Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 2015/2/15

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 14 marca 2014 r.
III CZP 121/13
Wytoczenie powództwa o stwierdzenie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym a interes prawny wierzyciela, któremu przysługuje hipoteka wpisana na niższym miejscu, w dochodzeniu ustalenia nieważności czynności prawnej ustanowienia hipoteki wpisanej z wyższym pierwszeństwem na rzecz osoby trzeciej.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Anna Owczarek (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Józef Frąckowiak, Agnieszka Piotrowska.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "E.G.", sp. z o.o. w K. przeciwko "S.2.", spółce z ograniczoną odpowiedzialnością spółce komandytowo-akcyjnej w K. - uprzednio "M.I.", spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowo-akcyjna i "S." S.A. w K., o ustalenie nieważności umowy, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 marca 2014 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 6 listopada 2013 r.:

"Czy legitymowanym do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności umowy będącej podstawą ustanowienia hipoteki wpisanej do księgi wieczystej na rzecz pozwanego (art. 189 k.p.c. w związku z art. 58 § 2 k.c.), jest podmiot będący beneficjentem tego samego rodzajowo ograniczonego prawa rzeczowego ujawnionego w tej księdze z niższym pierwszeństwem wówczas, gdy twierdzona w podstawie faktycznej powództwa niezgodność z rzeczywistym stanem prawnym wpisów decydujących o powstaniu praw obu wierzycieli, może być usunięta, w zakresie uprawnienia tego podmiotu przez skutek następujący z mocy prawa?"

podjął uchwałę:

Możliwość wytoczenia powództwa o stwierdzenie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.) w zakresie dotyczącym pierwszeństwa hipotek nie wyłącza interesu prawnego wierzyciela, któremu przysługuje hipoteka wpisana na niższym miejscu, w dochodzeniu ustalenia nieważności czynności prawnej ustanowienia hipoteki wpisanej z wyższym pierwszeństwem na rzecz osoby trzeciej (art. 189 k.p.c.). Orzeczenia sądu, wydane w takich postępowaniach, mogą stanowić podstawę dokonania wpisu wykreślenia hipoteki.

Uzasadnienie faktyczne

"E.G.", sp. z o.o. w W. pozwem skierowanym przeciwko "M.I.", spółce z ograniczoną odpowiedzialnością spółce komandytowo-akcyjnej w K. (obecnie "S.2.", spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowo-akcyjna w K.) i "S." S.A. w K. wniosła o ustalenie nieważności umowy z dnia 19 października 2009 r. - jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego - na podstawie której, na nieruchomościach będących własnością pierwszej z tych spółek, została ustanowiona hipoteka kaucyjna łączna do kwoty 35 000 000 zł, zabezpieczająca wierzytelność oznaczoną we wskazanej umowie, mającą wynikać z umowy pożyczki zawartej w dniu 5 lipca 2007 r.

Umowa pożyczki z dnia 5 lipca 2007 r. została zawarta między "I." Adam M. i Maciej M., spółką jawną, oraz Moniką M. - jako pożyczkodawcami - a "M.I.", spółką z ograniczoną odpowiedzialnością spółką komandytowo-akcyjną w K. oraz jej komplementariuszem "M.I.", spółką z ograniczoną odpowiedzialnością - jako pożyczkobiorcami. Spółka jawna "I." Adam M. i Maciej M., przekształcona w "I." S.A. w K. (obecnie "S." S.A.), ma 49,75% udziałów w "M.I.", spółce z o.o. spółce komandytowo-akcyjnej w K. (obecnie "S.2.", spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowo-akcyjna) i jest większościowym udziałowcem jej komplementariusza, zatem ma status spółki dominującej. Obie pozwane spółki są powiązane kapitałowo i organizacyjnie, a osoby wchodzące w skład ich organów łączą więzi rodzinne.

"M.I.", spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowo-akcyjna w K. (dalej: "M.I."), której kapitał zakładowy wynosił 99 500 zł, oraz jej komplementariusz, były tzw. spółkami obiektowymi, niedysponującymi własnymi źródłami przychodów i majątkiem, utworzonymi w celu kupna nieruchomości i ewentualnej realizacji na niej inwestycji budowlanej w postaci zespołu budynków wielorodzinnych. "M.I.", za środki uzyskane na podstawie umowy kredytu z dnia 2 lipca 2007 r., zaciągniętego w Banku "B.W." S.A., nabyła w dniu 10 lipca 2007 r. prawo własności nieruchomości o powierzchni 85 024 m2, położonej w K. Kredyt został zabezpieczony hipoteką.

Powódka, zmierzając do nabycia tej nieruchomości oraz udziału w prawie własności innej nieruchomości, zawarła w dniu 14 sierpnia 2008 r. umowę przedwstępną, na podstawie której wpłaciła zaliczkę w kwocie 9 700 000 zł i uzyskała zabezpieczenie w postaci hipoteki kaucyjnej do kwoty 20 000 000 zł, którą wpisano we wskazanej księdze wieczystej. Strony odstąpiły od tej umowy i trwa między nimi spór dotyczący zwrotu zaliczki, podjęły jednak dalsze negocjacje, z udziałem "S." S.A., w wyniku których w dniu 14 października 2009 r. uzgodniły treść i parafowały projekt umowy sprzedaży, w myśl której cena w wysokości 49 700 000 zł z podatkiem VAT w kwocie 5 300 000 zł miała być uiszczona przez zaliczenie wskazanej zaliczki, wpłatę kwoty 8 800 000 zł na rachunek bankowy sprzedawcy, wpłatę kwoty 40 000 000 zł na rachunek techniczny w Banku "B.W." S.A., służący obsłudze kredytu zaciągniętego na zakup nieruchomości. Bank wystawił promesę dotyczącą zgody na wykreślenie hipoteki w wypadku spłaty kredytu.

Reprezentujący zbywcę Adam M., mimo okazania w dniu 14 października 2009 r. potwierdzenia zlecenia przelewów, a w dniu 15 października 2009 r. potwierdzenia wpływu środków na rachunki bankowe, odmówił zawarcia umowy sprzedaży. Powódka cofnęła skutecznie zlecenie przelewu kwoty 8 800 000 zł na rachunek bankowy sprzedawcy, natomiast Bank "B.W." S.A. odmówił zwrotu kwoty 40 000 000 zł i zaliczył ją na poczet spłaty kredytu zaciągniętego przez "M.I.".

Strony umowy pożyczki kolejną umową z dnia 7 września 2009 r., zawartą w formie aktu notarialnego, oznaczyły wysokość zobowiązania pożyczkobiorców na kwotę 27 519 808,82 zł, termin zwrotu jako 30 września 2009 r., przy czym "M.I." oraz jej komplementariusz "M.I.", spółka z o.o. poddały się egzekucji. Na wniosek "S." S.A. w dniu 14 października 2009 r. aktowi notarialnemu nadano klauzulę wykonalności przeciwko "M.I.", która w dniu 19 października 2009 r. ustanowiła na rzecz tego wierzyciela hipotekę kaucyjną łączną do kwoty 35 000 000 zł na obu nieruchomościach, mających być przedmiotem sprzedaży na rzecz powódki. Hipoteka ta na podstawie wniosku z dnia 20 października 2009 r. została wpisana w dziale IV księgi wieczystej pod pozycją 6. Wyprzedzają ją kolejno: hipoteka zwykła w kwocie 50 000 000 zł na rzecz Banku "B.W." S.A., hipoteka kaucyjna w kwocie 8 000 000 zł na rzecz Banku "B.W." S.A., hipoteka kaucyjna w kwocie 20 000 000 zł na rzecz "E.G.", spółki z o.o., hipoteka przymusowa w kwocie 3169 zł na rzecz Gminy Miasta K. oraz hipoteka przymusowa w kwocie 3169 zł na rzecz Gminy Miasta K. Pod pozycją 7 wpisano hipotekę przymusową kaucyjną w kwocie 40 000 000 zł, ustanowioną na rzecz powódki na podstawie postanowienia sądu o zabezpieczeniu roszczenia o zapłatę kwoty uiszczonej na poczet ceny.

Sąd Okręgowy w Krakowie, uwzględniając powództwo, przyjął, że "E.G.", spółka z o.o. ma interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy wynikający z braku innego środka ochrony prawnej, wobec braku legitymacji do wystąpienia o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Polega on na tym, że w wypadku prowadzenia egzekucji z nieruchomości wierzytelność pozwanych, ujawniona z wyższym pierwszeństwem, wyprzedzi wierzytelność powódki i zostanie zaspokojona w szerszym zakresie. Sąd stwierdził, że umowa stanowiąca podstawę wpisu hipoteki kaucyjnej do kwoty 35 000 000 zł na rzecz pozwanego "S." S.A. została zawarta w warunkach niegodziwości i zmowy jej stron, w celu uniemożliwienia zaspokojenia wierzytelności powódki, zatem jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna (art. 58 § 2 k.c.).

Sąd Apelacyjny w Krakowie, rozpoznając apelację pozwanej "S.2.", spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowo-akcyjnej, powziął wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...)

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie przedstawione przez Sąd Apelacyjny jest sformułowane nieprecyzyjnie, gdyż dotyczy wątpliwości co do legitymacji czynnej wierzyciela hipotecznego do wytoczenia powództwa o ustalenie stosunku prawnego (art. 189 k.p.c.) z odwołaniem do przesłanki interesu prawnego, który mógłby być zrealizowany przez skutek następujący ex lege. Tymczasem kwestia legitymacji dotyczy uprawnienia do wytoczenia powództwa, przy czym o ile w odniesieniu do powoda nie ma wymagania, aby był on podmiotem ustalanego stosunku prawnego lub prawa i wystarczy, aby istnienie lub nieistnienie tego stosunku prawnego po stronie osób trzecich miało wpływ na jego prawa lub obowiązki prawne (por. m.in. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1962 r., 1 CR 1069/60, OSNCP 1963, nr 6, poz. 132, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1970 r., II CR 517/69, OSNCP 1971, nr 2, poz. 26 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1991 r., III CZP 43/91, OSNCP 1992, nr 1, poz. 12), o tyle po stronie pozwanego musi istnieć związek prawny z przedmiotem ustalenia (por. m.in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r., III CZP 176/94, OSNC 1995, nr 5, poz. 74 i z dnia 25 stycznia 1995 r., III CZP 179/94, OSNC 1995, nr 5, poz. 76 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 września 1997 r., II CKN 299/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 29 i z dnia 30 maja 2000 r., IV CKN 36/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 223). Interes prawny powoda stanowi natomiast samodzielną przesłankę powództwa o ustalenie, o charakterze materialnoprawnym, badaną na etapie merytorycznego rozpoznawania sprawy. Obie te przesłanki decydują o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda, że istnieje dane prawo lub stosunek prawny, a dopiero ich potwierdzenie uzasadnia ocenę prawdziwości twierdzeń, które decydują o zasadności powództwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN 898/00, nie publ.). Z uzasadnienia zagadnienia prawnego wynika jednak rzeczywisty przedmiot wątpliwości o znaczeniu dla praktyki sądowej wykraczającym poza podstawę rozwiązania indywidualnego problemu występującego w rozpoznawanej sprawie, co uzasadnia jego rozważenie i podjęcie uchwały przez Sąd Najwyższy.

Istota zagadnienia prawnego dotyczy relacji między dwoma postępowaniami procesowymi, w których zainteresowany może uzyskać orzeczenie co do istnienia prawa osoby trzeciej, niezbędne do uzyskania zmiany wpisu w księdze wieczystej, oraz relacji między nimi a postępowaniem wieczystoksięgowym, którego formalizm ogranicza zarówno legitymację wnioskodawców, jak i podstawy dokonywania wpisu w księdze wieczystej. (...)

Pojęcie interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. było przedmiotem licznych orzeczeń i wypowiedzi przedstawicieli nauk prawnych. Przyjmuje się, że jest to obiektywna, czyli wywołana rzeczywistą koniecznością ochrony określonej sfery prawnej potrzeba uzyskania przez stronę powodową wyroku odpowiedniej treści. Interes prawny istnieje wówczas, gdy istnieje niepewność stosunku prawnego lub prawa, wynikająca z obecnego lub przewidywanego ich kwestionowania lub naruszenia, zatem gdy zachodzi swoista potrzeba ich potwierdzenia, wynikająca z sytuacji prawnej w jakiej znajduje się powód (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., III CRN 607/71, OSNCP 1973, nr 4, poz. 64 i z dnia 22 września 1999 r., I PKN 263/99, OSNAPUS 2000, nr 2, poz. 36). Dopuszcza się pośrednie ustalenie istniejącego stosunku prawnego przez stwierdzenie ważności lub nieważności dokonanej czynności prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 1976 r., II CR 288/76, OSNCP 1977, nr 5-6, poz. 91), można zatem przyjąć istnienie tak pojętego interesu powoda w zakresie żądania ustalenia nieważności czynności prawnej zarówno wtedy, gdy chodzi o usunięcie przeszkody prawnej dla jego dalszych czynności, jak i wtedy, gdy celem jest uzyskanie szeroko pojętej ochrony prawnej.

Orzeczenie sądowe ustalające nieważność czynności prawnej potwierdza nieistnienie stosunku prawnego (prawa) i jako swoisty prejudykat ma znaczenie dla ewentualnych czynności i rozstrzygnięć wykraczających poza prawa rzeczowe do nieruchomości. Jego uzyskanie umożliwia osiągnięcie wielu celów, m.in. ułatwia dochodzenie roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, odpowiedzialności cywilnej lub karnej stron czynności lub osób występujących w charakterze ich reprezentantów. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 109/07 (OSNC 2008, nr 9, poz. 107) wskazano, że unicestwienie nieważnych umów ma samoistną wartość także ze względu na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela poglądu wyłączającego interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności czynności prawnej w razie istnienia środka ochrony prawnej w postaci powództwa o usunięcie niezgodności stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej, opartego na art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm. - dalej: "u.k.w.h."). Rozbieżne początkowo stanowisko judykatury zostało ujednolicone po wydaniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05 (OSN 2006, nr 10, poz. 160), przyjmującej, że orzeczenie, którego podstawę stanowi art. 10 u.k.w.h., realizuje odrębną kategorię roszczeń procesowych zbliżonych do powództw kształtujących. Powództwo o ustalenie i powództwo o usunięcie niezgodności nie mają zatem tego samego charakteru, lecz stanowią dwa niezależne środki ochrony prawnej, oparte na odmiennych przesłankach i zmierzające do osiągnięcia innego celu. Dochodzi więc do zbiegu roszczeń, mającego charakter konkurencyjny jedynie wtedy, gdyby powództwo o usunięcie niezgodności zaspokajało w całości interes prawny powoda. Antycypacyjne oceny sądu w zakresie oceny interesu prawnego muszą być jednak dokonywane ze szczególną ostrożnością. Wątpliwości budzi stwierdzenie, że powód musi wykazać istnienie interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej, która stanowiła podstawę wadliwego wpisu prawa rzeczowego, szerszego niż uzyskanie wyroku umożliwiającego zmianę wpisów w księdze wieczystej. O wyborze efektywnego z punktu widzenia zamierzonych celów środka ochrony prawnej decyduje wyłącznie zainteresowany; ocena, czy i jaki użytek uczyni on z uzyskanego orzeczenia w przyszłości, nie jest objęta kognicją sądu.

Za brakiem przesłanki interesu prawnego w sprawie o ustalenie, wobec możliwości wytoczenia powództwa o usunięcie niezgodności stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej, w tym z wyłączeniem sytuacji, w której powód nie jest legitymowany do złożenia wniosku o wpis w księdze wieczystej Sąd Najwyższy opowiedział się w postanowieniach z dnia 25 października 2002 r., IV CKN 1425/00 (nie publ.), z dnia 5 grudnia 2002 r., III CKN 943/99 (OSNC 2004, nr 3, poz. 48), z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10 (nie publ.), z dnia 4 marca 2011 r., I CSK 351/10 (nie publ.), a przeciwko w postanowieniach z dnia 11 marca 1994 r., III CZP 18/94 (OSNCP 1994, nr 10, poz. 186), z dnia 9 września 2004 r., II CK 497/03 ("Nowy Przegląd Notarialny" 2006, nr 1, s. 73), z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10 (OSNC-ZD 2012, nr A, poz. 7), z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10 (OSNC-ZD 2012, nr C, poz. 50) i z dnia 7 marca 2013 r., IV CSK 469/12 (nie publ.). Udzielenie osobie trzeciej ochrony prawnej w samodzielnym postępowaniu o ustalenie nieważności hipoteki dopuszczono m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., IV CSK 13/11 (nie publ.) i z dnia 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11 (OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101), a w uzasadnieniu uchwały z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05 (OSNC 2006, nr 10, poz. 160) udzielono jej wierzycielowi egzekwującemu w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej, jeżeli przysługujące mu ograniczone prawo rzeczowe w postaci hipoteki nie zostało wpisane do księgi wieczystej wobec nie ujawnienia w niej praw dłużnika.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie prawne opowiada się za poglądem, że możliwość wytoczenia powództwa o stwierdzenie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym w zakresie dotyczącym pierwszeństwa hipotek nie wyłącza interesu prawnego wierzyciela, któremu przysługuje hipoteka wpisana z niższym pierwszeństwem w dochodzeniu ustalenia nieważności czynności prawnej ustanowienia hipoteki wpisanej z wyższym pierwszeństwem. Przesłanką ustalenia musi być jednak wykazanie interesu prawnego powoda.

Wpis w księdze wieczystej nie konwaliduje nieważnej czynności prawnej stanowiącej podstawę jego dokonania, ale jego obalenie wymaga wykazania nieważności podstawy wpisu orzeczeniem sądowym. Także konstytutywny wpis hipoteki do księgi wieczystej (art. 67 u.k.w.h.) nie sanuje braków materialnoprawnych czynności, w których wyniku nieważne jest ustanowienie hipoteki (art. 58 § 1 i 2 k.c.), przy czym nie istotne jest to, czy przyczyna nieważności ma charakter pierwotny, czy następczy. Skoro prawo wpisane jest błędnie, gdyż wpisu dokonano bez ważnej przyczyny prawnej dochodzi do niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Jej usunięcie wymaga przeprowadzenia kolejnego postępowania wieczystoksięgowego, w którym podstawę wpisów mogą stanowić orzeczenia sądu lub inne odpowiednie dokumenty (art. 31 ust. 2 u.k.w.h.). Wykładnia gramatyczna zwrotu "orzeczenie sądu", jako oznaczonej tym przepisem podstawy wpisu potrzebnego do usunięcia niezgodności, przemawia - w braku dookreślenia rodzaju orzeczenia - za niedopuszczalnością jego zwężenia tylko do rozstrzygnięć uzyskanych w postępowaniu opartym na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Konsekwentnie, z pojęcia "orzeczenie" w rozumieniu wskazanego przepisu nie można wyłączyć wyroku ustalającego nieważność czynności prawnej, mającego charakter deklaratywny, wywołującego skutek ex tunc.

Zagadnienie, czy prawomocny wyrok ustalający nieważność czynności prawnej stanowiącej uprzednio podstawę wpisu prawa w księdze wieczystej może być podstawą wniosku o wykreślenie tego prawa jest w judykaturze sporne. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela orzeczenia opowiadające się za przyjęciem, że wyrok ustalający może być podstawą wpisu w księdze wieczystej (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2006 r., I CSK 151/06, nie publ., z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 344/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 12 i z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10, nie publ., oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., IV CSK 13/11, nie publ., i z dnia 18 października 2012 r., II CSK 80/12, nie publ.). Prezentowane jest w tym przedmiocie także odmienne stanowisko (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r. - zasady prawnej - III CZP 80/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 84, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09, OSNC 2010, nr 10, poz. 131, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CK 106/05, nie publ., z dnia 18 kwietnia 2013 r., II CSK 514/12, OSNC-ZD 2014, nr B, poz. 21, z dnia 15 maja 2013 r., II CSK 254/12, nie publ., i z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 294/12, OSNC-ZD 2014, nr B, poz. 31, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10).

Ze względu na brak samodzielnej podstawy normatywnej dyskusyjny jest pogląd o wyłączności wykazania wyrokiem uzgadniającym treść księgi wieczystej podstawy wykreślenia wpisu o charakterze konstytutywnym. W kilku orzeczeniach przyjęto, że skoro następstwem wzruszenia konstytutywnych wpisów omawianych praw rzeczowych jest ich wygaśnięcie, to obalenie domniemania zgodności wpisu prawa odrębnej własności lokalu z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 u.k.w.h.) może nastąpić jedynie w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 459/09, nie publ., i z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 104/11, nie publ.). Podobnie przyjęto, że tylko w tym postępowaniu można obalić domniemanie zgodności prawa użytkowania wieczystego z rzeczywistym stanem prawnym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP 123/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 96).

Należy jednak zauważyć, że kodeks postępowania cywilnego w odniesieniu do postępowania wieczystoksięgowego samodzielnie reguluje kwestie podmiotowe, odstępując od zasady umożliwiającej wszystkim zainteresowanym wzięcie udziału w sprawie przez zgłoszenie się lub dokonanie czynności procesowej (art. 510 § 1 i 2 k.p.c.). Niezbędne jest zatem rozważenie, czy wierzyciel hipoteczny w ogóle może żądać usunięcia niezgodności wpisu hipoteki, dokonanego w księdze wieczystej na rzecz innego podmiotu, w związku z nieważnością jego podstawy. Problem ten pozostaje w bezpośrednim związku z treścią art. 6262 § 5 k.p.c., który ogranicza uprawnienie do złożenia wniosku - obok właścicieli i użytkowników wieczystych - do osoby, na rzecz której wpis ma nastąpić, albo wierzyciela, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być wpisane księdze wieczystej, a w sprawach dotyczących obciążeń powstałych z mocy ustawy, także do uprawnionego organu. Przepis ten był przedmiotem wykładni w związku z legitymacją czynną w postępowaniu o usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej, a rozbieżność dotycząca tej kwestii została usunięta, powszechnie zaakceptowaną uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05, w której przyjęto, że sens art. 10 u.k.w.h. należy odczytywać w związku z art. 6262 § 5 k.p.c., gdyż odmienne stanowisko prowadziłoby do tego, iż osoba dysponująca wyrokiem uwzględniającym jej powództwo nie mogłaby skutecznie wystąpić o dokonanie na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej.

Wymieniona uchwała potwierdza, że każda osoba, która może wytoczyć powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej, ma legitymację do złożenia wniosku o dokonanie wpisu. Tę samą zasadę należy przyjąć w odniesieniu do wierzyciela, który wykazał interes prawny i uzyskał wyrok ustalający nieważność czynności prawnej, na podstawie której hipoteka innego wierzyciela została wpisana do księgi wieczystej z wyższym od niego pierwszeństwem. Wobec tego, że celem wnioskowanego wpisu jest nie tylko wykreślenie hipoteki przysługującej innemu wierzycielowi, ale i wywołanie skutków wynikających z ustawy, należy przyjąć, iż wierzyciel uprzednio wpisany na niższym miejscu, który w wyniku wykreślenia przez "posunięcie" uzyskuje wpis własnej hipoteki z wyższym pierwszeństwem, jest w rozumieniu art. 6262 § 5 k.p.c. osobą, na rzecz której wpis ma nastąpić.

Eksponowana przez Sąd Apelacyjny okoliczność, że wykreślenie hipoteki wpisanej z wyższym pierwszeństwem wywołuje skutek materialnoprawny posunięcia hipotek, jest pozbawiona znaczenia prawnego, gdyż skoro wynika on z mocy prawa, to ocena tej kwestii, podobnie jak następstw wykreślania hipotek z innych przyczyn, wykracza poza zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego. Kolejność hipotek ma znaczenie dopiero przy zaspokajaniu wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości (art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c.). Sąd Najwyższy podziela ponadto pogląd, że zmiana pierwszeństwa hipotek, mimo że jest elementem stosunku prawnego, nie stanowi rozporządzenia ograniczonymi prawami rzeczowymi.

Odmowa udzielenia ochrony prawnej wierzycielowi przez wyłączenie jego legitymacji w postępowaniu o dokonanie wpisu nie ma uzasadnienia, podobnie jak skierowanie go kolejny raz na drogę postępowania procesowego, tym razem w celu uzyskania rozstrzygnięcia o uzgodnieniu treści księgi wieczystej na podstawie wyroku ustalającego nieważność czynności prawnej. Zasada racjonalnego i efektywnego sprawowania wymiaru sprawiedliwości sprzeciwia się przyjęciu, że po uzyskaniu orzeczenia o ustaleniu nieważności stosunku prawnego niezbędne jest wytoczenie, tylko na użytek postępowania wieczystoksięgowego, kolejnego postępowania opartego na art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Należy ponadto zważyć, że treść wyroku ustalającego nieważność czynności prawnej, stanowiącej podstawę wykreślanego wpisu, musi być przyjęta przez sąd wieczystoksięgowy w postaci gotowej i respektowana w wyniku formalnej prawomocności prawomocnych orzeczeń sądowych, którymi są związane także inne sądy (art. 365 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Skutkiem związania jest zakaz merytorycznej kontroli przez ten sąd treści orzeczeń sądowych, stanowiących podstawę wpisu w księdze wieczystej, ale możliwa jest ocena, czy orzeczenie zawiera wszystkie dane konieczne do dokonania wpisu (por. m.in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1966 r., III CZP 45/66, OSNCP 1966, nr 11, poz. 188, z dnia 4 maja 1972 r., III CZP 25/72, OSNCP 1972, nr 11, poz. 194, z dnia 4 lipca 1986 r., III CZP 35/86, OSNCP 1987, nr 7, poz. 90 i z dnia 28 sierpnia 1991 r., III CZP 71/91, OSNCP 1992, nr 3, poz. 47).

Kognicja sądu wieczystoksięgowego obejmuje przesłanki wpisu, dlatego może on odmówić jego dokonania, jeżeli nie ma podstaw albo zachodzą ku temu przeszkody (art. 6269 k.p.c.; por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10). W orzecznictwie przyjęto, że wyrok wydany w uwzględnieniu skargi pauliańskiej, ze względu na swój charakter, nie może stanowić podstawy wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości osoby trzeciej, nabytej przez nią w wyniku ubezskutecznionej wobec wierzyciela czynności dłużnika (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2012 r., IV CSK 560/11, OSNC 2013, nr 2, poz. 21, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2013 r., V CSK 347/12, nie publ.)

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).