Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 13615

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 10 kwietnia 1991 r.
II UZP 1/91

UZASADNIENIE

Sentencja

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie z wniosku Krystyny F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 10 kwietnia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. postanowieniem z dnia 19 lutego 1991 r. III AUr 1/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 kpc:

"Czy w sprawie z ubezpieczenia społecznego, wszczętym w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim przed dniem 1 stycznia 1991 r., a zakończonej orzeczeniem tego Sądu wydanym po 1 stycznia 1991 r. przysługują środki odwoławcze zgodnie z art. 367 kpc w związku z art. 4778 kpc w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. o powołaniu Sądów Apelacyjnych oraz o zmianie ustaw… (Dz. U. Nr 53, poz. 306)?"

podjął uchwałę jak wyżej.

Uzasadnienie faktyczne

Przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 kpc przez Sąd Apelacyjny w W. zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:

Krystyna F. skierowała do organu rentowego (ZUS Oddział w O.) wniosek o rentę inwalidzką. Decyzją z 29 października 1990 r. wniosek załatwiono odmownie. Odwołanie od odmownej decyzji Krystyna F. wniosła do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. w dniu 8 listopada 1990 roku. Wyrokiem z 10 stycznia 1991 r. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. oddalił to odwołanie. W dniu 21 stycznia 1991 r. wnioskodawczyni złożyła od tego wyroku rewizję do Sądu Apelacyjnego w W. Przy rozpatrywaniu rewizji Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że w sprawie zachodzą poważne wątpliwości prawne i dlatego przedstawił je Sądowi Najwyższemu w sposób przytoczony wyżej. W uzasadnieniu do przedstawionego zagadnienia Sąd Apelacyjny podkreślił, że w dotychczasowym stanie prawnym wyrok Sądu Wojewódzkiego wydany na skutek rozpoznania odwołania od decyzji organu rentowego nie podlegał zaskarżeniu. Z mocy art. 4778 § 2 kpc w dotychczasowym brzmieniu od orzeczeń sądów wojewódzkich wydanych w sprawach z art. 4778 § 1 kpc, nie przysługiwały środki odwoławcze.

Stan prawny w tym zakresie uległ zmianie wskutek wejścia w życie ustawy z 13 lipca 1990 r. o powołaniu sądów apelacyjnych oraz o zmianie ustaw - Prawo o ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i Krajowej Radzie Sądownictwa - Dz. U. Nr 53, poz. 306 (zwanej dalej ustawą).

Zgodnie z ustawą skreślony został art. 4778 § 2 kpc wyłączający środki odwoławcze od orzeczeń sądów wojewódzkich w sprawach z ubezpieczenia społecznego. W konsekwencji z mocy art. 367 kpc otwarta została droga do składania rewizji od wyroków Sądów Wojewódzkich, działających w sprawach z ubezpieczenia społecznego jako Sądy I instancji. Do rozpoznania rewizji właściwe są sądy apelacyjne. Zmiana dokonana ustawą weszła w życie z dniem 1 stycznia 1991 r. (art. 3 pkt 6 ustawy). Zgodnie zaś z art. 11 ustawy sprawy wszczęte przed dniem 1 stycznia 1991 r. poza sprawami z art. 10 ust. 3, nie mającym zastosowania do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, toczą się według dotychczasowych przepisów. Interpretacja art. 11 ustawy nasuwa zasadnicze wątpliwości. Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że gramatyczna wykładnia art. 11 prowadzić może do wniosku, iż w sprawach które zarówno przed organem rentowym, jak i przed sądem wszczęte zostały przed dniem 1 stycznia 1991 r. obowiązuje nadal wyłączenie możliwości rozpoznania środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich. Sąd Apelacyjny zwrócił też uwagę na kwestię pojęcia wszczęcia postępowania z art. 11 ustawy - czy pojęcie to odnosić się będzie do momentu złożenia wniosku w organie rentowym - od tej czynności rozpoczyna się bowiem tok sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, czy też do złożenia odwołania od decyzji organu rentowego jako czynności wszczynającej postępowanie sądowe. Sąd Apelacyjny w rozważaniach swoich opowiada się raczej za drugą wersją. Równocześnie Sąd w przedstawionym zagadnieniu prawnym zwraca uwagę na możliwość takiej interpretacji art. 11 ustawy, iż zawarte w nim pojęcie "toku spraw" odnosić należy do dotychczasowych unormowań tyczących właściwości sądów, a przepis ten traktować jako porządkujący i nie stojący na przeszkodzie możliwości korzystania z postępowania odwoławczego w sprawach ubezpieczeń społecznych, w których orzeczenia sądów wydane zostały po 1 stycznia 1991 r.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy przy rozpatrywaniu przedstawionego zagadnienia prawnego, podejmując przedstawioną wyżej uchwałę rozważył, co następuje:

Artykułem 3 pkt 6 ustawy został skreślony art. 4778 § 2 kodeksu postępowania cywilnego. Stanowił on, że od orzeczeń sądów wojewódzkich w sprawach ubezpieczeń społecznych nie przysługują środki odwoławcze. Wskazany art. 3 pkt 6 ustawy wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1991 r., z mocy art. 14 tej ustawy. Od tej więc daty obowiązuje także w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych norma art. 367 kpc, zgodnie z którą od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje rewizja. Na tej samej zasadzie stosuje się od 1 stycznia 1991 r. art. 394 kpc. Określa on rodzaj postanowień sądu pierwszej instancji i zarządzeń przewodniczącego, na które przysługuje zażalenie do sądu rewizyjnego.

Z dniem więc wejścia w życie omawianej ustawy z 13 lipca 1990 r. nastąpiło w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych otwarcie dwuinstancyjnej drogi postępowania sądowego.

Odpowiedź na wątpliwości przedstawione przez sąd apelacyjny, co do wejścia w życie od 1 stycznia 1991 r. art. 3 pkt 6 ustawy uzasadnia wykładnia systemowa i językowa przepisów intertemporalnych.

Z mocy art. 11 ustawy sprawy wszczęte przed 1 stycznia 1991 r. - z wyłączeniem spraw, o których mowa w art. 10 ust. 3 - toczą się według przepisów dotychczasowych. Do spraw wyłączonych z mocy art. 10 ust. 3 ustawy spod działania reguły intertemporalnej nie należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Odniesienie normy z art. 10 do spraw z ubezpieczeń społecznych nie byłoby trafne i to mimo braku wyraźnego wyłączenia tych spraw spod działania tej, ogólnie sformułowanej reguły intertemporalnej. Norma ta bowiem zmierza jedynie do rozdzielenia w zakresie przejściowym zakresu właściwości Sądu Najwyższego i nowo powołanych sądów apelacyjnych w sprawach, które należały dotychczas do właściwości Sądu Najwyższego, a zostały przekazane sądom apelacyjnym. Do tej kategorii spraw, sprawy z ubezpieczeń społecznych nie należą.

Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych były rozpatrywane tylko w jednoinstancyjnym postępowaniu sądowym przed sądem wojewódzkim i dlatego nie ma do nich zastosowania reguła dotycząca przejmowania przez sądy apelacyjne do rozpoznania w II instancji spraw od Sądu Najwyższego. Dlatego podzielić należy te wywody Sądu Apelacyjnego w W., które prowadzą do wniosku, iż orzeczenia wydane od 1 stycznia 1991 r. przez sądy wojewódzkie w sprawach z ubezpieczeń społecznych, podlegają zaskarżeniu choćby wcześniej zostało wszczęte postępowanie sądowe. Tak też w przypadku uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku sądu wojewódzkiego wydanego przed 1 stycznia 1991 r. zostanie otwarta w sprawie droga dwuinstancyjnego postępowania sądowego chyba, że jeszcze przed tą datą nastąpiłoby rozstrzygnięcie sprawy przez sąd wojewódzki.

Za taką treścią uchwały przemawia jednoznaczna treść art. 14 ustawy, który stanowi, że wchodzi ona w życie z dniem ogłoszenia z wyjątkiem art. 3 pkt 1, 2, 3, 6, 7, 8, 9 oraz art. 4 pkt 1, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 1991 r. Przepis art. 3 pkt 6 ustawy znosi zakaz wnoszenia środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich w sprawach z ubezpieczenia społecznego. Zakaz ten, co wynika z treści art. 14 zniesiony został z dniem 1 stycznia 1991 r. Skoro był to zakaz wnoszenia środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich i przestał obowiązywać z dniem 1 stycznia 1991 r. logicznym jest przyjęcie, że od tej daty istnieje możliwość wnoszenia środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich. Tym samym bez znaczenia jest kiedy sprawa została wszczęta przed organem rentowym czy przed sądem wojewódzkim. Decydująca jest data wydania orzeczenia przez sąd wojewódzki i jeżeli przypada ona od 1 stycznia 1991 r. oznacza to, że od takiego orzeczenia przysługują środki odwoławcze.

Kierując się przytoczonymi względami udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.