Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1993/5/76

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 23 września 1992 r.
II UZP 16/92

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN K. Kolasiński.

Sędziowie SN: J. Skibińska-Adamowicz, M. Tyszel (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy z udziałem prokuratora I. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Mariana P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. o dodatek do emerytur za pracę w szczególnych warunkach, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 23 września 1992 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 13 maja 1992 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

Czy repatriantowi, który powrócił do kraju w 1956 r., z tytułu wykonywania przez niego pracy w okresie od dnia 21 października 1951 r. do dnia 7 października 1956 r. w Czaińskim Gospodarstwie Leśnym - uznając tę pracę jako zatrudnienie, wykonywane w myśl art. 9 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.) w związku z § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia za granicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrudnienia (Dz. U. Nr 17, poz. 81 z późn. zm.), wydanego na podstawie delegacji zawartej w art. 10 ust. 2 wyżej wymienionej ustawy o z.e.p. - można uwzględnić ten okres jako pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych, skutkującą przyznanie wzrostu świadczenia z art. 54 powołanej ustawy o z.e.p. w związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 późn. zm)?

podjął następującą uchwałę:

Okres zatrudnienia za granicą osoby uznanej za repatrianta może być wliczony do okresu pracy wykonywanej w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Uzasadnienie faktyczne

Przedstawione przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienia prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. decyzją z dnia 23 sierpnia 1991 r. odmówił Marianowi P., ur. dnia 13 kwietnia 1930 r., uprawnionemu do wcześniejszej emerytury, przyznania wzrostu tego świadczenia z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, przyjmując, że wnioskodawca wykazał jedynie 11 lat i 11 miesięcy takiej pracy, zamiast wymaganych 15 lat. Na wzrost ten nie zaliczono mu pracy wykonywanej na Syberii w okresie od dnia 28 września 1949 r. do dnia 30 listopada 1956 r. W odwołaniu, wniesionym do Sądu Wojewódzkiego - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, wnioskodawca domagał się uznania spornego zatrudnienia za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach i przyznania z tego tytułu wzrostu emerytury.

Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 29 stycznia 1992 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy od dnia 1 października 1990 r. 10-procentowy wzrost emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, ustalając, że wnioskodawca był zatrudniony: od dnia 21 października 1951 r. do dnia 16 czerwca 1954 r. jako robotnik przy wywózce drewna, a od dnia 17 czerwca 1954 r. do dnia 17 października 1956 r. jako traktorzysta - na Tyczyńskiej Działce Leśnej Czaińskiego Gospodarstwa Leśnego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, obydwa stanowiska pracy są objęte działem VI pkt 2 oraz działem VIII pkt 3 wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43), w konsekwencji czego przyjął, że łącznie wnioskodawca wykazał wymagany 15-letni okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

W rewizji wniesionej od tego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. (-) wnosił o jego uchylenie, oddalenie odwołania albo o uchylenie i przekazanie do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu rewizji organ rentowy podniósł, że nie kwestionuje faktu, iż wnioskodawca był w spornym okresie deportowany na Syberię i wykonywał tam pracę przy karczowaniu i wywózce drewna, a więc w bardzo ciężkich warunkach, jednakże okres też nie może być zaliczony na wzrost emerytury, ponieważ - zdaniem rewidującego - nie był to okres zatrudnienia w rozumieniu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43), lecz był okresem zaliczanym do okresów zatrudnienia na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz, że okresy pracy w szczególnych warunkach stwierdza zakład pracy na podstawie posiadanej dokumentacji.

Uzasadnienie prawne

Rozważając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Słusznie Sąd Apelacyjny przyjmuje w uzasadnieniu swego postanowienia, że zgodnie z dotychczasową praktyką i orzecznictwem dopuszczalne jest w postępowaniu odwoławczym prowadzenie postępowania dowodowego dla ustalenia, czy pracownik wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w sytuacji, gdy zainteresowany w sposób niewątpliwy wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy z przyczyn od niego niezależnych. Paragraf 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49), zawierający taksatywne wyliczenie możliwości udowadniania okresów zatrudnienia zeznaniami świadków, obowiązuje jedynie w postępowaniu przed organem rentowym i nie ma zastosowania w postępowaniu odwoławczym (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 27 maja 1985 r. III UZP 5/85 - nie publ. oraz z dnia 16 listopada 1983 r. III UZP 19/83 - OSNCP 1984, z. 6, poz. 93).

Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony zarówno przez Departament Prokuratury Ministerstwa Sprawiedliwości, jak i przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, że praca wnioskodawcy w spornym okresie była zatrudnieniem w rozumieniu art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zwanej dalej ustawą o z.e.p., w związku z § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia za granicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrudnienia (Dz. U. Nr 17, poz. 81 ze zm.), wydanego z upoważnienia art. 10 ust. 2 ustawy o z.e.p. Przepis ten, dotyczący w ust. 1 obywateli polskich zatrudnionych za granicą (na warunkach w nim określonych), a w ust. 2 osób, które w czasie wykonywania zatrudnienia za granicą nie były obywatelami polskimi, lecz powróciły do kraju i zostały uznane za repatriantów, wyraźnie stanowi, że te okresy zatrudnienia "uwzględnia się" przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich zwiększenia z tytułu stażu pracy. Sformułowanie "uwzględnia się" oznacza, że jest to okres zatrudnienia w rozumieniu art. 10 ustawy o z.e.p., a nie okres zaliczalny do okresów zatrudnienia, o którym mowa w art. 13 ust. 2 tejże ustawy. Na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy o z.e.p. do okresów zatrudnienia podlegają zaliczeniu okresy pracy przymusowej wykonywanej w czasie po dniu 1 września 1939 r. tych osób, które nie spełniają warunków przewidzianych w § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia za granicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrudnienia (Dz. U. Nr 17, poz. 81).

Pewne wątpliwości rodzą się przy rozstrzyganiu zagadnienia, czy przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), zwanego dalej rozporządzeniem, będące przepisami szczególnymi, nie podlegającymi interpretacji rozszerzającej, można zastosować do osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach poza granicami kraju, a więc pracę nie mieszczącą się w ramach zakreślonych w ust. 2 § 1 omawianego rozporządzenia.

Sąd Najwyższy, w składzie orzekającym, podziela pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 1986 r. III UZP 42/85, że resortowe, wydane na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia, szczegółowe wykazy stanowisk pracy o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości stanowią jedynie uzupełnienie wykazów stanowiących załączniki do rozporządzenia i brak jest podstaw do wniosku, że stanowiska uznane za wykonywane w szczególnych warunkach muszą występować wyłącznie w zakładach pracy podległych i nadzorowanych przez poszczególne resorty (OSNCP 1986, z. 9, poz. 132). W tym miejscu należy jednak podkreślić, że w niektórych przypadkach wykazy stanowiące załączniki do rozporządzenia zawierają odesłanie do wykazów resortowych, jak np. w dziale III wykazu C lub w pkt 7 działu IV wykazu B.

O słuszności stanowiska, że brak jest przesłanek jurydycznych do odmiennego traktowania repatriantów w zakresie ich uprawnień do świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu wykonywania za granicą pracy w szczególnych warunkach, świadczy też porównanie art. 53 i 54 ustawy o z.e.p. wraz z przepisami rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. o świadczeniach emerytalno-rentowych dla pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach (...) oraz z dnia 9 marca 1984 r. w sprawie okresów pracy za granicą (...) z przepisami ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.) zwanej ustawą o z.e.g.

W art. 5 ust. 4 ustawy o z.e.g., stanowiącym, że okresy pracy górniczej wykonywanej za granicą traktuje się na równi z okresami takiej pracy wykonywanej w kraju, znajduje się ograniczenie tej możliwości do pracy górniczej wymienionej w ust. 1 pkt 1-4 tego przepisu. Przepis ten nie ma więc zastosowania w razie wykonywania za granicą pracy górniczej wymienionej w art. 5 ust. 1 pkt 5-12 ustawy o z.e.g. oraz w razie wykonywania za granicą pracy równorzędnej z pracą górniczą (art. 5 ust. 2 ustawy o z.e.g.). Również w art. 6 tej ustawy jednoznacznie przewidziano zaliczenie w wymiarze półtorakrotnym okresów pracy na stanowiskach wymienionych w tym przepisie, wykonywanej na obszarze Państwa Polskiego. Tak więc w ustawie o z.e.g. ustawodawca, przewidując dla osób wykonujących pracę na pewnych stanowiskach, określone uregulowania, wskazał wyraźnie, że nie obejmują one osób wykonujących taką samą pracę poza granicami kraju.

Zdaniem Sądu Najwyższego, brak w art. 53-55 ustawy o z.e.p. oraz w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. o świadczeniach emerytalno-rentowych dla osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach (...) ograniczeń analogicznych do przewidzianych w art. 5 ust. 4 i art. 6 ustawy o z.e.g., pozwala na przyjęcie wniosku, że okres zatrudnienia za granicą osoby uznanej za repatrianta może być wliczony do okresów pracy wykonywanej w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych dla osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.