Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 2014/1/5

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 27 czerwca 2013 r.
III CZP 29/13
Artykuł 713 Kodeksu Napoleona jako samodzielna podstawa dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Sędzia SN Anna Owczarek (przewodniczący),

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca),

Sędzia SN Agnieszka Piotrowska.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Ł. o założenie księgi wieczystej i wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 czerwca 2013 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 19 lutego 2013 r.:

"1. Czy przepis art. 713 Kodeksu Napoleona może stanowić samodzielną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa?

2. Czy powołanie się we wniosku przez Skarb Państwa na prawo własności nieruchomości wynikające z przepisu art. 713 Kodeksu Napoleona, do którego to wniosku nie dołączono żadnych dokumentów to prawo własności wykazujących stanowi wystarczającą podstawę do dokonania obwieszczeń publicznych w trybie przepisu § 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, pοz. 1122 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

1. Przepis art. 713 kodeksu cywilnego Napoleona może stanowić samodzielną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

2. Powołanie się przez Skarb Państwa na prawo własności nieruchomości wynikające z art. 713 kodeksu cywilnego Napoleona we wniosku, do którego nie dołączono żadnych dokumentów wykazujących to prawo, stanowi wystarczającą podstawę do zarządzenia przez sąd obwieszczenia publicznego (§ 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów, Dz.U. Nr 102, pοz. 1122 ze zm.).

Uzasadnienie faktyczne

Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta Ł. wniósł o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości położonej w Ł. przy ul. W. nr 37/39 o powierzchni 973 m2, stanowiącej działkę nr 217/4, oraz nieruchomości położonej w Ł. przy ul. J. o powierzchni 169 m2, stanowiącej działkę nr 357/9, i wpisanie w dziale II nowej księgi Skarbu Państwa jako właściciela. Podkreślił, że Skarb Państwa nie posiada dokumentu stwierdzającego nabycie własności nieruchomości, przy czym z dołączonego do wniosku wypisu i wyrysu z rejestru gruntów wynika, że właściciel tej nieruchomości nie jest ustalony, a teren jest "niehipotekowany", zatem tytuł Skarbu Państwa do nieruchomości wynika z określonej w art. 713 kodeksu cywilnego Napoleona (dalej: "k.c.Nap.") zasady domniemania własności państwowej do rzeczy, w stosunku do których nie istnieją jakiekolwiek tytuły na rzecz innych osób, i na wypadek, gdyby Sąd uznał, że prawo własności nieruchomości nie zostało dostatecznie wykazane, wniósł o zarządzie obwieszczenia publicznego. Z księgi wieczystej wynika, że nieruchomość znajduje się we współwładaniu Miasta Ł. i Zespołu Szkół Specjalnych Nr 1 w Ł.

Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi postanowieniem dnia 18 września 2012 r. oddalił wniosek. Podkreślił, że art. 6268 § 2 k.p.c. ogranicza kognicję sądu wieczystoksięgowego do badania wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej. Wskazał, że przepis prawa może w wyjątkowych sytuacjach stanowić samoistną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej. Jego zdaniem, jeżeli przepis prawa ma być podstawą wpisu, to powinien identyfikować nieruchomość, której stan prawny ma być ujawniony w księdze wieczystej. Nie można uznać, że art. 713 k.c.Nap. wskazuje Skarb Państwa jako właściciela rzeczonych nieruchomości, a ponadto nie może mieć w sprawie zastosowania § 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, pοz. 1122).

Skarb Państwa wniósł apelację od tego postanowienia, Sąd Okręgowy w Łodzi - przy jej rozpoznawaniu - powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postanowieniu z dnia 20 czerwca 2012 r., I CSK 220/12 (OSNC-ZD 2013, nr Β, pοz. 41) Sąd Najwyższy stwierdził, że Skarb Państwa składający wniosek o założenie księgi wieczystej i wpisanie jego prawa własności do nieruchomości na podstawie art. 713 k.c.Nap. powinien wykazać, że w czasie obowiązywania tego przepisu dana nieruchomość była nieruchomością niemającą właściciela. W wyroku z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 46/12 (niepubl.) uznał, nawiązując do wspomnianego postanowienia, że art. 713 k.c.Nap. był źródłem nabycia przez państwo własności rzeczy ruchomych i nieruchomości, nieposiadających właściciela. Na podstawie art. 713 k.c.Nap. państwo, z mocy samego prawa, stawało się właścicielem takich rzeczy, bez konieczności potwierdzenia tego faktu decyzją administracyjną lub jakimkolwiek innym dokumentem; wyrażał on domniemanie własności Skarbu Państwa rzeczy niczyich.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w wyjątkowych sytuacjach podstawą wpisu może być sam przepis ustawy (por. uchwały z dnia 9 lipca 1993 r., III CZP 91/93, OSNC 1994, nr 2, pοz. 29, z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 15/09, OSNC 2010, nr 1, pοz. 10 i z dnia 7 października 2009 r., III CZP 69/09, OSNC 2010, nr 4, pοz. 53 oraz postanowienia z dnia 24 czerwca 1997 r., II CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, pοz. 7 i z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1092/00, OSNC 2003 nr 9, pοz. 122). Ma to miejsce w sytuacji, w której nabycie własności nastąpiło z mocy samego prawa, a taki wypadek przewiduje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz.U. Nr 162, pοz. 1575).

Przepis art. 713 k.c.Nap., zgodnie z którym "dobra nie mające właściciela należą do państwa", obowiązywał na części ziem polskich w okresie od dnia 1 maja 1808 r. do dnia 31 grudnia 1946 r., kiedy został uchylony przez art. III § 1 pkt 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, pοz. 321 ze zm.). Przez "dobra nie mające właściciela" należało rozumieć przede wszystkim dobra niczyje. Stosowanie tej formuły w odniesieniu do nieruchomości budzi jednak istotne wątpliwości, zarówno bowiem dawne prawo polskie, jak i współczesne nie znają pojęcia nieruchomości niczyjej. O ile własność ruchomej rzeczy niczyjej nabywa się przez jej objęcie w posiadanie samoistne (art. 181 k.c.), o tyle nie ma podobnej regulacji w odniesieniu do nieruchomości. Właściciel może wyzbyć się własności rzeczy ruchomej przez to, że w tym zamiarze rzecz porzuci (art. 180 k.c.). Właściciel nie może zaś "porzucić" nieruchomości, może natomiast podjąć negocjacje z właściwą gminą lub Skarbem Państwa zmierzające do zawarcia umowy przekazania nieruchomości (art. 9021 i 9022 k.c.), a właściciel będący państwową lub samorządową osobą prawną może zrzec się własności nieruchomości odpowiednio na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego (art. 16 ust. 1 u.g.n.).

W polskim prawie występuje pojęcie nieruchomości o nieuregulowanym stanie prawnym, które zresztą tylko potwierdza tezę, że każda nieruchomość musi mieć właściciela, choć nie zawsze musi on być znany. Pod tym pojęciem rozumie się nieruchomość, dla której ze względu na brak księgi wieczystej, zbioru dokumentów albo innych dokumentów nie można ustalić osób, którym przysługują do niej prawa rzeczowe (art. 113 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, pοz. 651 ze zm. - dalej: "u.g.n."). Pojęcie to zostało wprowadzone przede wszystkim w związku z wywłaszczeniem nieruchomości (art. 113 ust. 5, art. 114 ust. 3, art. 115 ust. 5 i art. 118 ust. 1a u.g.n.), a także podziałem nieruchomości (art. 97a u.g.n.) i ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości (art. 124a u.g.n.).

Nieruchomość, której właściciel jest nieznany może zatem być wywłaszczona, jeżeli są spełnione przesłanki określone w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Wywłaszczenie jest jednak dokonywane ze współczesnej perspektywy i oczywiście nie wyłącza możliwości nabycia przez Skarb Państwa własności nieruchomości wcześniej w inny sposób, tj. przez zasiedzenie lub ex lege, np. na podstawie art. 713 k.c.Nap.

Argumenty systemowe i funkcjonalne przemawiają za wykładnią, że art. 713 k.c.Nap. należy rozumieć szerzej, a więc nie tylko jako dotyczący nieruchomości niczyich, których w znaczeniu prawnym nie było i nie ma, ale jako odnoszący się również do sytuacji, w których właściciel nieruchomości jest nieznany. Taka wykładnia pozwala na uregulowanie stosunków własnościowych istniejących w czasie i na obszarze obowiązywania omawianego przepisu. Po pierwsze, art. 713 k.c.Nap. porządkuje stosunki prawne dotyczące nieruchomości, a wynikające ze zdarzeń, które nastąpiły przed wejściem w życie przepisu i wywoływały wątpliwości co do stanu prawnego w dniu jego wejścia w życie. Po drugie, przepis ten porządkuje stosunki prawne dotyczące nieruchomości i wynikające ze zdarzeń, które nastąpiły w czasie jego obowiązywania. Jest to istotne, gdyż na obszarze obowiązywania kodeksu cywilnego Napoleona toczyły się liczne działania wojenne (wojny napoleońskie, powstania narodowe, dwie wojny światowe), z którymi wiążą się zniszczenia oraz zmiany polityczne, mogące powodować faktyczne porzucanie nieruchomości przez dotychczasowych właścicieli i utrwalanie się takich stanów. Do tego dochodzą trudności związane z zebraniem odpowiedniej dokumentacji, która mogła ulec zniszczeniu. Tym samym dopuszczalne jest przyjęcie, że art. 713 k.c.Nap. stanowi podstawę nabycia własności nieruchomości również wtedy, gdy nie da się ustalić jej właściciela. Taki pogląd jest zgodny z argumentami płynącymi z wykładni systemowej, a podobny kierunek rozwiązań został przyjęty m.in. w dekrecie z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, pοz. 87 ze zm.).

Brak księgi wieczystej, jak w niniejszej sprawie, wyłącza możliwość zastosowania art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, pοz. 1361 ze zm. - dalej: "u.k.w.h."), ze względu zaś na brak sporu w sprawie wyłączone jest wytoczenie innego powództwa, w szczególności o ustalenie (art. 189 k.p.c.). Z kolei ewentualny wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie mógłby być oceniony jako złożony przez podmiot, który już jest właścicielem na podstawie art. 713 k.c.Nap.

Wnioskodawca nie przedstawił żadnego dokumentu, z którego wynika, że Skarb Państwa jest właścicielem nieruchomości. Powstaje w związku z tym pytanie, czy w takiej sytuacji możliwe jest zastosowanie § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, pοz. 1122 ze zm.), określającego treść zarządzonego przez sąd obwieszczenia publicznego w przypadku, w którym zakładana jest księga wieczysta, a prawo własności tego, kto ma być wpisany, nie zostało dostatecznie wykazane.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK 222/09 (OSNC-ZD 2010, nr C, pοz. 93) wskazał, że gdy prawo własności zostało dostatecznie wykazane, stosowanie tego przepisu jest bezprzedmiotowe, wówczas bowiem istnieje podstawa dokonania wpisu bez potrzeby zarządzenia obwieszczenia publicznego. Podzielając ten pogląd, należy wskazać, że § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. nie stanowi wyjątku od przepisów dotyczących postępowania wieczystoksięgowego, w tym zwłaszcza art. 6268 k.p.c. ograniczającego kognicję sądu.

Postępowanie wieczystoksięgowe opiera się na założeniu, że sytuacje niemieszczące się w jego granicach mogą zostać rozpoznane w ramach innego postępowania, w szczególności wszczętego na podstawie art. 10 u. k.w.h. albo art. 189 k.p.c. Niniejsza sprawa wskazuje jednak, że nie jest to założenie ścisłe, mogą bowiem wystąpić sytuacje, które nie mieszczą się w granicach kognicji sądu wieczystoksięgowego, a jednocześnie nie ma możliwości zastosowania wymienionych przepisów; wówczas sąd wieczystoksięgowy musi rozpoznać sprawę bez ograniczeń przewidzianych w art. 6262 i 6268 § k.p.c.

Przy interpretacji przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym należy uwzględnić argumenty wynikające z prawa materialnego. Przyjęcie skuteczności prawnorzeczowej art. 713 k.c.Nap. musi mieć konsekwencje w przyznaniu wnioskodawcy instrumentów prawnych służących ochronie jego praw właścicielskich. Niewątpliwie podstawowe znaczenie ma możliwość ujawnienia prawa własności nieruchomości w księdze wieczystej; zamknięcie tej możliwości oznaczałoby istotne naruszenie bezpieczeństwa prawnego właściciela m.in. przez pozbawienie go ochrony przewidzianej w art. 5 u.k.w.h.

Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.