Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1982/7/106

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 24 listopada 1981 r.
III CRN 239/81

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, K. Olejniczak (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zofii K. przeciwko Januszowi K. o podwyższenie alimentów na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 1981 r.

uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Otwocku z dnia 13 stycznia 1981 r. i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Otwocku do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem Sądu Powiatowego w Otwocku z dnia 1.VIII.1973 r. orzeczony został rozwód małżeństwa Janusza K. i Zofii K. Na zgodne żądanie małżonków sąd zaniechał orzekania o winie. W powyższym wyroku zasądzone zostały od Janusza K. na rzecz Zofii K. alimenty w kwocie 2.500 zł miesięcznie, które on regularnie płacił, również po upływie okresu pięcioletniego, o którym mowa w art. 60 § 3 k.r.o.

W pozwie z dnia 29.VII.1980 r. Zofia K. zażądała podwyższenia alimentów zasądzonych w wyroku rozwodowym z kwoty 2.500 zł do kwoty 3.500 zł miesięcznie, podwyższając w toku postępowania powyższe żądanie do kwoty 5.000 zł miesięcznie. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa, oświadczając, że gotów jest płacić powódce nadal po 2.500 zł miesięcznie, sprzeciwiał się jednak podwyższeniu alimentów, gdyż powódka powinna udowodnić istnienie wyjątkowych okoliczności uzasadniających przedłużenie obowiązku alimentacyjnego ponad pięcioletni okres od orzeczenia rozwodu. Sąd Rejonowy w Otwocku wyrokiem z dnia 13.I.1981 r. podwyższył zasądzone wyrokiem rozwodowym alimenty z kwoty 2.500 do kwoty 3.500 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu Rejonowego, skoro pozwany po upływie pięciu lat od orzeczenia rozwodu nadal dobrowolnie płacił powódce alimenty, wyłącza to potrzebę przedłużenia przez Sąd pięcioletniego okresu przewidzianego w art. 60 § 3 k.r.o.

Ponieważ po stronie powódki zaistniały nowe okoliczności, takie jak dodatkowe wydatki związane z leczeniem i korzystaniem z płatnej pomocy innych osób, uzasadnione jest podwyższenie alimentów. Sąd Wojewódzki w Warszawie wyrokiem z dnia 3.IV.1981 r. zmienił powyższy wyrok i powództwo oddalił. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego fakt płacenia przez pozwanego alimentów po upływie pięciu lat od orzeczenia rozwodu nie dawał jeszcze podstawy do uwzględnienia niniejszego powództwa. Przedłużenie pięcioletniego okresu polega na przekształceniu szczególnego obowiązku małżonka rozwiedzionego, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, na obowiązek alimentacyjny na zasadach ogólnych, nie ograniczony w czasie lub ograniczony do terminu, jaki wynika z ustalonych przez sąd okoliczności, i może nastąpić ze względu na wyjątkowe okoliczności. Taką okolicznością może być np. zaistniały po upływie pięciu lat przypadek trwałego kalectwa spowodowanego wypadkiem. Powódka nie udowodniła, aby doznała trwałego kalectwa, gdyż brak jest wyjątkowych okoliczności uzasadniających przedłużenie pięcioletniego terminu (art. 68 § 3 k.r.o.).

Od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 3.IV.1981 r. na skutek podania powódki rewizję nadzwyczajną w terminie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się wyroku złożył Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie powyższego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego w Otwocku z dnia 13.I.1981 r. i o przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Otwocku do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna zarzuca zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie przepisów art. 60 § 3 k.r.o. oraz art. 390, art. 3 § 2 i art. 316 k.p.c.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Należy zgodzić się ze stanowiskiem rewizji nadzwyczajnej, iż również pod rządami przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zachowała odpowiednio swą aktualność uchwała Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1955 r. 4 CO 46/55 (OSN 1957, poz. 72), w myśl której prawo do dożywotniej renty alimentacyjnej, wynikające z układu zatwierdzonego przez Sąd w wyroku orzekającym rozwód na zgodny wniosek małżonków (art. 33 pr. małż. z dnia 25 września 1945 r., art. XXII przep. wprow. to prawo), w zasadzie nie wygasło po upływie pięciu lat od wejścia w życie kodeksu rodzinnego.

W szczególności zdaniem Sądu Najwyższego przepis art. 60 § 3 k.r.o. przewidujący wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego małżonka, który nie został uznany za winnego rozkładu, po upływie pięciu lat od orzeczenia rozwodu, i dopuszczający możliwość przedłużenia przez sąd wymienionego terminu pięcioletniego nie stoi na przeszkodzie zawarciu przez strony umowy przyznającej małżonkowi uprawnionemu alimenty na okres dłuższy niż pięcioletni przewidziany w art. 60 § 3 k.r.o. Wprawdzie przepisy k.r.o. nie zawierają w tym względzie wyraźnych unormowań, jednakże przepisy te nie dają podstawy do przyjęcia, by tego rodzaju umowa była zabroniona.

Przeciwnie, za dopuszczalnością takich umów przemawia przepis art. 138 k.r.o., dopuszczający żądanie zmiany nie tylko orzeczenia, lecz również umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Umowy takie podlegałyby ocenie przy uwzględnieniu przepisów ogólnych (art. 58 k.c.), a w przypadkach szczególnych stosownie do okoliczności małżonek zobowiązany z takiej umowy podlegałby ochronie na podstawie art. 5 k.c.

Przewidziane bowiem w art. 60 § 3 k.r.o. przedłużenie obowiązku alimentacyjnego przez sąd może nie być konieczne w tych wypadkach, gdy między małżonkami nie ma w tym zakresie sporu i gdy wolą ich jest dalsze trwanie wynikającego z zawarcia małżeństwa obowiązku alimentacyjnego, pomimo orzeczonego rozwodu, poza okres pięcioletni.

Jednakże w sprawie niniejszej wbrew stanowisku rewizji nadzwyczajnej brak jest podstaw do przyjęcia, że między stronami doszło do zawarcia układu - choćby per facta concludentia - stanowiącego źródło przedłużenia obowiązku alimentacyjnego pozwanego. Należy zwłaszcza zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego, iż fakt płacenia przez pozwanego alimentów po upływie pięcioletniego okresu od orzeczenia rozwodu sam przez się nie zwalniał Sądu I instancji od oceny, czy istnieją podstawy do przedłużenia obowiązku alimentacyjnego. Fakt bowiem biernego zachowania się pozwanego, polegający na nieprzeciwstawieniu się dalszemu płaceniu zasądzonych w wyroku rozwodowym alimentów po upływie lat pięciu, nie może być potraktowany jako dorozumiane oświadczenie woli przedłużenia obowiązku alimentacyjnego poza okres pięcioletni z wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami, skoro fakt ten mógł być podyktowany różnymi trudnymi do ustalenia względami. Gdyby jednak faktowi płacenia przez pozwanego alimentów po upływie okresu pięcioletniego nadać znaczenie przypisywane przez rewizję nadzwyczajną, mogłoby się to odnosić jedynie do kwoty uiszczanej dobrowolnie przez pozwanego.

W tym stanie rzeczy nie można podzielić stanowiska rewizji nadzwyczajnej, iż między stronami doszło do zawarcia układu per facta concludentia, zapewniającego powódce świadczenia poza okres pięcioletni od orzeczenia rozwodu, uzasadniającego podstawę domagania się wprost podwyższenia alimentów na zasadach ogólnych. Niemniej jednak rewizja nadzwyczajna podlegała uwzględnieniu.

W szczególności skoro powódka żądała podwyższenia alimentów zasądzonych wyrokiem rozwodowym, to jej żądanie nie mogło być uwzględnione bez uprzedniego rozważenia, czy istnieje podstawa do przedłużenia obowiązku alimentacyjnego. Wprawdzie powódka z takim żądaniem nie wystąpiła, należało jednak uznać, że mieściło się ono implicite w żądaniu podwyższenia alimentów. Okoliczność, że powódka wystąpiła z tym żądaniem po upływie pięciu lat od orzeczenia rozwodu, nie stała na przeszkodzie oceny sprawy pod tym kątem, powództwo bowiem o przedłużenie obowiązku alimentacyjnego małżonka rozwiedzionego, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia małżeńskiego, może być wytoczone także po upływie pięcioletniego terminu określonego w art. 60 § 3 k.r.o. (uchwała z dnia 15.IX.1978 r. III CZP 57/58 - OSNCP z 1979 r., z. 4, poz. 66). Odmienne stanowisko Sądu Rejonowego, który uznał się za zwolniony od obowiązku badania sprawy pod tym kątem, uzasadniało uchylenie wyroku tego sądu i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania w celu poczynienia ustaleń dotyczących wyjątkowych okoliczności, o których mowa w art. 60 § 3 k.r.o. Sąd Wojewódzki z naruszeniem art. 390 § 1 k.p.c. dokonał zmiany wyroku sądu I instancji mimo niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 368 pkt 3 k.p.c.). Należy zgodzić się z rewizją nadzwyczajną, iż wyjaśnienia przede wszystkim wymagał stan zdrowia powódki przez zbadanie dokumentacji lekarskiej, zasięgnięcie opinii biegłego z ewentualnym skierowaniem jej do komisji do spraw inwalidztwa i poczynienia ustaleń co do zdolności powódki do pracy i możliwości uzyskania tej zdolności. Na tym tle pod kątem wyjątkowych okoliczności w rozumieniu art. 60 § 3 k.r.o. ocenie podlegać będą okoliczności zachodzące zarówno po stronie powódki, jak i po stronie pozwanego (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1975 r. III CZP 22/75 - OSNCP z 1976 r. z. 3, poz. 36).

Jak z powyższego wynika, rzeczą sądu I instancji będzie w pierwszej kolejności ustalenie i ocena, czy w sprawie istnieją wyjątkowe okoliczności uzasadniające przedłużenie obowiązku alimentacyjnego, a w razie pozytywnego rozstrzygnięcia powyższej okoliczności - rozstrzygnięcie o wysokości alimentów.

Wobec zasadności zarzutów rewizji rażącego naruszenia przytoczonych w niej przepisów prawa Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.