Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1993/12/225

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 21 maja 1993 r.
II UZP 7/93

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN T. Romer.

Sędziowie SN: S. Szymańska, M. Tyszel (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora W. Bryndy, w sprawie z wniosku Leszka S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. o zwrot emerytury górniczej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, postanowieniem z dnia 7 stycznia 1993 roku sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

"Czy górnikowi, pobierającemu emeryturę górniczą w oparciu o przepisy ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. Nr 5, poz. 32 z późn. zm.) uwzględnia się do zwiększenia emerytury o 1% podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok pracy górniczej (art. 11 ust. 2) okresy pracy górniczej wymienione w art. 6 ust. 1 w wymiarze pojedynczym, czy w wymiarze półtorakrotnym?"

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Górnikowi, pobierającemu górniczą emeryturę na podstawie ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.), do zwiększenia emerytury za każdy pełny rok pracy górniczej (art. 11 ust. 2), okresy pracy wymienione w art. 6 ust. 1 tej ustawy uwzględnia się w wymiarze półtorakrotnym.

Uzasadnienie faktyczne

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. decyzją z dnia 29 grudnia 1990 r. odmówił Leszkowi S., ur. dnia 23 marca 1933 r., pobierającemu górniczą emeryturę, zaliczenia w wymiarze półtorakrotnym okresów przynależności do drużyny ratowniczej w czasie od dnia 1 kwietnia 1966 r. do dnia 31 stycznia 1976 r., do dnia 20 maja 1981 r. do dnia 31 sierpnia 1983 r. oraz od dnia 1 czerwca 1988 r. do dnia 30 czerwca 1990 r., stwierdzając, że w spornych okresach zainteresowany nie wykonywał pracy pod ziemią.

W odwołaniu, wniesionym do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, wnioskodawca podtrzymał żądanie zaliczenia mu w wymiarze półtorakrotnym spornych okresów przynależności do drużyny ratowniczej.

Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 17 września 1992 r. sygn. akt (...) zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że uznał za zaliczalną w wymiarze półtorakrotnym pracę górniczą wykonywaną przez wnioskodawcę w okresach: od dnia 1 kwietnia 1966 r. do dnia 31 stycznia 1976 r. i od dnia 1 maja 1988 r. do dnia 30 czerwca 1990 r., oddalając odwołanie w pozostałej części. Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał, że wnioskodawca wykazał, że w okresach wskazanych w sentencji co najmniej połowę liczby dniówek roboczych pracował pod ziemią (w każdym miesiącu).

Od tego wyroku wniosła rewizję strona pozwana, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.) i podnosząc, że w okresie od dnia 1 kwietnia 1966 r. do dnia 30 maja 1967 r. wnioskodawca nie pracował w drużynie ratowniczej oraz, że ustalenie Sądu, iż w okresie od dnia 4 maja 1967 r. do dnia 30 stycznia 1976 r. wnioskodawca wykonywał pracę pod ziemią w obowiązującym go limicie pracy dołowej nie jest oparte na dostarczonym materiale dowodowym.

Rozpoznając sprawę Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i przedstawił je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia formułując jak w sentencji uchwały.

Uzasadnienie prawne

Rozpoznając przekazane w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 6; ust. 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.), zwanej dalej ustawą o z.e.g., przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej pracownikom zatrudnionym pod ziemią zalicza się w wymiarze półtorakrotnym okresy pracy na obszarze Państwa Polskiego w warunkach wymienionych w pkt 1-3 oraz w ust. 2-4.

Podniesione przez Sąd Apelacyjny wątpliwości wskazują, że wykładnia gramatyczna tego przepisu, w zestawieniu z brzmieniem art. 11 ust. 2, art. 13 ust. 2 oraz art. 16 ust. 4 ustawy o z.e.g., nie pozwala na jednoznaczne rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia.

Dokonując, niezbędnej w takiej sytuacji, wykładni celowościowej należy na wstępie podkreślić, że omawiany przepis obejmuje swym zakresem podmiotowym górników o najwyższych kwalifikacjach oraz wykonujących najcięższą pracę górniczą. Nie ulega więc wątpliwości, że w trybie art. 6 ustawodawca umożliwia tej grupie górników uzyskanie świadczeń emerytalno-rentowych pomimo faktycznego przepracowania krótszego okresu niż wymagany od górników zatrudnionych na innych stanowiskach pracy.

Słusznie podniósł Sąd Apelacyjny, że orzecznictwo Sądu Najwyższego nie zajmowało się wymiarem okresów pracy górniczej przy ich zaliczaniu na wzrost świadczeń. Dotychczas jednak zagadnienie to ani w praktyce organów rentowych, ani w orzecznictwie sądów pracy i ubezpieczeń społecznych nie nastręczało wątpliwości, i co najmniej od 1957 r. niektóre - wskazane w ustawach - okresy pracy górniczej zaliczano w wymiarze półtorakrotnym zarówno na uprawnienia, jak i na wzrost świadczeń górniczych.

Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia, że uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1977 r. V UZP 1/77 (OSNCP 1977, z. 12, poz. 226) "(...) przesądzałaby dopuszczalność pojedynczego zaliczania do wzrostu emerytury górniczej okresów pracy liczonych nawet półtorakrotnie..." Analizowany w tej uchwale art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186), będący przedmiotem wykładni, wyraźnie stanowił, że okresy wymienione w ust. 1, czyli okresy uznane za działalność kombatancką, zalicza się w wymiarze podwójnym do okresu zatrudnienia, od którego zależy przyznanie emerytury lub renty. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że wprawdzie niektóre przepisy, m.in. art. 11 ust. 1 pkt 3 i art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1968 r. Nr 3, poz. 19 "(...) nie wprowadzają odmiennych zasad ustalania okresów zatrudnienia dla stwierdzenia prawa do świadczeń od zasad ich ustalania dla określenia wysokości tego świadczenia, art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej zaś od tej zasady odbiega, jednakże trzeba mieć na uwadze, że wymieniony art. 8 ust. 2 jest przepisem szczególnym, rzędu ustawy, regulującym samodzielnie i odmiennie wpływ okresu zatrudnienia na wzrost świadczeń". Powołany w tej uchwale art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników (...) dotyczył właśnie wzrostu górniczej emerytury za każdy pełny rok pracy górniczej powyżej 25 lat, art. 11 ust. 1 pkt 3 tej ustawy zaś ustanawiał okres zatrudnienia wymagany do uzyskania górniczej emerytury. Już wówczas w art. 4 cyt. ustawy przewidziano zaliczanie w wymiarze półtorakrotnym niektórych okresów pracy górniczej.

Za poglądem Sądu Najwyższego, wyrażonym w niniejszej uchwale, że intencją ustawodawcy było zaliczanie pracy górniczej wymienionej w art. 6 w wymiarze półtorakrotnym zarówno na uprawnienia, jak i na wzrost świadczeń, przemawia nowelizacja ustawy o z.e.g., dokonana ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206 ze zm.). Nadano nowe brzmienie art. 10 ustawy o z.e.g., stanowiąc w ust. 2, że przy ustalaniu okresów pracy górniczej uprawniającej do górniczej emerytury na podstawie ust. 1 (a więc bez względu na wiek) nie stosuje się określonej w art. 6 zasady zaliczania niektórych okresów pracy górniczej w wymiarze półtorakrotnym. Gdyby więc intencją ustawodawcy było graniczenie możliwości zaliczania wskazanych w art. 6 okresów pracy górniczej w wymiarze półtorakrotnym wyłącznie do okresu pracy, od którego zależy przyznanie świadczenia, a zaliczania tego okresu w wymiarze pojedynczym na wzrost świadczeń, to niewątpliwie dokonano by równoczesnej nowelizacji art. 6 ust. 1 lub art. 11 ust. 2, art. 13 ust. 2, art. 16 ust. 3 ustawy o z.e.g.

Wprawdzie więc art. 6 ustawy o z.e.g mówi wyraźnie jedynie o ustalaniu prawa do świadczeń, pomijając sprawę ich wysokości, jednakże - zdaniem Sądu Najwyższego - wobec odrębności systemu emerytalnego górników i charakteru pracy objętej tym przepisem, nie ma logicznych przesłanek do ograniczenia tego szczególnego sposobu obliczania okresów pracy górniczej tylko do ustalania okresu pracy górniczej, od którego zależy uzyskanie samego prawa do świadczeń, i pomijania tego sposobu przy ustalaniu wysokości tychże świadczeń. Za taką wykładnią przemawia też porównanie art. 9 ust. 1 pkt 3, art. 10 ust. 1 pkt 1 oraz art. 11 ust. 2, art. 13 ust. 2 i art. 16 ust. 4 ustawy o z.e.g. W myśl tych przepisów okres pracy określonej w tych przepisach, wymagany do uzyskania górniczej emerytury, wynosi 25 lat, natomiast wzrost górniczej emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej przysługuje za każdy pełny rok pracy górniczej (wraz z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi), ponad okres 20 lat. Ograniczenie zakresu art. 6 ust. 1 ustawy o z.e.g. wyłącznie do obliczania stażu pracy, od którego zależy przyznanie świadczenia, prowadziłoby do sytuacji, w której górnik, który przepracował np. 20 lat na stanowiskach wskazanych w art. 6, otrzymałby górniczą emeryturę przy zaliczeniu 30 lat pracy górniczej, natomiast nie miałby prawa do wzrostu tej emerytury z tytułu pracy górniczej wykonywanej ponad okres 20 lat. Nie wydaje się prawdopodobnym, by taka interpretacja omawianego przepisu była intencją ustawodawcy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że zarówno wykładnia funkcjonalna, jak i ratio legis omawianego art. 6 ustawy o z.e.g. prowadzą do wniosku, że górnikowi, pobierającemu górniczą emeryturę na podstawie ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o z.e.g., uwzględnia się do zwiększenia emerytury o określony % podstawy jej wymiaru za każdy pełny rok pracy górniczej (art. 11 ust. 2), okresy pracy wymienione w art. 6 ust. 1 w wymiarze półtorakrotnym, i kierując się powyższymi przesłankami podjął uchwałę jak wyżej.

Na marginesie rozpatrywanego zagadnienia należy wspomnieć, że sporne okresy przynależności wnioskodawcy do drużyny ratowniczej przypadają na okres po ukończeniu przez niego 45 lat życia, który to wiek, w myśl przepisów regulujących ratownictwo górnicze, jest górną granicą wieku dla czynnych ratowników górniczych oraz, że do 1981 r. ustawowy czas pracy pod ziemią wynosił 26 dniówek roboczych miesięcznie.