Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3033217

Wyrok
Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z dnia 22 lutego 2019 r.
III AUa 621/18
Warunki, jakim odpowiadać musi dozór inżynieryjno-techniczny, aby został uznany za pracę w warunkach szczególnych w znaczeniu prawnie relewantnym.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SA Iwona Szybka.

Sędziowie SA: Anna Szczepaniak-Cicha, Anna Rodak (spr.).

Sentencja

Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2019 r. w Ł. sprawy J. L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Ł. o emeryturę na skutek apelacji J. L. od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 21 marca 2018 r. sygn. akt VIII U 1429/17 oddala apelację.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił odwołanie J. L. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Ł. z dnia 12 maja 2017 roku, którą organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do emerytury w obniżonym wieku, ponieważ do dnia 1 stycznia 1999 roku nie udowodnił 15 lat pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych:

J. L. urodzony (...), w dniu 27 kwietnia 2017 r. złożył wniosek o emeryturę, wnosząc jednocześnie o przekazanie środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym na dochody budżetu państwa.

Wnioskodawca na dzień 1 stycznia 1999 roku udokumentował ponad 25 lat ogólnego stażu pracy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaliczył wnioskodawcy do stażu pracy w warunkach szczególnych okres zatrudnienia w wymiarze 10 lat, 9 miesięcy i 23 dni stażu pracy w warunkach szczególnych (uwzględniono okresy: od 21 listopada 1975 r. do 23 października 1978 r., od 24 października 1978 r. do 31 sierpnia 1979 r., od 27 października 1980 r. do 30 września 1983 r., od 15 czerwca 1994 r. do 31 grudnia 1998 r.

W okresie od 1 września 1972 r. do 31 lipca 1989 r. J. L. był zatrudniony w Miejskim Przedsiębiorstwie (...) w Ł..

W spornym okresie tj. od 1 listopada 1983 roku do 31 lipca 1989 roku J. L. zatrudniony był na stanowisku mistrza zmianowego, a jego obowiązki pracownicze sprowadzały się do pełnienia nadzoru nad zatrudnionymi w kanałach remontowych ślusarzami oraz elektromonterami wchodzącymi w skład jego brygady. W zakładzie pracy znajdowało się 21 kanałów remontowych, w których dokonywano napraw pojazdów. Każdego dnia wnioskodawca wydawał podległym mu pracownikom, w tym brygadziście dyspozycje co do wykonania określonych czynności, a ponadto wchodził do kanałów i nadzorował czynności pracowników pod kątem prawidłowego ich wykonania (w kanałach wymieniano m.in. silniki, hamulce, a także dokonywano ich regulacji). Mistrz i brygadzista przychodzili do pracy wcześniej tj. ok. 30 - 40 minut i ustalali co i w jakiej kolejności należy naprawiać. Mistrz miał wydzielone oddzielne pomieszczenie. Mistrz sprawował pieczę nad wszystkimi kanałami, ponieważ swoim podpisem na koniec zmiany brał odpowiedzialność za naprawy (na koniec każdej zmiany mistrz lub brygadzista podpisywał wykonane naprawy usterek).

Oprócz wypełniania dokumentacji technicznej oraz podpisywania doręczonej dokumentacji, mistrz nie zajmował się sporządzaniem innej dokumentacji. Mistrzowie zatrudnieni w zakładzie pracy byli zaliczani do kategorii pracowników umysłowych.

Z treści zaświadczenia wystawionego przez (...) Sp. z o.o. wynika, że w okresie od 1 września 1972 r. do 31 lipca 1989 r. wnioskodawca wykonywał pracę w warunkach szczególnych w okresie od 21 listopada 1975 r. do 23 września 1978 r. oraz w okresie od 27 października 1980 r. do 30 września 1983 r.

Powyższych ustaleń Sąd I instancji dokonał na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, zeznań świadków oraz zeznań wnioskodawcy.

Sąd dał wiarę zeznaniom świadków co do faktu, że wnioskodawca świadczył pracę mistrza zmianowego w pełnym wymiarze czasu pracy. Jednakże uznał, że na podstawie złożonych zeznań niemożliwym jest ustalenie, że podczas zatrudnienia w spornym okresie wnioskodawca świadczył pracę w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd meriti uznał, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd wskazał, że zgodnie z treścią art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 z późn. zm.) ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 roku przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli:

1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz

2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27.

Stosownie do treści art. 184 ust. 2 ww. ustawy, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2013 roku, emerytura, o której mowa w ust. 1, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa.

Prawo do emerytury na podstawie art. 184 ww. ustawy przysługuje ubezpieczonemu, który na dzień wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 roku) spełnił określone w niej wymogi stażowe, a po tej dacie osiągnął wymagany wiek, niezależnie od tego czy w chwili osiągnięcia tego wieku wykonywał pracę w szczególnych warunkach, czy wykonywał inną pracę i czy pozostawał w zatrudnieniu.

Definicja ustawowa "pracy w szczególnych warunkach" została zawarta w art.32 ust. 2 ww. ustawy o emeryturach i rentach. Zgodnie z tym przepisem, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Stosownie do treści art. 32 ust. 4 ww. ustawy wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1 rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki na podstawie, którym osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. Za dotychczasowe przepisy (w rozumieniu art. 32 ust. 4 ww. ustawy) należy uważać przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. nr 8, poz.43), ale wyłącznie w zakresie regulowanym przez ww. ustawę o emeryturach i rentach, a więc co do wieku emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na jakich osobom wykonującym prace określone w ust. 2 i ust. 3 art. 32 tej ustawy przysługuje prawo do emerytury (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 roku, III ZP 30/01, OSNAP 2002/10/243 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2009 roku, II UK 31/09, Lex nr 559949). Pracę taką pracownik musi wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku (§ 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze), aby nabyć prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym.

Zgodnie z treścią § 3 i 4 ww. rozporządzenia za okres zatrudnienia wymagany do uzyskania emerytury uważa się okres wynoszący 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do okresów zatrudnienia. Pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

2) ma wymagany okres zatrudnienia w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Powołany wykaz wskazuje wszystkie te prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego.

Należy podkreślić, że nabycie prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym jest przywilejem w stosunku do nabywania emerytur w powszechnym wieku emerytalnym, przeto skorzystanie z tego prawa nie może podlegać uznaniu lub opierać się na wykładni rozszerzającej, ale powinno mieć oparcie w ustalonych okolicznościach faktycznych sprawy, które spełniają prawne wymagania zakwalifikowania określonej pracy jako zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Sąd I instancji wskazał, że w przedmiotowym stanie faktycznym nie budzi wątpliwości fakt, iż wnioskodawca spełnia przesłanki ustawowe co do wieku oraz lat okresów składkowych i nieskładkowych. Jednak w ocenie Sądu wnioskodawca nie spełnia warunku co do posiadania 15 lat pracy w warunkach szczególnych.

Analiza treści wykazu A do powołanego rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku wskazuje, że prace takie jak: prace wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub szynowych wymienione w wykazie w dziale XIV poz. 16 są pracami w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Podkreślić należy jednak, iż ustawodawca w obecnie obowiązujących przepisach celowo odszedł od szczegółowego określania stanowisk pracy, skupiając się na zakresach obowiązków, bowiem nazwy stanowisk pracy mogły być bardzo różne w zależności od zakładu pracy. Ponadto ustalano je często na długo przed wejściem w życie przepisów określających pracę w warunkach szczególnych.

Z tej przyczyny Sąd ma nie tylko prawo, ale i obowiązek ustalać rzeczywisty zakres obowiązków, bez względu na nazwę stanowiska.

Dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze. Przy ustalaniu okresów pracy w szczególnych warunkach, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, nie jest dopuszczalne zaliczanie innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika w stopniu powodującym wcześniejszą utratę zdolności do zatrudnienia i nie zostały wymienione w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 10 kwietnia 2014 r., II UK 395/13, Lex Nr 1455235).

Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 4 listopada 2008 roku (III AUa 3113/08, Lex nr 552003) "Świadectwo pracy w warunkach szczególnych wydane pracownikowi przez pracodawcę stanowi domniemanie i podstawę do przyjęcia, iż okres pracy w nim podany jest okresem pracy w warunkach szczególnych, o którym mowa w art. 32 ust. 2 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W sytuacji, kiedy brak wymaganego świadectwa pracy w warunkach szczególnych wystawionego przez pracodawcę, Sąd może prowadzić postępowanie dowodowe zmierzające do ustalenia, czy praca wykonywana przez stronę, była wykonywana w warunkach wymaganych przepisami rozporządzenia, czy ubezpieczony zajmował któreś ze stanowisk pracy wymienionych w załącznikach nr 1 lub 2 do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze." Takie też postępowanie należy prowadzić, kiedy organ rentowy zakwestionuje fakty wskazane w tego rodzaju świadectwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2009 r., I UK 77/09, Lex nr 558288).

W ocenie Sądu Okręgowego, wykonywanie przez wnioskodawcę pracy w szczególnych warunkach w spornym okresie od od 1 listopada 1983 r. do 31 lipca 1989 r. nie znajduje potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym. Zdaniem Sądu nie ma podstaw, by przyjąć, że w spornym okresie wnioskodawca wykonywał stale pracę w kanałach remontowych wymienioną w Dziale XIV poz. 16 wykazu A. Sąd nie neguje, że wnioskodawca nadzorował pracę podległych mu pracowników i specyfika powierzonych mu obowiązków pracowniczych wymagała od niego wejścia do kanału remontowego i skontrolowania dokonywanych napraw pod kątem ich prawidłowości, to jednak nie sposób przyjąć, aby był on narażony na działanie takich samych szkodliwych dla zdrowia warunków, jak mechanicy, którzy przebywali w tych kanałach. Co również istotne, wnioskodawca przemieszczał się między poszczególnymi stanowiskami pracy (kanałami), co zmuszało go do wyjścia z kanału i tym samym nie miał on obowiązku stałego przebywania w kanałach remontowych. Ponadto, sam pracodawca nie zaliczał stanowiska pracy wnioskodawcy do stanowisk na których wykonywana jest praca w warunkach szczególnych, na co wskazuje choćby zaświadczenie wystawione wnioskodawcy przez zakład pracy.

Analizując z kolei pracę wnioskodawcy przy uwzględnieniu poz. 24 z Działu XIV wykazu A, Sąd I instancji podniósł, że wymienione są tam prace polegające na kontroli międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane były prace wymienione w wykazie. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z dnia 24 września 2009 roku w sprawie o sygn. akt II UK 31/09, zgodnie z którym jeśli czynności ogólnie pojętej kontroli oraz dozoru inżynieryjno-technicznego wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanym z określoną w pkt 24 działu XIV wykazu A w/w rozporządzenia kontrolą lub dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy uzasadnia prawo do świadczeń na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu, niezależnie od tego, ile czasu pracownik poświęca na bezpośredni dozór pracowników, a ile na inne czynności ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego integralną część, takie jak sporządzanie związanej z nim dokumentacji. W utrwalonym orzecznictwie zwraca się jednocześnie uwagę, że zachodzi potrzeba odróżnienia czynności administracyjno-biurowych ściśle związanych ze sprawowanym dozorem inżynieryjno-technicznym, od czynności, które nie pozostają w żadnym związku z tym dozorem i stanowią dodatkowe obowiązki. Czym innym jest bowiem wykonywanie czynności administracyjno-biurowych ściśle związanych ze sprawowaniem dozoru inżynieryjno-technicznego, a czym innym wykonywanie w ramach zakresu obowiązków również innych czynności, niemających związku z wykonywaniem bezpośredniego dozoru nad procesem produkcji. Wykonywanie takich czynności w ramach zakresu obowiązków na danym stanowisku pracy uniemożliwia sprawowanie dozoru stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, a w konsekwencji wyłącza zaliczenie takiego okresu zatrudnienia do pracy w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2011 roku, II UK 48/11, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 20 marca 2013 roku, III AUa 1093/12, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku w wyroku z dnia 22 sierpnia 2012 roku, III AUa 374/12). Jak wyjaśnił natomiast Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 grudnia 2013 roku w sprawie o sygn. akt I UK 184/13, "dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie" - aby mógł być uznany za pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - musi odpowiadać łącznie następującym warunkom:

1) musi być dozorem inżynieryjno-technicznym, czyli dozorem specjalistycznym, a nie dozorem "jakimkolwiek" (nie może być "zwykłym" dozorem wykonywanym w ramach pracowniczego podporządkowania kierownictwu pracodawcy);

2) musi być sprawowany "na oddziałach i wydziałach", czyli powinien być wykonywany bezpośrednio w określonym, skonkretyzowanym środowisku pracy, w którym istnieje narażenie na czynniki o znacznej szkodliwości dla zdrowia lub powodujące znaczny stopień uciążliwości pracy albo wymagające wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia;

3) powinien dotyczyć prac zgodnych z wykazami prac w szczególnych warunkach (zawartymi w załącznikach do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku) i wykonywanych bezpośrednio przez osoby, nad którymi sprawowany jest nadzór;

4) musi być wykonywany stale przez osobę nadzorującą, czyli nie może mieć charakteru okazjonalnego (peryferyjnego);

5) powinien być sprawowany w pełnym wymiarze czasu pracy, jaki obowiązuje osobę nadzorującą na zajmowanym przez nią stanowisku.

Tymczasem, z ustaleń dokonanych przez Sąd w przedmiotowej sprawie nie można wywieść, by wnioskodawca nadzorował stale osoby pracujące w warunkach szczególnych. Przede wszystkim nie zostało dowiedzione, że osoby zajmujące się naprawami, które nadzorował wnioskodawca, a więc ślusarze oraz elektromonterzy, wykonywali stale, w 100% pracę w kanałach remontowych. Ponadto, posiadanie przez wnioskodawcę oddzielnego pomieszczenia do wykonywania powierzonych czynności pracowniczych wskazuje, że praca na powierzonym mu stanowisku nie mogła polegać na wyłącznym przebywaniu w kanałach remontowych.

Reasumując, w ocenie Sądu Okręgowego, w przedmiotowej sprawie z zebranego materiału dowodowego wynika jasno, iż wnioskodawca w spornym okresie nie wykonywał stale, a wiec w sposób ciągły w ramach obowiązującego go pełnego wymiaru czasu pracy czynności określonych w dziale XIV poz. 16 bądź pod poz. 24 wykazu A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 z późn. zm.) określającego prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 47714 § 1 k.p.c. oddalił odwołanie.

Apelację od przedmiotowego wyroku wniósł ubezpieczony zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego:

- art.32 ust. 1, 2 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje emerytura oraz przez przyjęcie, że:

- nie jest pracą w szczególnych warunkach stałe wykonywanie prac o znacznej szkodliwości dla zdrowia lub znacznej uciążliwości, które jest równocześnie zwyczajowo powiązane z wykonywaniem innych prac, które nie mają charakteru pracy szczególnie szkodliwej,

- prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia lub o znacznym stopniu uciążliwości, których charakter wymaga równoczesnego, uzupełniającego wykonywania innych czynności, nie spełniających wprost wskazanych warunków, nie mogą być uznane za prace wykonywane w szczególnych warunkach,

- prace z zakresu, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, nie mogą być pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach, jeżeli ich wykonywanie wymagało równoczesnego wykonywania czynności, które nie powodują przekroczenia czynników szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia;

- § 2 ust. 1 oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że:

- świadczenie pracy w szczególnych warunkach, które wiąże się z koniecznością uzupełniającego wykonywania dodatkowych czynności, nie mających charakteru pracy w warunkach szkodliwych, uniemożliwia uznanie, że pracownik wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, prace w szczególnych warunkach,

- świadczenie pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, oznacza, że czynności te muszą być wykonywane przez cały czas pozostawania w dyspozycji pracodawcy, nawet gdy do ich prawidłowego wykonywania niezbędne jest wykonywanie innych czynności nie mających charakteru pracy w warunkach szkodliwych, a polegających na podpisywaniu dokumentów poza ośmiogodzinnym dniem pracy;

2. przepisów prawa procesowego tj. art. 233 kpc poprzez dowolną w miejsce swobodnej, ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie, polegającą na odmowie wiary wyjaśnieniom ubezpieczonego oraz świadków, co do charakteru pracy świadków, jako podwładnych wnioskodawcy.

W konkluzji powyższych zarzutów apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury oraz zasądzenie kosztów procesu.

Pełnomocnik organu rentowego wniósł o oddalenie apelacji.

Uzasadnienie prawne

Sąd Apelacyjny, zważył, co następuje:

Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew wywodom apelacji, Sąd pierwszej instancji wydał trafne rozstrzygnięcie, które znajduje uzasadnienie w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy oraz treści obowiązujących i powołanych w uzasadnieniu wyroku, przepisach prawa materialnego.

Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do tego czy wnioskodawca legitymuje się 15 letnim okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a zatem czy spełnia jedną z niezbędnych przesłanek nabycia prawa do emerytury.

Wnioskodawca okres stażu szczególnego, uznanego przez organ rentowy usiłował uzupełnić okresem zatrudnienia w Miejskim Przedsiębiorstwie (...) w Ł. od dnia 1 listopada 1983 roku do 31 lipca 1989 roku, na stanowisku mistrza tj. na stanowisku wymienionym w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lipca 1987 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze w (Dz. U. 1983 r. nr 8 poz. 43 ze zm.) Dziale XIV tj. prace różne, poz. 24 - kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno - techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. Niewątpliwie zaliczenie tego okresu do stażu szczególnego przy bezspornym okresie zaliczonym przez organ rentowy w wymiarze 10 lat, 9 miesięcy i 23 dni, dawałoby wnioskodawcy sumaryczny okres 15 lat pracy w warunkach szczególnych.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do podniesionych w apelacji zarzutów procesowych, stwierdzić należy, iż bezpodstawnie wywodzi apelujący, że zebrany przed sądem pierwszej instancji materiał dowodowy, uzasadniał przyjęcie odmiennych, od poczynionych przez Sąd Okręgowy, ustaleń faktycznych oraz wyprowadzonych wniosków, mianowicie, że ubezpieczony spełnił także przesłankę stażu szczególnego.

Podkreślenia wymaga, że ocena materiału dowodowego dokonana przez Sąd pierwszej instancji w powyższym zakresie była wszechstronna. Sąd Okręgowy prawidłowo poddał kontroli zaświadczenie pracodawcy stwierdzające, iż wnioskodawca w spornym okresie nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach. Zaświadczenie to zostało zakwestionowane przez wnioskodawcę, z przytoczeniem stosownej argumentacji. W świetle powyższego Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe nakierowane na weryfikację prawidłowości wystawionego zaświadczenia, poprzez treść dokumentacji pracowniczej jak i poprzez powołane osobowe źródła dowodowe. Takie działanie sądu, było poprawne, albowiem zaświadczenie pochodzące od pracodawcy, nie jest dokumentem urzędowym, może być kwestionowane przez organ rozpoznający wniosek o emeryturę jak i pracownika i powinno być w pierwszej kolejności weryfikowane poprzez treść dokumentacji pracowniczej, a jeżeli jest to niewystarczające, możliwe jest prowadzenie weryfikacji także poprzez osobowe źródła dowodowe. (patrz - SN wyrok z 13 września 2011 roku (...) 107/11 legalis nr 461854). W związku z powyższym, kwestia wystawienia przez pracodawcę zaświadczenia, iż wnioskodawca w spornym okresie nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach, nie jest okolicznością przesądzającą w zakresie uznania, czy wnioskodawca spełnił przesłanki warunkujące nabycie prawa do emerytury w obniżonym wieku.

W przedmiotowej sprawie, bezspornym jest, że pracodawca odmówił wnioskodawcy wystawienia świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach, twierdząc, że w spornym okresie ubezpieczony zatrudniony na stanowisku mistrza tj. stanowisku, które może być zakwalifikowane jako prace z wykazu A dział XIV poz.24 wykonywane na oddziałach i wydziałach w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie A dział IV poz. 19, wykonywał również inne czynności niż praca przy nadzorze.

Podnoszone w sprawie wątpliwości w zakresie oceny charakteru pracy wnioskodawcy w warunkach szczególnych, jako świadczonej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy zostały wyjaśnione w ramach przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji postępowania dowodowego w tym z zeznań świadków oraz wnioskodawcy. Sąd Okręgowy dokonał niewadliwej oceny przeprowadzonych dowodów, wyjaśniając motywy, dla których uznał ich wiarygodność, której prawidłowości apelacja nie kwestionuje. W całokształcie zebranego przed sądem pierwszej instancji materiału dowodowego, w pełni uprawione jest przyjęcie Sądu pierwszej instancji, iż brak jest podstaw do zakwalifikowania pracy wykonywanej przez wnioskodawcę, w spornym okresie, jako pracy z wykazu A dział XIV poz. 24 w wymiarze wymaganym do uwzględnienia jej w stażu szczególnym uprawniającym do emerytury z art. 184 usta 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaakcentować należy, że sposób kwalifikowania czynności z zakresu kontroli i dozoru, jako prac wymienionych pod poz. 24 w dziale XIV wykazu A, analizowany był w judykaturze wielokrotnie.

Na uwagę zasługuje w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2013r., I UK 184/13 (LEX nr 1448473), w motywach którego wymienione zostały warunki, jakim odpowiadać musi dozór inżynieryjno-techniczny, aby został uznany za pracę w warunkach szczególnych w znaczeniu prawnie relewantnym. Przede wszystkim powinien być sprawowany "na oddziałach i wydziałach", a więc bezpośrednio w określonym, skonkretyzowanym środowisku pracy, w którym istnieje narażenie na czynniki o znacznej szkodliwości dla zdrowia lub powodujące znaczny stopień uciążliwości pracy albo wymagające wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia; powinien on dotyczyć prac zgodnych z wykazami prac w szczególnych warunkach zawartymi w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983r. i wykonywanych bezpośrednio przez osoby, nad którymi sprawowany jest dozór; musi też być wykonywany stale, a nie okazjonalnie, jak też w pełnym wymiarze czasu pracy. Przy czym dozór ten musi być dozorem bezpośrednim wykonywanym na stanowiskach na których jest wykonywana praca w szczególnych warunkach tak aby występowało tożsame narażenie dozorującego i podwładnego na czynniki szkodliwe występujące na stanowisku pracy.

(patrz- SN wyrok z 8 grudnia 2008 roku (...) 107/08; SA (...) wyrok z 23 października 2012 roku III AUa 999/12 - legalis).

Okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy nie pozwalają zaś na uznanie, że wnioskodawca w spornym okresie wykonywał pracę odpowiadającą wymienionym wymaganiom.

Słusznie podnosi apelant, że pracownicy podlegający kontroli wnioskodawcy wykonywali prace na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane były prace wymienione w wykazie A w/w rozporządzenia. Jednakże całokształt wykonywanych zadań przez wnioskodawcę nie dawał podstawy do uznania, że czynności o których mowa w dziale XIV poz.24 wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

W pierwszej kolejności podnieść należy, iż apelujący błędnie utożsamia halę napraw, w której znajdowały się kanały remontowe z oddziałem czy też wydziałem, w którym jako podstawowe wykonywane są prace zaliczane do prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, o których mowa w dziale XIV poz. 16 tj. prace wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub szynowych. Ustawodawca bowiem wyraźnie stanowi, iż do prac, o których mowa pod poz. 16 działu XIV, należy zaliczyć jedynie prace wykonywane w kanałach remontowych, a zatem to kanały remontowe, a nie hala, na której są one usytuowane, są "oddziałem" czy też "wydziałem", w rozumieniu powołanej regulacji prawnej.

Z materiału sprawy, jak zasadnie wskazał Sąd I instancji, nie można wywieść, by wnioskodawca nadzorował stale osoby pracujące w warunkach szczególnych. Wnioskodawca w ramach zatrudnienia zajmował się kontrolą pracowników zatrudnionych nie tylko w kanałach remontowych na stanowiskach ślusarzy czy tez elektromonterów, ale również poza kanałami tj. pracowników wykonujących naprawy na poziomie O czy też pracownicy zwaną "rozdzielczą" zajmującą się pracami biurowymi takimi jak wypisywanie raportów dziennych, kart pracy. Nadto ubezpieczony wykonywał szereg prac organizacyjnych i biurowych tj. rozdzielał prace pomiędzy podległych pracowników, rozpisywał plan pracy, sporządzał protokół opisujący wykonane przez brygadę czynności. Wprawdzie jak wynika z zeznań J. L. wypisywaniem dokumentów zajmowała się rozdzielcza, jednakże za ich treść odpowiadał wnioskodawca, a co za tym idzie musiały one być sporządzane pod jego nadzorem i pod jego dyktando. Czasami ubezpieczony uczestniczył także w jazdach próbnych. Ponadto, posiadanie przez wnioskodawcę oddzielnego pomieszczenia do wykonywania powierzonych czynności pracowniczych wskazuje, że praca na powierzonym mu stanowisku, nie mogła polegać na wyłącznym przebywaniu w kanałach remontowych.

Nadto wskazać należy, iż ubezpieczony otrzymał pisemny zakres obowiązków na stanowisku starszego mistrza zmianowego obejmujący takie czynności jak m.in.: organizowanie pracy podległych pracowników w sposób zapewniający należyte wykorzystanie maszyn i urządzeń oraz planowe wykonanie zadań; zatrudnienie i kontrolowanie pracowników zgodnie z ich kwalifikacjami faktycznymi i potrzebami produkcyjnymi; organizowanie i kontrolowanie stanowisk pracy, instruowanie pracowników o sposobie wykonania powierzonych zadań, udzielanie rad i wskazówek; sprawdzanie obecności pracowników na stanowiskach pracy w ciągu całej zmiany oraz niedopuszczenie do pracy osób w stanie nietrzeźwym lub niezdolnych do pracy; kontrolowanie zapisów w dokumentacji zarobkowej podległych pracowników; dopilnowanie regularnego i odpowiedniego zaopatrzenia wszystkich stanowisk pracy w niezbędne surowce, narzędzia i materiały oraz kontrolowanie celowości ich zużyciu; uczestniczenie w technicznym odbiorze wagonów po remoncie; uczestniczenie w technicznym odbiorze wagonów po remoncie; niezwłoczne usuwanie awarii i wysyłanie pociągów na trasę celem zmniejszenia strat wozokilometrów; udział w poawaryjnym badaniu wozów tramwajowych. Wnioskodawca jako starszy mistrz zmianowych był uprawniony m.in. do: przedstawienia wniosków kierownikowi wydziału w sprawie przyjmowania i zwalniania z pracy pracowników zatrudnionych na powierzonym odcinku pracy; wydawanie poleceń pracownikom podległym w sprawie realizacji zadań produkcyjnych; ustalanie harmonogramów pracy dla podległych pracowników; samodzielne decydowanie o rozdziale zadań i wykorzystaniu narzędzi na kierowanym odcinku; udzielanie podległym pracownikom zwolnień z części dnia pracy; ustalanie dni wolnych od pracy w zamiana za przepracowane niedziele, święta i wolne soboty; wydawanie opinii o podległych pracownikach; przedkładanie wniosków o zmniejszeniu i zwiększeniu podległym pracownikom wysokości premii; udzielanie ustnych upomnień; przedstawianie wniosków kierownikowi wydziału o udzieleniu kary upomnienia lub kary nagany podległym pracownikom za naruszenie regulaminu pracy.

Wnioskodawca nie kwestionował powyższego zakresu obowiązków wręcz przeciwnie pokwitował jego przyjęcie.

W świetle powyższych obowiązków pracowniczych wnioskodawcy, za bezzasadne uznać należy zarzuty naruszenia prawa procesowego, bowiem zasadnicze okoliczności, dotyczące określenia zajmowanego stanowiska i charakteru obowiązków pracowniczych wnioskodawcy nie były sporne. Spór dotyczył w możliwości zakwalifikowania tej pracy, jako wykonywanej na stanowisku wymienionym przez prawodawcę w wykazie prac w warunkach szczególnych.

Zasadnie Sąd Okręgowy uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia takiej kwalifikacji pracy wnioskodawcy. Skoro wnioskodawcy podlegali zarówno pracownicy wykonujący prace w szczególnych warunkach (prace w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów szynowych) jak i brygada wykonująca prace poza kanałem remontowym), pracownik biurowy (rozdzielcza), a także przy uwzględnieniu, iż wykonywał on szereg innych zadań w zakresie swoich obowiązków nie związanych z bezpośrednią kontrolą i dozorem nad pracami wykonywanymi bezpośrednio w kanałach remontowych, słusznie Sąd Okręgowy stwierdził, że J. L. nie wykonywał pracy odpowiadającej warunkom określonym w dziale XIV poz. 24 wykazu A załącznika do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983r., stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie można bowiem pominąć okoliczności, że część czynności była wykonywana przez wnioskodawcę, poza oddziałem czy też wydziałem tj. poza kanałami remontowymi, na których panują warunki szkodliwe dla zdrowia. Tymczasem prawo do emerytury w obniżonym wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze stanowi w systemie emerytalnym uprawnienie wyjątkowe, związane z ujemnym oddziaływaniem zdrowotnym warunków pracy na pracownika, co uzasadnia przyjęcie wcześniejszego wieku emerytalnego. Zgodnie z § 2 rozporządzenia z dnia 4 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) okresy pracy uzasadniające prawo do świadczenia emerytalnego to okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywana jest stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Wykonywanie pracy w pełnym wymiarze czasu obowiązującym nie budzi kontrowersji i każdorazowo odnosi się do ustalonego w sprawie stanu faktycznego. W orzecznictwie przyjmuje się, że tylko okresy wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy wypełniają weryfikowalne kryterium uznania pracy o cechach znacznej szkodliwości dla zdrowia lub znacznego stopnia uciążliwości, lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Taki sam warunek odnosi się do wymagania stałego wykonywania takich prac, co oznacza, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy na danym stanowisku) lub periodyczne, a nie stałe świadczenie pracy wyklucza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wskutek niespełnienia warunku stałej znacznej szkodliwości dla zdrowia lub stałego znacznego stopnia uciążliwości wykonywanego zatrudnienia. Podkreślenia wymaga, że Sąd Okręgowy dochodząc do kwestionowanych w apelacji wniosków powołał się na obszernie przytoczone orzecznictwo sądowe. Trafnie zaakcentowane zostało stwierdzenie, że jeśli czynności ogólnie pojętej kontroli oraz dozoru inżynieryjno-technicznego wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanym z określoną w pkt 24 działu XIV wykazu A rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) kontrolą lub dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającym prawo do świadczeń na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu, niezależnie od tego ile czasu pracownik poświęca na bezpośredni dozór pracowników, a ile na inne czynności ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego integralną część, takie jak sporządzanie związanej z nim dokumentacji. Jednakże czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji, to wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Czym innym jest zaś wykonywanie czynności administracyjno-biurowych ściśle związanych ze sprawowaniem dozoru inżynieryjno-technicznego, a czym innym wykonywanie w ramach zakresu obowiązków również innych czynności, niemających związku z wykonywaniem bezpośredniego dozoru nad procesem produkcji. Wykonywanie takich czynności w ramach zakresu obowiązków na danym stanowisku pracy uniemożliwia sprawowanie dozoru stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, a w konsekwencji wyłącza zaliczenie takiego okresu zatrudnienia do pracy w szczególnych warunkach (por wyrok SN z z dnia 24 września 2009 roku w sprawie II UK 31/09 (LEX nr 559949) oraz z dnia 6 grudnia 2007 roku w sprawie III UK 62/07 (LEX nr 375653); wyrok SA w Białymstoku z dnia 22 sierpnia 2012 roku, III AUa 374/12 LEX nr 1217658). W uzupełnieniu dodać można, że charakterystyka pracy polegająca na dozorze inżynieryjno- technicznym lub kontroli o której mowa w poz. 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia jest szeroko komentowana w orzecznictwie sądowym i potwierdza przyjęta przez Sąd Okręgowy kwalifikację wykonywanej przez ubezpieczonego pracy. Przykładowo można jedynie powołać wyrok z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09 (LEX nr 509022), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że czynności dozoru inżynieryjno-technicznego lub kontroli, wymienione w poz. 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia, to czynności wykonywane w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim dozorze i kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Odstępstwa od tej reguły mogą dotyczyć czynności ściśle związanych ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego integralną część lub innych krótkotrwałych przerw w narażeniu na działanie takich czynników spowodowanych np. udziałem w koniecznym szkoleniu. Tak więc w celu rozstrzygnięcia rozważanego problemu konieczne jest odróżnienie czynności administracyjno-biurowych ściśle związanych ze sprawowanym dozorem inżynieryjno-technicznym, stanowiących jego immanentną cechę, od czynności, które nie pozostają w żadnym związku z tym dozorem i stanowią dodatkowe obowiązki pracownicze (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08, LEX nr 550990). Wynika więc z powyższego, że pomimo wykonywania pewnych czynności w warunkach nienarażających bezpośrednio na szkodliwe dla zdrowia czynniki, można uznać, że dana osoba wykonuje pracę stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, jeżeli są to czynności ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego immanentna cechę (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 marca 2010 r., II PK 258/09).

Ponadto w wyroku z dnia 5 października 2011 r., II UK 48/11 Sąd Najwyższy przyjął, że zaliczenie okresu pracy do uprawnień przewidzianych w rozporządzeniu nie jest uzależnione od tego ile czasu pracownik poświęca na bezpośredni nadzór pracowników, a ile na inne czynności ściśle związane ze sprawowanym dozorem i stanowiące jego integralną część, takie jak sporządzanie związanej z nim dokumentacji (zob. także powołane tam orzeczenia Sądu Najwyższego).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy zważyć wypada, że wykonywanie czynności administracyjno-biurowych ściśle związanych sprawowaniem dozoru inżynieryjno-technicznego nie wpływa negatywnie na ocenę pracy w szczególnych warunkach o ile stanowią jego integralną część. Jednakże wnioskodawca, wykonywał szereg czynności niemających związku z wykonywaniem bezpośredniego dozoru nad procesem produkcji, w znacznym wymiarze czasowym, co uniemożliwiało mu sprawowanie dozoru stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, a ta okoliczność w konsekwencji wyłącza możliwość zaliczenia takiego okresu zatrudnienia do pracy w szczególnych warunkach.

Mając powyższe na uwadze za chybione uznać należy zarówno procesowe, jak i materialne zarzuty naruszenia prawa.

Skoro wnioskodawca nie wykonywał, w spornym okresie, pracy w warunkach szczególnych, tym samym nie udowodnił 15- letniego okresu takiej pracy na dzień 1 stycznia 1999 roku, toteż nie spełnił warunków nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W tym stanie rzeczy, nie znajdując podstaw do uwzględnienia apelacji Sąd drugiej instancji z mocy art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów powszechnych.