Sądu z dnia 15 czerwca 2010 r., sygn. akt I FZ 152/10 i z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 326/08, wszystkie publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wskazać wreszcie trzeba na pogląd wyrażony w orzecznictwie, że nie jest wiarygodne twierdzenie wnioskodawcy, że nie posiada żadnych źródeł dochodów, gdy jednocześnie nie korzysta z pomocy społecznej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2015 r., sygn. akt II FZ 2007/14, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Taka zaś sytuacja występuje w niniejszej sprawie.

Reasumując, skarżąca nie wykonała w pełni skierowanego do niej wezwania, a tym samym nie przedłożyła wszystkich niezbędnych dokumentów.

Z przedstawionej zaś dokumentacji nie wynika w sposób jednoznaczny, że w stosunku do skarżącej spełnione zostały przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy.

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.