Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1170615

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 22 listopada 2000 r.
II UKN 71/00

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Beata Gudowska (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sentencja

Sąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2000 r. sprawy z wniosku Hanny H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddziałowi w P. o zasiłek chorobowy na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 listopada 1999 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 9 listopada 1999 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację Hanny H. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 kwietnia 1999 r. oddalającego jej odwołanie od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającej prawa do wynagrodzenia, a następnie zasiłku chorobowego. Sąd ustalił, że ubezpieczona przedstawiła zwolnienie lekarskie za okres niezdolności do pracy od dnia 2 grudnia 1997 r. do dnia 1 maja 1998 r. w "T.", spółce z o.o. w P., gdzie była zatrudniona od 1975 r. w charakterze pracownika biurowego, z obowiązkiem obsługi klientów. Zwolnienie lekarskie wiązało się z leczeniem bezpłodności i koniecznością odsunięcia od stresującej pracy. W trakcie jego wykorzystywania ubezpieczona - jak przyznała - nie wykonywała swych zwykłych czynności pracowniczych, lecz tylko podpisywała faktury, zarówno w siedzibie spółki lub przynoszone jej do domu. W tym stanie faktycznym Sąd drugiej instancji przyjął, że ubezpieczona postępowała w sposób sprzeczny z celem zwolnienia, w znaczeniu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.). Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że uzyskanie zwolnienia lekarskiego, niezależnie od zaleceń lekarskich, decyduje o niemożności wykonywania żadnej pracy. Każde bowiem postępowanie, które może w powszechnym odczuciu nasuwać wątpliwości co do rzeczywistego stanu zdrowia pracownika jako "nieodpowiednie dla sytuacji chorego" jest sprzeczne z celem zwolnienia od pracy. Zasiłek ma zastępować pracownikowi wynagrodzenie za pracę wówczas, gdy stan zdrowia stwarza mu przeszkodę jego uzyskania, zatem jeżeli może świadczyć pracę, to prawo do zasiłku chorobowego mu nie przysługuje.

W kasacji, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną interpretację przepisu art. 18 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r., ubezpieczona wniosła o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i przywrócenie jej prawa do zasiłku chorobowego. W uzasadnieniu podniosła, że organ ubezpieczeń społecznych ani sądy orzekające nie kwestionowały zasadności udzielonego jej zwolnienia lekarskiego, zatem przyjmowały, że nie mogła wykonywać w pełni wszystkich powierzonych jej obowiązków pracowniczych, a tym samym nie mogła otrzymać i nie otrzymała wynagrodzenia za pracę, toteż zasiłek jej się należał. Skarżąca wskazała, że przepis powołany w kasacji nie przewiduje zakazu podejmowania jakichkolwiek czynności w okresie wykorzystywania należnego zasiłku. Wobec tego, za sprzeczne z celem zwolnienia można było uznać tylko takie działania, które mogły przedłużyć lub uniemożliwić powrót do zdrowia.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Czasowa niezdolność do pracy z powodu choroby jest zdarzeniem wywołującym skutki prawne zarówno w sferze pracowniczej, jak i w zakresie ubezpieczenia społecznego. Pracownik czasowo niezdolny do pracy jest zwolniony z obowiązku jej świadczenia, a jeżeli nie uzyskuje wynagrodzenia, nabywa prawo do zasiłku chorobowego. Stwierdzona przez lekarza czasowa niezdolność do pracy nie tylko usprawiedliwia nieobecność pracownika, ale zobowiązuje pracodawcę do odmowy dopuszczenia go do pracy. Naruszenie tego obowiązku i świadczenie pracy w okresie objętym zwolnieniem lekarskim nie zmienia faktu, że pracownik był do pracy niezdolny i nie uzasadnia traktowania tego okresu jako okresu zdolności do pracy ani w sferze prawa pracy, ani ubezpieczeń społecznych. Można jednak mówić o nadużyciu prawa do zasiłku chorobowego z ubezpieczenia społecznego wówczas, gdy uzyskanie zwolnienia lekarskiego było skutkiem błędnej oceny lekarza wydającego zwolnienie co do stanu choroby i konieczności odsunięcia od pracy, jak też w sytuacji wykorzystywania prawidłowo udzielonego zwolnienia przez pracownika do pracy niezdolnego w sposób niezgodny z jego celem.

W rozpoznawanej sprawie prawidłowość udzielenia zwolnienia nie jest kwestionowana, a spór dotyczy jedynie sposobu wykorzystywania przez pracownika niezdolnego do pracy zwolnienia w sposób niezgodny z celem jego udzielenia. Podejmując próbę rozstrzygnięcia tego sporu, należy odwołać się do przepisu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.), który jednak nie odpowiada na pytanie, jak powinien postępować pracownik w czasie zwolnienia chorobowego. Przepis ten pełni tylko funkcję normy eliminującej wypadki uzyskiwania świadczeń nienależnych przez sankcję utraty prawa do zasiłku przy spełnieniu się hipotezy, że ubezpieczony nadużywa przyznanego mu prawa. Nie jest zatem jasne, na czym polegać miałby prawny wymóg zachowania zgodnego z celem zwolnienia, albowiem ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa stawia, znanego ustawie z dnia 18 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 ze zm.), prawnego obowiązku wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy zgodnie z jego celem w sensie poddania się zaleceniom i wskazaniom lekarskim, a tylko stawia wymóg wyeliminowania sytuacji temu celowi przeciwnych. W przytoczonym przepisie nie chodzi więc o zachowania pozytywne, ale o zaniechanie zachowań negatywnych, skonkretyzowanych jako wykonywanie innej pracy zarobkowej lub uciążliwych czynności mogących niezdolność do pracy przedłużyć, a więc takich, które są wykorzystywaniem zwolnienia w innym celu niż odzyskanie zdrowia.

To, że wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego w sposób niezgodny z jego celem nie jest równoznaczne z naruszeniem zakazu podejmowania jakiejkolwiek pracy, można jednak wywnioskować z przepisu art. 18 ustawy zasiłkowej. Objęty nim zakaz wykonywania pracy w czasie zwolnienia lekarskiego dotyczy tylko pracy zawodowej "innej" niż ta, której dotyczy zwolnienie. Wynika stąd, że przepis ten nie sankcjonuje przypadków częściowej lub nawet całkowitej rezygnacji z wykorzystania zwolnienia lekarskiego od pracy. Pracownik zatrudniony w dwóch zakładach pracy może w jednym z nich pobierać zasiłek chorobowy z tytułu czasowej niezdolności do pracy, a w drugim wykonywać zatrudnienie, byle by nie wiązało się ono z czynnościami przeciwwskazanymi, powodującymi przedłużenie okresu niezdolności do pracy i niezgodnymi z celem tego zwolnienia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1995 r., II UZP 38/94, OSNAPUS 1995 Nr 11, poz. 135; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1997 r., II UKN 25/97, OSNAPUS 1998 Nr 1, poz. 27; z dnia 11 lutego 1999 r., II UKN 467/98, OSNAPUS 2000 Nr 7, poz. 290; z dnia 10 grudnia 1998 r., II UKN 367/98, OSNAPUS 2000 Nr 3, poz. 118).

Pracownikowi, który nie zaprzestał świadczenia pracy z chwilą uzyskania zwolnienia lekarskiego, nie można postawić zarzutu wykonywania w czasie zwolnienia innej pracy zarobkowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1998 r., II UKN 501/97, OSNAPUS 1999 Nr 3, poz. 97 i z dnia 12 sierpnia 1998 r., II UKN 172/98, OSNAPUS 1999 Nr 16, poz. 522). Można zarzucić mu wykorzystanie zwolnienia niezgodnie z jego celem, np. przez wykonywanie uciążliwych czynności, mogących przedłużyć okres niezdolności do pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1981 r., V URN 1/81, OSNCP 1981 Nr 10, poz. 185; z dnia 23 października 1991 r., II URN 71/91, OSNCP 1992 Nr 11, poz. 209).

Wprawdzie w wyrokach z dnia 6 grudnia 1978 r., II URN 130/78 (PZiS 1980 nr 8, s. 87) oraz z dnia 31 maja 1985 r., II UR 75/85 (OSNC 1986 Nr 3, poz. 32) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że każda praca zarobkowa wykonywana w okresie zwolnienia lekarskiego powoduje utratę prawa do zasiłku chorobowego, jednakże błędem jest odczytywanie tego stanowiska bez uwzględnienia podnoszonego w wymienionych orzeczeniach argumentu i twierdzenie, iżby wykonywanie jakiejkolwiek pracy było sprzeczne ze stanem choroby. Sąd Najwyższy zwrócił bowiem uwagę, że wykonywanie w czasie zwolnienia lekarskiego pracy zarobkowej powoduje zbieg zarobku i zasiłku.

Przedstawiony stan prawny uległ tylko nieznacznej zmianie po wejściu w życie ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 60, poz. 636 ze zm.). Art. 17 tej ustawy nie wskazuje już jako przesłanki pozbawienia prawa do zasiłku wykonywania czynności uciążliwych, mogących przedłużyć okres niezdolności do pracy, te bowiem nadal zawierają się w pojęciu wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z celem. Także więc obecnie nadużycie prawa do zasiłku chorobowego przez wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego w sposób niezgodny z jego celem nie jest równoznaczne z naruszeniem zakazu wykonywania jakiejkolwiek pracy, ale tylko pracy innej niż objęta zwolnieniem oraz wymagającej wykonywania czynności przeciwwskazanych dla odzyskania zdrowia. Inaczej mówiąc, w czasie zwolnienia lekarskiego pracownik może wykonywać w ramach swojej pracy pewne czynności pod warunkiem, że nie otrzymuje za nie wynagrodzenia oraz że nie przeszkadzają mu one w odzyskaniu stanu, jaki był celem udzielonego zwolnienia, czyli zdrowia. Nie chodzi tu zresztą jedynie o odzyskanie pełnej zdolności do pracy, gdyż zdrowie może być traktowane nie tylko jako stan braku objawów patologicznych, ale także jako stan pełnej sprawności fizycznej, psychicznej i społecznej, a więc pełnej zdolności organizmu do utrzymywania równowagi między nim a środowiskiem zewnętrznym.

W rozpoznawanej sprawie, ubezpieczona uzyskała zwolnienie lekarskie w szczególnym celu wyleczenia z niepłodności, wiążącym się z niekonwencjonalnymi działaniami medycznymi, toteż jej "stan choroby" wymaga oceny szczególnej. Skoro nie wykonywała "innej" pracy zarobkowej, to konieczne było ustalenie - za pomocą wiadomości specjalnych - czy wykonując pewne czynności w swojej pracy mogła spowodować przedłużenie okresu zwolnienia lub, generalnie, czy ich wykonywanie było niezgodne z celem, jaki uwzględniał lekarz udzielający jej zwolnienia.

Kwestie te nie zostały ustalone, a zatem nie może być mowy o prawidłowej subsumcji przytoczonego w kasacji przepisu. Z tego względu, stwierdzając zasadność podniesionej podstawy kasacyjnej, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313 § 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 2000 r.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego.