Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2688316

Wyrok
Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z dnia 19 kwietnia 2018 r.
III AUa 1825/15

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SA Anna Michalik.

Sędziowie SA: Magdalena Kostro-Wesołowska, Magdalena Tymińska (spr.).

Sentencja

Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2018 r. w Warszawie sprawy T. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. o rentę rodzinną na skutek apelacji T. P. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 września 2015 r. sygn. akt XIV U 952/15 oddala apelację.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z 9 września 2015 r. Sąd Okręgowy w Warszawie XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie T. P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. z 5 lutego 2015 r., nr (...), odmawiającej jej prawa do renty rodzinnej.

Sąd I instancji ustalił następujący stan faktyczny:

T. P. (ur. (...) r.) od 13 września 1982 r. była uprawniona do renty rodzinnej po zmarłej 11 lipca 1982 r. matce W. P.. Ubezpieczona uczęszczała do Zespołu Szkół (...) w B.- Liceum (...), które ukończyła 25 kwietnia 1997 r. Świadectwo dojrzałości odebrała 6 czerwca 1997 r. Od 11 września 1997 r. rozpoczęła edukację w Studium (...) w R.. W dniu 21 lutego 1998 r. ubezpieczona została skreślona z listy słuchaczy. Z powodu ustania uprawnień decyzją z 22 lipca 1999 r. organ rentowy wstrzymał dalszą wypłatę renty rodzinnej.

Skutkiem wniosku ubezpieczonej z 30 czerwca 2014 r. o ustalenie prawa do renty po zmarłej matce W. P., na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 31 października 2014 r. stwierdzono, że jest ona całkowicie niezdolna do pracy do 31 grudnia 2017 r., określając datę powstania tej niezdolności na okres po 20 lutego 1998 r. Dnia 15 stycznia 2015 r. powyższe orzeczenie zostało podtrzymane przez Komisję Lekarską ZUS.

T. P. ukończyła technikum ekonomiczne, naukę kontynuowała w studium ekonomicznym, jednak po pół roku naukę tę przerwała, co skutkowało skreśleniem jej z listy słuchaczy. W latach 2000/2001 była zatrudniona jako pracownik redakcji. Od 2009 r. studiuje psychologię ((...)), zaliczyła dwa semestry nauki. Ubezpieczona od 2005 r. leczy się psychiatrycznie. Była wówczas po raz pierwszy hospitalizowana (24.10.05 - 6.01.06) z powodu zaobserwowanych zmian zachowań, urojeń ksobnych i prześladowczych, agresji. Podczas hospitalizacji rozpoznano u odwołującej się ostre zaburzenie psychotyczne z przewagą urojeń. W późniejszych latach T. P. była hospitalizowana jeszcze kilkakrotnie z rozpoznaniem schizofrenii paranoidalnej. Ostatnia hospitalizacja miała miejsce na przełomie 2009/2010 r. Od 2006 r. ubezpieczona leczy się ambulatoryjnie w Poradni Zdrowia (...) oraz otrzymuje neuroleptyki. Ubezpieczona jest panną, zamieszkuje wspólnie z synem z nieformalnego związku. Rozstała się z partnerem wkrótce po porodzie, syna wychowywała sama z pomocą matki partnera. Rodzice oraz brat ubezpieczonej również leczeni są z powodu schizofrenii. Matka T. P. popełniła samobójstwo, ojciec żyje i mieszka w DPS. T. P. od dzieciństwa miała problemy psychiczne: bała się dzieci, miała "lekkie stany psychotyczne". Od 10 do 17 roku życia opiekę nad nią sprawował wuj, który wykorzystywał ją seksualnie. W zakresie stanu psychicznego odwołująca się jest zorientowana prawidłowo, w rzeczowym kontakcie, bez zaburzeń formalnych myślenia. Wypowiada liczne treści urojeniowe - głównie odnoszące i prześladowcze. Afekt dostosowany, spłycony. Nastrój obojętny. Pomimo systematycznego leczenia, u ubezpieczonej utrzymują się wytwórcze objawy psychotyczne, zaznaczone są też objawy negatywne procesu schizofrenicznego. Z punktu widzenia psychiatrycznego T. P. niewątpliwie jest całkowicie niezdolna do pracy na okres do 31 grudnia 2017 r. Brak jest jednak podstaw do przyjęcia, że powstała ona przed ukończeniem nauki szkolnej - w okresie przed 20 sierpnia 1998 r. Nie ma bowiem żadnych danych wskazujących na obecność u wnioskodawczym zaburzeń psychicznych powodujących całkowitą niezdolność do pracy przed tą datą, a podczas pierwszej hospitalizacji od 24 października 2005 r. stwierdzono, że zmiana zachowania z wytwórczymi objawami psychotycznymi wystąpiła na 2 miesiące przed przyjęciem do szpitala. W przypadku ubezpieczonej brak jest również niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Powyższy stan faktyczny Sąd I instancji ustalił na podstawie zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, których wiarygodności strony nie kwestionowały. W zakresie stanu zdrowia T. P., stopnia niezdolności do pracy, daty jej powstania i czasu trwania ustaleń dokonano w oparciu o opinię biegłego lekarza specjalisty z dziedziny psychiatrii, którą Sąd Okręgowy uznał za zrozumiałą i sporządzoną rzetelnie, w sposób odpowiadający kwalifikacjom wymaganym od biegłego - była ona logiczna, należycie uzasadniona, sporządzona w sposób prawidłowy i nie budzący zastrzeżeń oraz oparta zarówno na całokształcie dokumentacji lekarskiej, jak i badaniu ubezpieczonej. Sąd I instancji uznał, że biegła przekonująco wyjaśniła i uzasadniła poczynione spostrzeżenia i wysnute z nich wnioski i podzielił przedstawioną w tej opinii ocenę stanu zdrowia ubezpieczonej, uznając ją za obiektywną i rzetelną oraz wyjaśniającą zagadnienie kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy w zgodzie z zakresem postanowienia dowodowego. Natomiast kwestionując wnioski końcowe tej opinii ubezpieczona nie podniosła wobec niej istotnych merytorycznych argumentów, które mogłyby podważyć jej wartość dowodową. Z tych też względów wniosek ubezpieczonej o dopuszczenie dowodu z opinii uzupełniającej został oddalony. W konkluzji opinii biegła potwierdziła, że T. P. jest wprawdzie całkowicie niezdolna do pracy okresowo do 31 grudnia 2017 r., nie znalazła jednak podstaw do przyjęcia, że niezdolność ta powstała przed ukończeniem nauki (20 sierpnia 1998 r.) - stąd też brak było podstaw do negowania stanowiska ZUS odnośnie daty powstania całkowitej niezdolności do pracy.

Mając powyższe na uwadze oraz kierując się treścią regulacji zawartej w art. 68 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd Okręgowy uznał odwołanie za bezzasadne, gdyż ubezpieczona nie spełniła przesłanki powstania całkowitej niezdolności do pracy w okresie do ukończenia nauki w szkole, tj. przed 20 lutego 1998 r. Sąd I instancji podkreślił, że biegła sądowa psychiatra M. G. w sposób jednoznaczny, spójny i logiczny uzasadniła brak podstaw do uznania powstania w przypadku ubezpieczonej całkowitej niezdolności do pracy przed 20 sierpnia 1998 r.; nie jest ona również niezdolna do samodzielnej egzystencji. Twierdzenie ubezpieczonej, że stan jej zdrowia uzasadnia uznanie jej za całkowicie niezdolną do pracy w okresie przed 20 lutego 1998 r. nie znalazło potwierdzenia w materialne dowodowym, gdyż brak jest na tę okoliczność dokumentacji medycznej; sprzeciwia się temu także opinia powołanego w sprawie biegłego sądowego. Zmiany zachowania z wytwórczymi objawami psychotycznymi wystąpiły u ubezpieczonej na 2 miesiące przed przyjęciem do szpitala 24 października 2005 r., trudno więc tylko na podstawie jej twierdzeń stwierdzić, że przed 20 lutego 1998 r. była ona całkowicie niezdolna do pracy.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie zaskarżyła w całości apelacją ubezpieczona, wnosząc o jego zmianę poprzez zmianę zaskarżonej decyzji i uznanie, że jest ona niezdolna do pracy, zaś przedmiotowa niezdolność powstała przed 20 lutego 1998 r. i w konsekwencji przyznanie jej renty rodzinnej po zmarłej 11 lipca 2014 r. W. P. oraz o zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za I instancję według norm przepisanych, a także dopuszczenie dowodu z pisemnej opinii uzupełniającej biegłego z zakresu psychiatrii na okoliczności ustalenia, że ubezpieczona jest całkowicie i trwale niedolna do pracy oraz niezdolna do samodzielnej egzystencji, zaś niezdolność ta powstała przed 20 sierpnia 1998 r. i zasądzenie od organu rentowego na rzecz apelującej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję. Wyrokowi Sądu I instancji skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na rozstrzygniecie sprawy, tj. art. 286 k.p.c. przez niedopuszczenie dowodu z opinii uzupełniającej pisemnej biegłego psychiatry na okoliczność niezdolności ubezpieczonej do pracy i samodzielnej egzystencji, ze szczególnym uwzględnieniem daty powstania tej niezdolności, pomimo że przedstawiona przez biegłego opinia była sporządzona w sposób wadliwy. Apelująca podniosła, że treść opinii biegłej z zakresu psychiatrii z 11 maja 2015 r. charakteryzuje się sprzecznością. W opinii tej biegła stwierdziła bowiem, że brak jest danych wskazujących na obecność u ubezpieczonej zaburzeń psychicznych powodujących całkowitą niezdolność do pracy w okresie przed 20 sierpnia 1998 r., uznając, że o zdolności do pracy przed tą datą świadczy nauka w studium ekonomicznym - podczas gdy brak jest tożsamości czynności składających się na proces uczenia się i pracy. Biegła operuje nadto pojęciami (urojenia ksobne, afekt dostosowany, spłycony), których znaczenie nieznane jest osobom nieposiadającym wiadomości specjalnych - podczas gdy opinia ta powinna zawierać uzasadnienie sformułowane w sposób przystępny i zrozumiały także dla osób niemających takiej wiedzy (art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 285 § 1 k.p.c., wyrok Sądu Najwyższego z 29 lipca 1999 r., II UKN 60/99, OSNP 2000/22/831), gdyż laik do takiej terminologii, jak i nieprzystępnego opisu badania psychiatrycznego nie jest w stanie się odnieść. Braki w przedmiotowej opinii dotyczą także: opisu metod i sposobu przeprowadzenia badań, a także przytoczenia argumentów opartych na podstawie stwierdzonych okoliczności, bowiem biegły powinien opisać wpływ schorzeń, które powodują niezdolność do pracy, na zdolność do wykonywania podstawowych obowiązków i pełnienia ról społecznych. W opinii lakonicznie powołano też, że ubezpieczona nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, nie wyjaśniając, jaki wpływ wywiera choroba odwołującej się na życie codzienne, podczas gdy jest to kategoria prawna, a opinia nie daje podstaw do ustaleń faktycznych w tym zakresie. Ubezpieczona wskazała, że cierpi na schizofrenię paranoidalną, do której powstania przyczyniają się czynniki genetyczne. Nadto jej niezdolność do pracy związana jest z wystąpieniem zespołu stresu pourazowego, który nie był leczony, a początkiem tej niezdolności było wieloletnie wykorzystywanie seksualne przez jej opiekuna (od 10 do 17 roku życia). Na okoliczność przyczyn i okoliczności interwencji policji w domu w latach 1993-1998 ubezpieczona wniosła o przesłuchanie świadka M. D. (wychowawczyni ze szkoły). Wniosek o przesłuchanie świadka D. J. (ojca dziecka ubezpieczonej) na okoliczność ówczesnego stanu psychicznego ubezpieczonej został ostatecznie cofnięty (k. 111 a.s.).

Uzasadnienie prawne

Sąd Apelacyjny -Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zważył, co następuje:

Apelacja jest niezasadna.

Ustalenia faktyczne, stanowiące podstawę wyrokowania oraz przeprowadzona przez Sąd Okręgowy ocena prawna tych okoliczności jest prawidłowa. Wbrew postawionym przez skarżącą zarzutom, podstawa faktyczna orzeczenia znajduje dostateczne, miarodajne oparcie w zgromadzonych w sprawie dowodach - w szczególności podstaw do odmiennego ustalenia spornych okoliczności nie przyniosło uzupełnienie postępowania dowodowego przed Sądem Apelacyjnym, w ramach którego uwzględniono oświadczenie ubezpieczonej odnośnie placówek medycznych, w których z usług lekarskich od dzieciństwa korzystała oraz interwencji policji, jaka miała mieć miejsce na skutek zawiadomienia o molestowaniu przez opiekuna. Podjęte w tym zakresie czynności nie doprowadziły jednak do pozyskania dokumentacji medycznej wnioskodawczyni z lat 1978 - 2005, gdyż wskazane placówki jej nie posiadały. Z uwagi na okoliczność "brakowania" po upływie 5 lat Książek Interwencji nie sposób było również aktualnie ustalić, czy w sprawie apelującej w latach 1993 - 1998 doszło do interwencji policji (pisma: Centrum Medycznego "(...)" w B.: k. 83 a.s., NZOZ "(...)" w B.: k. 90 a.s., NZOZ "(...)" w B.: k. 93 a.s., NZOZ "(...)" w K.: k. 80 a.s., (...) w S.: k. 79 a.s. i (...) w R.: k. 85 a.s.). Ostatecznie z akt równolegle toczącej się pod sygn. XIV U 2462/16 sprawy z odwołania ubezpieczonej od decyzji odmawiającej jej prawa do renty socjalnej pozyskano kartę leczenia zdrowia dziecka z NZOZ "(...)" w K., dotyczącej leczenia ubezpieczonej w okresie od 21 września 1988 r. do 17 lipca 1995 r. W ujętych w niej zapisach brak było jednak informacji o stanie psychicznym ubezpieczonej. W dniu 17 lipca 1995 r. miała miejsce wizyta domowa związana z pobiciem ubezpieczonej przez wuja (k. 105-109 a.s.).

Na okoliczność stanu zdrowia ubezpieczonej przed wrześniem 1998 r. Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z zeznań świadka M. D., która była wychowawczynią ubezpieczonej od 1994 r., gdy była ona uczennicą liceum ekonomicznego w B.. W tym okresie ubezpieczoną wychowywał wuj, z którym zamieszkiwała. Z uwagi na zaniedbanie dziecka oraz bliżej niesprecyzowane sygnały o "nieprawidłowej sytuacji" w domu, ubezpieczona zamieszkała w internacie. W tym okresie odbiegała zachowaniem od rówieśników- była skryta, zalękniona, emocjonalnie wycofana, apatyczna i zamknięta w sobie, trudna w kontakcie, nie nawiązywała relacji koleżeńskich. Pod względem kontaktów społecznych nie funkcjonowała jak inne dzieci w jej wieku. W szkole nie było lekarza, psychologa ani pedagoga, a powyższe okoliczności nie były dokumentowane. Wuj ubezpieczonej nachodził wychowawczynię, zgłaszając roszczenia do uzyskiwanych do tej pory świadczeń z opieki społecznej. (zeznania świadka M. D.: k. 130-131 a.s. i płyta CD: k. 133 a.s.).

W związku z pozyskaniem dodatkowej dokumentacji medycznej (karta zdrowia dziecka) oraz treścią zeznań świadka M. D. w postępowaniu apelacyjnym dopuszczony został dowód z uzupełniającej opinii biegłej sądowej z zakresu psychiatrii dr M. G. na okoliczność, czy apelująca była całkowicie niezdolna do pracy przed 21 lutym 1998 r., tj. przed zakończeniem nauki, przy uwzględnieniu pełnej, znajdującej się w aktach dokumentacji medycznej oraz wyników ponownego badania ubezpieczonej. W opinii uzupełniającej z 15 grudnia 2017 r. biegła psychiatra rozpoznała u apelującej schizofrenię paranoidalną, którą ubezpieczona obciążona jest rodzinnie. Uwzględniła nadto, że od dzieciństwa ubezpieczona wychowywana była w bardzo niekorzystnych warunkach, będąc od 10 do 17 roku życia wykorzystywana seksualnie przez wuja, który stosował wobec niej przemoc fizyczną. Ostatecznie została umieszczona w internacie, a w ostatniej klasie liceum zaszła w ciążę (1997r.). Zdała maturę, po czym kontynuowała naukę w Studium (...), którą po pół roku przerwała z uwagi na poczucie osłabienia i brak koncentracji. W 2000 r. podjęła pracę w redakcji, utrzymała się w niej przez półtora roku, mimo bardzo trudnej w tym okresie sytuacji życiowej (rozstanie się z agresywnym partnerem, samotna opieka nad dzieckiem). Ubezpieczona leczy się psychiatrycznie od października 2005 r., a wyraźna zmiana jej zachowania wystąpiła od ok. sierpnia 2005 r.; wcześniej stosowała środki psychoaktywne. We wnioskach końcowych opinii uzupełniającej biegła stwierdziła, że dostępna dokumentacja lekarska i uzyskane z anamnezy dane wskazują na obecność w czasie nauki w liceum zaburzeń emocjonalnych, uwarunkowanych przewlekłym stresem, jednak uwzględniając dalszy przebieg linii życiowej, nie dają one medycznych podstaw do przyjęcia, że całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonej powstała przed ukończeniem nauki szkolnej, tj. przed 21 lutego 1998 r. (k. 167-170 a.s.).

Wobec treści powyższej opinii oraz treści dowodu złożonego przez ubezpieczoną przy piśmie procesowym z 16 kwietnia 2018 r. w postaci dokumentu- pisemnej opinii uzupełniającej biegłej psychiatry z 16 marca 2018 r., złożonej w sprawie o rentę socjalną (sygn. XIV U 2462/16), w której biegła dr M. G. stwierdziła, że ze względu na obciążenie rodzinne schizofrenią oraz występujące w czasie nauki szkolnej zaburzenia emocji i zachowania można przyjąć, że przed 31 sierpnia 1997r. istniało naruszenie sprawności organizmu pozostające w związku przyczynowym z obecnie istniejącym schorzeniem powodującym całkowitą niezdolność do pracy, Sąd Apelacyjny skonfrontował treść stanowisk orzeczniczych biegłej z niniejszej sprawy i sprawy sygn. XIV U 2462/16. Wbrew stanowisku ubezpieczonej, w ocenie Sądu Apelacyjnego, treści powyższych opinii nie sposób uznać za sprzeczne z uwagi na odmienny przedmiot każdego z postępowań, na użytek których opinie te były wydawane i związany z tą okolicznością przedmiotowo różny zakres przesłanek ustawowych - konkretyzujących z kolei tezę dowodową, wyznaczającą procesowo obszar czynności biegłego. Postępowanie w sprawie o sygn. XIV U 2462/16 toczy się bowiem o prawo ubezpieczonej do renty socjalnej, której warunki precyzuje art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.), zgodnie z którym świadczenie to przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18-tego roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25-tego roku życia (pkt 2). W sprawie niniejszej apelująca dochodzi natomiast prawa do renty rodzinnej (bez względu na wiek), które w myśl art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) uzależnione zostało od powstania całkowitej niezdolności do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowitej niezdolności do pracy w okresach: do ukończenia 16 lat (pkt 1), bądź do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczy się 16 rok życia (pkt 2). W związku z powyższym uprawnienie do renty rodzinnej gwarantuje ubezpieczonej dopiero stwierdzenie, że całkowicie niezdolna do pracy stała się w okresach wskazanych w pkt 1 lub 2, podczas gdy przesłanką wystarczającą do uzyskania renty socjalnej jest, aby u ubezpieczonej w okresach wskazanych w art. 4 ustawy o rencie socjalnej powstało naruszenie sprawności organizmu, pozostające następnie w związku przyczynowym z obecnie istniejącym schorzeniem powodującym aktualnie całkowitą niezdolność do pracy.

Z uwagi na przedmiot sporu, rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie wymagało więc ustalenia okresu powstania całkowitej niezdolności apelującej do pracy. W tym zakresie biegła psychiatra we wszystkich opiniach (także uzupełniających), w tym w opinii z 15 grudnia 2017 r. w sposób jednoznaczny i kategoryczny stwierdziła brak podstaw do stwierdzenia, że ubezpieczona była całkowicie niezdolna do pracy już przed ukończeniem nauki szkolnej, tj. przed 21 lutego 1998 r. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, opinie biegłej psychiatry M. G. są rzetelne i fachowe. Brak uzasadnionych podstaw, aby zakwestionować je pod względem merytorycznym. Należy także stwierdzić, że opinia uzupełniająca biegłej psychiatry M. G. z 16 marca 2018 r., wydana w sprawie o rentę socjalną, na którą powołuje się apelująca, jest w istocie merytorycznie zbieżna z wnioskami końcowymi opinii wydanej w niniejszej sprawie. Biegła, powołując się bowiem na obciążenie rodzinne schizofrenią oraz występujące u ubezpieczonej w czasie nauki szkolnej zaburzenia emocji i zachowania, przyjęła, że przed 31 sierpnia 1997 r. istniało u wnioskodawczyni naruszenie sprawności organizmu pozostające w związku przyczynowym z obecnie istniejącym schorzeniem, które aktualnie powoduje całkowitą niezdolność do pracy.

W powyższych okolicznościach, Sąd Apelacyjny uznał za zbędny wnioskowany przez pełnomocnika ubezpieczonej w piśmie procesowym z 16 kwietnia 2018 r. dowód z kolejnej opinii uzupełniającej w/w biegłej psychiatry. (pismo: k.186 a.s.). Natomiast wniosek dowodowy pełnomocnika ubezpieczonej zawarty w piśmie z 18 stycznia 2018 r. o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu psychiatrii na okoliczność stanu zdrowia ubezpieczonej, niezdolności do pracy, ustalenia od kiedy u ubezpieczonej nastąpiła utrata zdolności do pracy został cofnięty (pismo: k.178 a.s., protokół: k. 194 a.s.).

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Z tych względów, Sąd Apelacyjny w Warszawie na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł, jak w wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów powszechnych.