Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1989/5/75

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 27 maja 1988 r.
III PZP 14/88

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.

Sentencja

Sąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, H. Chilmon, w sprawie z powództwa Stanisława S. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu (...) w O. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 4 lutego 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

"Czy użyte w § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę (Dz. U. Nr 37, poz. 216), sformułowane "zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy" oznacza, iż istnienie pomiędzy okresem co najmniej 10-letniego zatrudnienia w rozumieniu § 4 ust. 1 w związku z § 4 ust. 2 powołanego rozporządzenia a podjęciem pracy w zakładzie, gdzie następuje rozwiązanie stosunku pracy, okresu zatrudnienia zakończonego bez zachowania wymagania rozwiązania stosunku pracy w trybie porozumienia zakładów pracy lub polecenia jednostek nadrzędnych wyklucza zaliczenie tegoż co najmniej 10-letniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia?"

podjął następującą uchwałę:

W myśl § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę (Dz. U. Nr 37, poz. 216), do okresu zatrudnienia, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, wlicza się wszystkie poprzednie zatrudnienia pracownika, jeżeli łączny okres zatrudnienia wynosi co najmniej 10 lat i zmiana zatrudnienia w tym okresie następowała w okolicznościach wymienionych w § 4 ust. 2 w związku z ust. 1 § 4 powołanego rozporządzenia.

Uzasadnienie faktyczne

Powód Stanisław S. był zatrudniony od dnia 23 lipca 1985 r. na stanowisku zastępcy dyrektora ds. usługowo-technicznych PP (...) w O. Pismem z dnia 23 lipca 1987 r. został odwołany z zajmowanego stanowiska ze skutkiem wypowiedzenia umowy o pracę, przy czym strona pozwana zastosowała jednomiesięczny okres wypowiedzenia.

Powód uważa, że z uwagi na poprzednie zatrudnienie okres wypowiedzenia powinien wynosić 3 miesiące, a ponadto powinien być liczony z datą późniejszą z uwagi na usprawiedliwioną jego nieobecność w pracy w dacie odwołania. Dlatego powód wystąpił z pozwem.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Opolu wyrokiem z dnia 27 listopada 1987 r. oddalił powództwo. Sąd m.in. uznał, że do okresu zatrudnienia, od którego zależy długość wypowiedzenia umowy o pracę, nie można powodowi zaliczyć okresu zatrudnienia od dnia 15 września 1972 r. do dnia 22 lutego 1977 r., chociaż w tym czasie zmieniał on pracę w wyniku porozumienia między zakładami, albowiem następny okres zatrudnienia od dnia 22 sierpnia 1977 r. do dnia 31 stycznia 1979 r. zakończył się odwołaniem ze stanowiska kierowniczego ze skutkiem wypowiedzenia. Toteż chociaż powód po dniu 31 stycznia 1979 r. zmienił pracę w wyniku porozumienia między zakładami, przerwany został okres, który podlegał wliczeniu.

Przy rozpoznawaniu rewizji powoda Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne, które przedstawił Sądowi Najwyższemu w formie zagadnienia prawnego przytoczonego na wstępie.

Sąd Najwyższy przede wszystkim podnosi, że Sąd Wojewódzki niezbyt precyzyjnie sformułował pytanie, a uzasadnienie również nie wyjaśnia dokładnie istoty prawnej wątpliwości.

Staje się ona w pełni jasna i zrozumiała, gdy się uwzględni okresy zatrudnienia powoda i sposób ustania stosunków pracy występujących w tym zatrudnieniu.

Z akt osobowych powoda wynika, że od dnia 15 lutego 1972 r. do 22 sierpnia 1977 r. pracował w trzech zakładach pracy i w każdym z nich stosunek pracy został rozwiązany w wyniku porozumienia między zakładami. W czwartym, kolejnym przedsiębiorstwie, w którym powód był zatrudniony od dnia 22 sierpnia 1977 r. do dnia 31 stycznia 1979 r. na stanowisku zastępcy dyrektora, stosunek pracy zakończył się odwołaniem ze stanowiska kierowniczego ze skutkiem wypowiedzenia umowy o pracę. W kolejnym przedsiębiorstwie, w którym powód przeszedł do strony pozwanej, umowa o pracę rozwiązała się w wyniku porozumienia między zakładami.

Zliczenie okresów pracy we wszystkich zakładach, w których stosunek pracy powoda został rozwiązany w wyniku porozumienia między zakładami, wraz z okresem zatrudnienia u strony pozwanej daje ponad 13-letni okres zatrudnienia. Wyłączenie natomiast okresów pracy w trzech pierwszych zakładach (od 1972 r. do 1977 r.) dlatego - jak to przyjął Sąd Rejonowy - że następny stosunek pracy zakończył się odwołaniem ze skutkiem wypowiedzenia, dawałoby powodowi w chwili dokonania wypowiedzenia przez stronę pozwaną tylko niewiele ponad 8-letni okres zatrudnienia.

Istota wątpliwości więc wynikająca ze stanu faktycznego sprawy sprowadza się do zagadnienia, czy do okresu zatrudnienia, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia, w których stosunek pracy zakończył się w wyniku porozumienia między zakładami, czy też wlicza się okresy zatrudnienia tylko wówczas, gdy występuje - jak to określił w uzasadnieniu Sąd Wojewódzki - ciąg zatrudnienia w zakładach, w których stosunek pracy rozwiązał się w wyniku porozumienia między zakładami.

Udzielając odpowiedzi adekwatnej do istoty wątpliwości prawnych występujących w sprawie Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje: Artykuł 36 § 1 k.p. wprowadził zasadę, że długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nie określony jest zależna od długości okresu zatrudnienia, a § 4 zdanie pierwsze art. 36 przyjął zasadę, że okres zatrudnienia wymagany w § 1 liczy się w jednym zakładzie pracy. Od wymienionej drugiej zasady istnieją liczne wyjątki przewidziane zarówno w tymże art. 36 § 4 k.p., jak i w rozporządzeniu wykonawczym Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczenia poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę (Dz. U. Nr 37, poz. 216). Przedstawiona wątpliwość prawna wymaga analizy § 4 rozporządzenia. Przepis brzmi następująco: "§ 4.1. Do okresu zatrudnienia, o którym mowa w § 1, wlicza się zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy bez względu na tryb i przyczyny rozwiązania umowy o pracę, jeżeli okres tego zatrudnienia wynosi co najmniej 10 lat, jednakże z wyjątkiem wypadków rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika lub wygaśnięcia umowy o pracę wskutek porzucenia pracy.

2. Przepis ust. 1 stosuje się również w razie, gdy okres zatrudnienia wynosił co najmniej 10 lat w kilku zakładach pracy, jeżeli zmiana pracy w tym okresie następowała w wyniku porozumienia zakładów pracy lub zalecenia jednostek nadrzędnych albo w okolicznościach określonych w § 1-3".

Wykładnia gramatyczna § 4 ust. 1 prowadzi do wniosku, że obejmuje on sytuację, gdy pracownik co najmniej przez 10 lat pracował w jednym zakładzie pracy. Aby zaliczyć mu taki okres zatrudnienia do okresu, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, muszą być spełnione dwa warunki:

1) zatrudnienie 10-letnie w jednym zakładzie pracy musi bezpośrednio poprzedzać zmianę pracy;

2) nie mogłoby nastąpić zaliczenie zatrudnienia, o którym mowa w pkt. 1, gdyby rozwiązanie umowy o pracę (tej trwającej co najmniej 10 lat w jednym zakładzie) nastąpiło z winy pracownika bez wypowiedzenia lub gdyby pracownik porzucił pracę.

Użyty w § 4 ust. 1 zwrot: "bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy" odnosi się do słowa, po którym stoi, tj. słowa: "zatrudnienia". A więc całość omawianego fragmentu brzmi: "zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy". Zwrot ten ma sens logiczny, gdy odnosi się do zatrudnienia w jednym zakładzie pracy, tj. w poprzednim zakładzie w stosunku do zakładu pracy stosującego wypowiedzenie umowy. Wówczas bowiem mamy do czynienia z zatrudnieniem (jednym) bezpośrednio poprzedzającym zmianę pracy.

Z wykładni gramatycznej § 4 ust. 2 powołanego rozporządzenia wynika, że reguluje on inną sytuacją niż w ust. 1. Pozwala bowiem zliczać okresy poprzedniego zatrudnienia w kilku zakładach pracy. Jest to więc szersze uprawnienie pracownicze niż przewidziane w ust. 1, ale też obwarowane dodatkowymi warunkami.

Są to następujące warunki:

1) wlicza się zatrudnienie w kilku zakładach pracy, jeżeli łączny okres tego zatrudnienia wynosi co najmniej 10 lat;

2) wlicza się tylko okresy zatrudnienia w zakładach, w których zmiana pracy następowała w wyniku porozumienia między zakładami pracy lub zalecenia jednostek nadrzędnych albo w okolicznościach określonych w § 1-3.

W sytuacji objętej dyspozycją § 4 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia, tzn. gdy wliczeniu podlegają okresy zatrudnienia w kilku zakładach pracy, zwrot z ust. 1: "bezpośrednio poprzedzający zmianę pracy" traci sens logiczny. Dla zakładu stosującego wypowiedzenie, zatrudnienie pracownika "bezpośrednio poprzedzające zmianę zatrudnienia" będzie zawsze zatrudnieniem tylko w jednym zakładzie pracy, tym z którego pracownik "przeszedł" do aktualnego pracodawcy. Związek bezpośredni bowiem może istnieć tylko między dwoma zatrudnieniami. Natomiast zatrudnienie w zakładach, w których pracownik wcześniej pracował, pozostaje zawsze w pośrednim związku z zatrudnieniem w zakładzie stosującym wypowiedzenie.

Z tych względów należy uznać, że zwrot "zatrudnienie bezpośrednio poprzedzające zmianę pracy" użyty w ust. 1 § 4 rozporządzenia, nie odnosi się do sytuacji objętej dyspozycją § 4 ust. 2. Podobne stanowisko Sąd Najwyższy wypowiedział już wyroku z dnia 13 marca 1985 r. I PRN 14/85, w którym stwierdził, że w sytuacjach objętych dyspozycją § 4 ust. 2 wymienionego rozporządzenia wlicza się wszystkie okresy poprzedzające zmianę pracy - po spełnieniu warunków z § 4 - a nie tylko okresy bezpośrednio poprzedzające tę zmianę.

Przeciwny pogląd opiera się na domniemaniu, które Sąd Najwyższy w uzasadnieniu pytania określił jako: "ciąg zmian miejsca pracy za porozumieniem zakładów pracy lub zalecenia jednostek nadrzędnych". Z analizowanego przepisu taki "ciąg zatrudnienia" nie wynika. Przepis bowiem nie mówi nic o ciągłości zatrudnienia w zakładach, w których stosunek pracy został rozwiązany w wyniku porozumienia między zakładami lub zalecenia jednostek nadrzędnych albo w okolicznościach wymienionych w § 1-3. Jak słusznie stwierdzono w doktrynie, utrata wcześniej nabytego uprawnienia pracownika do zaliczenia danego okresu zatrudnienia mogłaby nastąpić tylko na mocy wyraźnego przepisu prawnego, a takiego przepisu brak. Dosłowne odczytywanie § 4 ust. 2 w związku z ust. 1 jako zatrudnienia bezpośrednio poprzedzającego podjęcie pracy w zakładzie stosującym wypowiedzenie, prowadziłoby w istocie do przekreślenia dorobku pracownika wynikającego z faktu, że wprawdzie w przeszłości zmieniał zakłady pracy, ale w okolicznościach szczególnie pozytywnie ocenianych przez ustawodawcę.

Te rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do wniosku, że na podstawie § 4 ust. 2 w związku z ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. wlicza się pracownikowi do 10-letniego okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, wszystkie okresy zatrudnienia w zakładach, w których stosunek pracy ustał w okolicznościach wymienionych w przepisie, chociażby u danego pracownika występowały także okresy zatrudnienia nie podlegające wliczeniu z powodu braku warunków ku temu.