Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1990/4-5/53

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 28 lutego 1989 r.
III PZP 5/89

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN A. Filcek.

Sędziowie: SN E. Brzeziński, SW J. Iwulski (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, M. Bojarskiej, w sprawie z powództwa Marii K. przeciwko (...) Zakładom Przemysłu Gumowego (...) w R. o deputat węglowy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. postanowieniem z dnia 30 września 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

"Czy przez pojęcie «w poprzednim miejscu pracy» (zatrudnienia) użyte w art. 2 ust. 2 i 3 rozdziału XVIII protokołu dodatkowego nr 8 z dnia 8 kwietnia 1977 r. do Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego z dnia 28 grudnia 1974 r. rozumieć należy zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające pracę w zakładzie, od którego pracownik domaga się świadczenia w postaci deputatu węglowego, czy też zwrot ten oznacza jakiekolwiek wcześniejsze zatrudnienie w zakładzie pracy, w którym pracownikowi przysługiwało prawo do deputatu węglowego?"

podjął następującą uchwałę:

Sformułowanie "w poprzednim miejscu pracy" (zatrudnienia) użyte w art. 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego z dnia 28 grudnia 1974 r. w brzmieniu nadanym protokołem dodatkowym nr 8 z dnia 8 kwietnia 1977 r. oznacza zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające pracę w zakładzie, od którego pracownik domaga się świadczenia w postaci deputatu węglowego.

Uzasadnienie faktyczne

Maria K. wniosła o zasądzenie od (...) Zakładów Przemysłu Gumowego (...) w R. ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy uważając, że przysługuje on jej od podjęcia zatrudnienia w tym zakładzie.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 13 lipca 1988 r. sygn. akt (...) oddalił powództwo.

Sąd ustalił, że powódka w okresie od dnia 1 października 1984 r. do dnia 30 listopada 1985 r. pracowała w Zakładach Tworzyw Sztucznych (...) w W., gdzie nabyła prawo do deputatu węglowego.

Następnie w wyniku porozumienia zakładów pracy podjęła zatrudnienie w Urzędzie Miasta w R., w którym przepisy płacowe nie przewidywały świadczenia w postaci deputatu węglowego.

W wyniku kolejnego porozumienia zakładów pracy powódka, począwszy od dnia 20 października 1987 r., rozpoczęła pracę u strony pozwanej.

Sąd Rejonowy uznał, że przepisy Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego przyznają prawo do deputatu węglowego z dniem podjęcia zatrudnienia tylko tym pracownikom, którzy w miejscu pracy bezpośrednio poprzedzającym to zatrudnienie nabyli prawo do takiego deputatu.

Przy rozpoznawaniu rewizji powódki od tego wyroku Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi powziął wątpliwości wyrażone w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym.

Sprowadzają się one do wykładni sformułowania "poprzednie miejsce pracy (zatrudnienia)" użytego w art. 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego z dnia 28 grudnia 1974 r. w brzmieniu nadanym protokołem dodatkowym nr 8 z dnia 8 kwietnia 1977 r. Brzmienie tego przepisu jest następujące:

Artykuł 2. 1. Pracownicy nowo zatrudnieni nabywają prawo do deputatu węglowego po roku pracy za kwartał kalendarzowy, w którym upływa rok od podjęcia pracy w przedsiębiorstwie.

2. Pracownicy, którzy zachowują ciągłość pracy wynikającą z zakresu uprawnień do urlopu wypoczynkowego, nabywają prawo do pobierania deputatu węglowego w naturze lub w ekwiwalencie pieniężnym z dniem podjęcia zatrudnienia, jeżeli w poprzednim miejscu pracy nabyli uprawnienie do otrzymania deputatu węglowego w naturze lub w ekwiwalencie. W przypadku gdy pracownicy w poprzednim miejscu pracy nie nabyli jeszcze uprawnienia do deputatu węglowego (pracowali krócej niż rok), wówczas jako podstawę do otrzymania deputatu węglowego przyjmuje się łączny czas pracy w obu zakładach (poprzednim i obecnym).

3. Pracownicy, którzy podejmują pracę w zakładzie bez zachowania ciągłości pracy, o której mowa w ust. 2, oraz pracownicy, którzy zgodnie z obowiązującymi przepisami zachowują ciągłość pracy, lecz w poprzednim miejscu zatrudnienia nie posiadali uprawnień do deputatu węglowego, nabywają to prawo po przepracowaniu w nowym zakładzie jednego roku za kwartał, w którym upływa rok od podjęcia pracy.

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, względy językowe oraz rozróżnianie w aktach prawnych pojęcia "poprzednie zatrudnienie" od pojęcia "zatrudnienia bezpośrednio poprzedzającego zmianę pracy" mogą przemawiać za przyjęciem, że analizowane sformułowanie art. 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego oznacza zatrudnienie w którymkolwiek z poprzednich miejsc pracy.

Jednocześnie kontekst sformułowania wskazuje na zamiar regulacji ograniczającej nabycie prawa do deputatu z dniem podjęcia zatrudnienia tylko do tych pracowników, którzy prawo takie nabyli w miejscu pracy bezpośrednio poprzedzającym to zatrudnienie.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego jest przepisem płacowym, którego wykładnia musi mieć ścisły charakter. Tę zasadę wykładni wzmacnia dodatkowo stwierdzenie, że pojęcie "poprzedniego miejsca pracy" zostało użyte dla ustanowienia wyjątku od reguły polegającej na nabyciu prawa do deputatu po roku pracy w jednym przedsiębiorstwie.

Analizowanemu pojęciu "poprzednie miejsce pracy" należy oczywiście nadać znaczenie zaczerpnięte z języka potocznego. Słowo "poprzedni" oznacza wprawdzie: "wcześniejszy, dawniejszy, będący przedtem" co sugerowałoby przyjęcie, iż chodzi o "jakikolwiek z wcześniejszych", ale rozumie się przez nie także "taki, który bezpośrednio poprzedza" (por. Słownik języka polskiego, pod red. Mieczysława Szymczaka, PWN 1979, t. II, s. 816). Wykładnia językowa sprowadzająca się do stwierdzenia, że "poprzednie miejsce pracy" oznacza zawsze "jakiekolwiek z poprzednich", gdy nie użyto określenia "bezpośrednio poprzedzające", nie jest więc prawidłowe.

Poprawne z reguły jest rozumowanie, że kilkakrotne użycie w przepisach tego samego sformułowania oznacza użycie tego samego pojęcia. Nie jest natomiast bezbłędne rozumowanie odwrotne, że użycie różnych sformułowań oznacza różne pojęcia. Ten sam przedmiot może być różnorodnie nazywany, a ponadto określenia mogą pozostawać względem siebie w stosunku nadrzędności (podrzędności) czy niezależności. Tym samym fakt, że w niektórych przepisach używane jest pojęcia "zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające", nie oznacza, iż użycie sformułowania "zatrudnienie poprzednie" należy rozumieć zawsze jako "zatrudnienie jakiekolwiek z poprzednich".

Wniosek taki może natomiast być wyprowadzony z kontekstu przepisu lub innych zasad wykładni. Przykładem tego jest powołana przez Sąd Wojewódzki uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 1984 r. III UZP 29/84, OSNCP 1984, z. 12, poz. 216. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy dokonując wykładni wyrażenia "uprzednie zatrudnienie" użytego w art. 13 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) przyjął, że należy rozumieć przez nie także okres zatrudnienia, który nie poprzedza bezpośrednio podjęcia nauki w szkole wyższej. Wykładnia ta została wyprowadzona historycznie po stwierdzeniu, że przepisy dawniej obowiązujące posługiwały się przy tej regulacji pojęciem "zatrudnienia bezpośrednio poprzedzającego". Wobec tego zmiana użytego sformułowania była wyrazem woli ustawodawcy odstąpienia od dotychczasowego warunku "bezpośredniego poprzedzenia" i przyjęcia korzystniejszej w tym wypadku regulacji.

Tego rodzaju wykładni nie można zastosować w niniejszej sprawie.

Układ zbiorowy pracy dla przemysłu chemicznego także przed zmianą dokonaną protokołem dodatkowym nr 8 z dnia 8 kwietnia 1977 r. posługiwał się w art. 2 rozdziału XVIII pojęciem "poprzedniego miejsca pracy (zatrudnienia)".

Można więc przyjąć, że użycie w jednym akcie prawnym różnych, ale wieloznacznych sformułowań nie oznacza bynajmniej konieczności ich przeciwstawiania. Przykładem tego jest rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę (Dz. U. Nr 37, poz. 216).

Rozporządzenie to w § 1, 2 i 3 posługuje się zwrotem "zatrudnienie w poprzednim zakładzie pracy". Natomiast w § 4 ust. 1 użyte jest sformułowanie "zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy". Proste przeciwstawienie tych dwóch pojęć sugerowałoby wykładnię, iż w § 1, 2 i 3 omawiane pojęcie dotyczy "jakiegokolwiek z poprzednich zatrudnień". Nie jest to jednak wykładnia prawidłowa, gdyż nie uwzględnia treści § 4 ust. 2. Z przepisu tego wynika, że zsumowaniu i wliczeniu do okresu, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, podlegają tylko takie z poprzednich zatrudnień, które wynoszą łącznie co najmniej 10 lat i co do których stosunek pracy został rozwiązany w trybie oraz z przyczyn wskazanych w § 1, 2 i 3 (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1977 r. I PRN 122/77, OSNCP 1979, z. 10, poz. 178). Niemożliwe jest założenie, że § 4 ust. 2 powołanego rozporządzenia stanowi normę zbędną, a tak byłoby, gdyby zwrot "zatrudnienie" w poprzednim zakładzie pracy z § 1, 2 i 3 oznaczał "jakiekolwiek z poprzednich zatrudnień". Prowadzi to do jednoznacznego wniosku, że w myśl § 1, 2 i 3 rozporządzenia wlicza się wyłącznie okresy zatrudnienia bezpośrednio poprzedzające zmianę miejsca pracy. Wcześniejsze okresy mogą podlegać wliczeniu tylko przy spełnianiu przesłanek § 4 ust. 2.

Tym samym zwrot "zatrudnienie w poprzednim miejscu pracy" użyte w § 1, 2 i 3 rozporządzenia, a także w art. 36 § 4 zdanie drugie k.p. oznacza "zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy".

Przedstawiona więc w rewizji powódki i uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego argumentacja nie prowadzi do wykładni analizowanego pojęcia art. 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego jako "jakiekolwiek z poprzednich zatrudnień".

Omawiany przepis posługuje się sformułowaniem "poprzednie miejsce pracy" użytym w liczbie pojedynczej. Regułą jest, że ustawodawca, pozwalając na zaliczenie do tzw. stażu pracy kilku okresów bądź jakiegokolwiek z poprzednich okresów, używa sformułowań w liczbie mnogiej. Przykładowo do § 2 ust. 1 uchwały nr 138 Rady Ministrów z dnia 22 września 1978 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypłacania (M.P. Nr 35, poz. 132) stwierdza, że "do okresu pracy uprawniającego do nagrody wlicza się ... okresy zatrudnienia...". Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 2, poz. 10 ze zm.) w § 1 ust. 2 poleca wliczyć do okresu zatrudnienia, od którego zależy możliwość skorzystania z urlopu wychowawczego - wszystkie poprzednie okresy pracy. Podobnie sformułowane są przepisy art. 11 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143), art. 156 § 2 k.p. czy art. 93 § 2 k.p.

Umożliwia to wniosek, że art. 2 ust. 2 i 3 rozdziału XVIII układu zbiorowego pracy uzależnia nabycie uprawnienia do deputatu węglowego od poprzedniego zatrudnienia w jednym, a nie w kilku miejscach pracy. Potwierdza to wyraźna treść zdania drugiego ust. 2 powołanego przepisu. Oczywistym jest, że zliczeniu może podlegać według niego tylko okres pracy w obecnym i poprzednim zakładzie pracy. Nie można więc wliczać okresów z kilku poprzednich zakładów. Jeżeli tylko w jednym zakładzie, to nie powinno budzić wątpliwości, że chodzi tylko o ostatni, bezpośrednio poprzedzający okres zatrudnienia, Wykładnia odmienna prowadziłaby do wniosku, że można by doliczyć nawet bardzo krótkie zatrudnienie, które miało miejsce nawet kilkanaście lat wcześniej.

Artykuł 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego ustanawia szczególne uprawnienie branżowe. Zasadniczym warunkiem nabycia tego uprawnienia jest roczny zakładowy staż pracy. Wyjątkowo jedynie mogą je nabyć osoby bezpośrednio po podjęciu zatrudnienia, jeżeli w poprzednim miejscu pracy nabyły takie uprawnienie (art. 2 ust. 2 zd. pierwsze). Mogą nabyć je także pracownicy posiadający krótszy niż rok staż zakładowy, pod warunkiem doliczenia okresu zatrudnienia w zakładzie pracy bezpośrednio poprzedzającym (art. 2 ust. 2 zd. drugie). Wynika z tego, iż warunek z art. 2 ust. 2 zd. pierwsze odnosi się także tylko do zatrudnienia bezpośrednio poprzedzającego zmianę miejsca pracy. Nie można bowiem stwierdzić, aby nabyte kiedykolwiek w przeszłości uprawnienie do deputatu skutkowało zwolnienie na zawsze od spełnienia warunku polegającego na określonym stażu zakładowym.

Konkludując należy stwierdzić, że użycie w przepisie prawnym sformułowania "poprzednie miejsce pracy" z reguły oznacza zatrudnienie ostatnie, bezpośrednio poprzedzające zmianę miejsca pracy. Odmienna wykładnia musi wynikać bądź z kontekstu językowego, bądź z charakteru i celu świadczenia, bądź z historycznej analizy uregulowań. Nie jest ona możliwa w odniesieniu do omawianego przepisu. Wręcz przeciwnie, ścisła wykładnia zwrotu "poprzednie miejsce pracy (zatrudnienia)" użytego w ust. 2 i 3 art. 2 rozdziału XVIII Układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego, wprowadzających wyjątek od zasady nabycia uprawnienia do ekwiwalentu węglowego, prowadzi do wniosku, iż oznacza ona zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające pracę w zakładzie, od którego pracownik domaga się świadczenia.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie.