Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 2016/12/137

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 18 listopada 2015 r.
III CZP 75/15
Podniesienie zarzutu bezskuteczności czynności w sprawie wytoczonej przez osobę trzecią przeciwko wierzycielowi.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Jacek Gudowski.

Sędziowie SN: Anna Kozłowska, Grzegorz Misiurek (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "S.P.G.", sp. z o.o. w M. przeciwko Robertowi J., Tomaszowi M., Radosławowi S. i Iwonie U. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 18 listopada 2015 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 23 czerwca 2015 r.:

"Czy w sprawie o zapłatę przez wierzyciela określonej kwoty z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i z tytułu naprawienia szkody wywołanej przeprowadzeniem egzekucji z rzeczy, do której prawo miała osoba trzecia, wierzyciel może skutecznie podnieść zarzut z art. 527 § 1 k.c. uznania wobec niego za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika zdziałanej z osobą trzecią, w wyniku której zajęta następnie egzekucyjnie i sprzedana w toku egzekucji rzecz stała się własnością osoby trzeciej, przy zmianie pierwotnego żądania zwolnienia zajętej rzeczy od egzekucji (art. 841 § 1 k.p.c.) na żądanie zapłaty?"

podjął uchwałę:

W sprawie z powództwa o zapłatę, wytoczonego przez osobę trzecią przeciwko wierzycielowi w związku z uzyskaniem przez niego zaspokojenia z przedmiotu majątkowego w wyniku czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, możliwe jest podniesienie zarzutu bezskuteczności tej czynności (art. 531 § 1 k.c.).

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Rejonowy dla Wrocławia - Śródmieścia we Wrocławiu wyrokiem z dnia 4 listopada 2014 r. oddalił powództwo "S.P.G.", spółki z o.o. w M. przeciwko Robertowi J., Tomaszowi M., Radosławowi S. i Iwonie U. o zapłatę. Ustalił, że powódka na podstawie umowy sprzedaży z dnia 4 maja 2011 r. nabyła od dłużnika pozwanych - "O.S.", spółki z o.o. w W. - ruchomość w postaci hali namiotowej. Hala ta została zajęta w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wniosku pozwanych przeciwko spółce "O.S.", gdyż komornik uznał, że pozostawała we władaniu dłużnika. Suma uzyskana ze sprzedaży licytacyjnej zajętej ruchomości została podzielona między pozwanych proporcjonalnie do egzekwowanych należności. W tym stanie rzeczy powódka wystąpiła przeciwko pozwanym z powództwem o zapłatę określonych kwot pieniężnych stanowiących rekompensatę uszczerbku doznanego wskutek utraty własności zlicytowanej ruchomości; w stosunku do jednego z pozwanych pierwotnie zgłosiła żądanie zwolnienia zajętego przedmiotu spod egzekucji. Pozwani zgłosili w toku procesu zarzut bezskuteczności względem nich umowy sprzedaży z dnia 4 maja 2011 r., podnosząc, że czynność ta została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, przy czym dłużnik miała tego świadomość, a powódka o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Sąd Rejonowy uznał za usprawiedliwiony zarzut pozwanych i stanął na stanowisku, że byli oni uprawnieni do zaspokojenia się z przedmiotu, który - w następstwie umowy sprzedaży uznanej za bezskuteczną - wyszedł z majątku dłużnika.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu, rozpoznając apelację powódki, powziął wątpliwości sformułowane w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia wynika, że Sąd Okręgowy nie dostrzegł przeszkód uniemożliwiających wierzycielowi skuteczne podniesienie zarzutu opar-tego na art. 527 k.c. w sprawie o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji (art. 841 § 1 k.c.). Stanowisko to - w świetle art. 531 § 1 k.c. - nie budzi zastrzeżeń, skoro zgodnie z tym przepisem, uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. W piśmiennictwie powszechnie przyjmuje się, że podniesienie "zarzutu pauliańskiego" w sprawie wszczętej przez osobę trzecią powództwem ekscydencyjnym skierowanym przeciwko wierzycielowi jest dopuszczalne, a niekiedy uznaje się ten środek obrony wręcz za jedyny możliwy.

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą możliwości skutecznego podniesienia tego zarzutu w sprawie o zapłatę przez wierzyciela określonej kwoty z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia lub odszkodowania za szkodę wywołaną przeprowadzeniem egzekucji z rzeczy, do której prawa miała osoba trzecia. Ich źródłem jest odmienność charakteru powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego oraz powództwa o świadczenie; uwzględnienie pierwszego wymaga wydania wyroku konstytutywnego, zaś drugiego - wyroku deklaratywnego.

W orzecznictwie można spotkać się z poglądem wyłączającym dopuszczalność skorzystania w sprawie o świadczenie z zarzutu opartego na prawie stanowiącym podstawę powództwa o ukształtowanie. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 2001 r., III CZP 54/00 (OSNC 2001, nr 10, poz. 145), uznając, że żądanie, o którym mowa w art. 3571 k.c., pozwany może zgłosić jedynie w pozwie wzajemnym. Zapatrywanie to zostało uzasadnione specyfiką uregulowania zawartego w art. 3571 k.c. i stwierdzeniem, że gdyby zarzut podniesiony na podstawie tego przepisu mógł stanowić podstawę ukształtowania przez sąd stosunku zobowiązaniowego stron przez oznaczenie sposobu wykonania zobowiązania lub określenia wysokości dochodzonego świadczenia, to - bez zgłoszenia odpowiednio umotywowanego żądania - nie mogłoby nastąpić rozwiązanie umowy i orzeczenie o rozliczeniach między stronami wynikających z takiego rozstrzygnięcia.

Trudno jednak nie dostrzec, że argumenty przytoczone w tej uchwale nie mogą być uznane za pomocne przy wykładni art. 531 § 1 k.c.; prze-pis ten wyraźne upoważnia wierzyciela do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną w drodze zarzutu, a weryfikacja przesłanek uzasadniających jego uwzględnienie nie nastręcza trudności ani na etapie wydania wyroku, ani przy ocenie jego skutków. Sąd nie orzeka o tym zarzucie wprost, lecz ocenia go jako przesłankę rozstrzygnięcia; uznając ten zarzut za usprawiedliwiony, wydaje wyrok oddalający powództwo ze względu na jego bezzasadność spowodowaną skutecznym powołaniem się na prawo zwalniające z obowiązku podporządkowania się żądaniu powoda.

Odnosząc się do zastrzeżeń podniesionych przez Sąd Okręgowy, trzeba podkreślić, że ustawodawca nie wprowadził również żadnego ograniczenia co do tego, w jakich sprawach wierzyciel może w drodze zarzutu domagać się uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Należy zatem uznać, że możliwość taka istnieje w każdej sprawie, w której osoba trzecia domaga się od pozwanego wierzyciela respektowania swoich uprawnień do korzyści majątkowej uzyskanej od dłużnika, a więc także w przypadku zgłoszenia przez osobę trzecią wobec wierzyciela żądania zapłaty określonej kwoty pieniężnej - z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia albo z tytułu naprawienia szkody - w związku z tym, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyskał on już zaspokojenie z przedmiotu, który wskutek czynności prawnej dłużnika trafił do jej majątku. Uznanie tego zarzutu za zasadny prowadzi do stwierdzenia, że korzyść uzyskana przez wierzyciela nie jest bezpodstawna i nie stanowi rezultatu działania bezprawnego.

W świetle przedstawionych argumentów nie można przyjąć, że dopuszczalność obrony za pomocą "zarzutu pauliańskiego" może kształtować się różnie w zależności od tego, czy zarzut ten zostaje podniesiony w sprawie z powództwa o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, czy też - po zmianie tego powództwa lub bez takiej zmiany - w sprawie o zapłatę. Przyjęcie odmiennego zapatrywania, zakładającego, że w pierwszym przypadku zarzut taki mógłby zostać skutecznie zgłoszony, w drugim zaś możliwość taka byłaby wyłączona, nie tylko nie ma usprawiedliwienia w brzmieniu art. 531 § 1 k.c., ale prowadziłoby do trudnych do zaakceptowania wniosków; umożliwiałoby osobie trzeciej podejmowanie działań instrumentalnych, pogarszających położenie wierzyciela. Uzyskanie zaspokojenia egzekucyjnego przez pozwanego wierzyciela w toku sprawy z powództwa ekscydencyjnego uprawniałoby osobę trzecią do przekształcenia tego - zdezaktualizowanego - powództwa w powództwo o zapłatę, w którym podniesienie "zarzutu pauliańskiego" nie byłoby możliwe, mimo braku zmiany okoliczności świadczących o uprawnieniu pozwanego wierzyciela do przeprowadzenia egzekucji. Taką wykładnię art. 531 § 1 k.c., dopuszczającą osłabienie efektywności obrony wierzyciela w drodze zarzutu, należy stanowczo odrzucić.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).