Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNP 1998/12/369

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 7 sierpnia 1997 r.
II UKN 244/97

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Jerzy Kwaśniewski.

Sentencja

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 1997 r. sprawy z wniosku Marii Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R.P. o rentę rodzinną po inwalidzie wojennym, na skutek kasacji Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 21 maja 1996 r. [...]

uchylił zaskarżony wyrok i zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 11 grudnia 1995 r. [...] oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R.P. z dnia 5 marca 1994 r. [...] w ten sposób, że przyznał Marii Ł. prawo do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym od dnia 1 listopada 1993 r.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia 5 marca 1994 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R.P. odmówił Marii Ł. prawa do renty rodzinnej z ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 13, poz. 68 ze zm.) po mężu Stanisławie. Organ rentowy uzasadnił odmowę tym, że mąż wnioskodawczyni Stanisław Ł., zmarły w dniu 17 stycznia 1944 r. w hitlerowskim więzieniu na Zamku Lubelskim, nie spełniał wymagań do uznania go za inwalidę wojennego, skoro nie był znany powód jego aresztowania.

Sąd Wojewódzki po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawczyni i po uzyskaniu z Zarządu Wojewódzkiego w B.P. akt Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych - oddalił odwołanie wnioskodawczyni wyrokiem z dnia 11 grudnia 1995 r. [...].

Na podstawie zawartych w aktach sprawy dowodów Sąd ustalił, że mąż wnioskodawczyni Stanisław Ł. należał do konspiracyjnej Armii Krajowej, był nauczycielem, jednakże nie był żołnierzem w rozumieniu przepisu art. 6 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. W tej sytuacji mając również na uwadze przepis art. 8 tej ustawy, Sąd uznał, że nie zostały spełnione wymagania określone w art. 24 ust. 1 pkt 3 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, po rozpatrzeniu rewizji wnioskodawczyni, wyrokiem z dnia 21 maja 1996 r. [...] oddalił tę rewizję podając w motywach wyroku, że zarówno przyczyny aresztowania męża wnioskodawczyni, jak i okoliczności jego śmierci nie zostały ustalone. Wprawdzie z treści zeznań świadków z lat 1946-1958 wynika, że mąż wnioskodawczyni był członkiem Armii Krajowej, ale nie zostało stwierdzone, że ta przynależność była przyczyną jego aresztowania. Według oceny Sądu Apelacyjnego, Sąd Wojewódzki dokonał dokładnej i szczegółowej analizy przepisów prawnych, na których mogłaby opierać wnioskodawczyni swoje roszczenie o rentę rodzinną i doszedł do wniosku w oparciu o tę analizę, że nie dają one podstaw do przyznania tej renty.

W kasacji od tego wyroku, wniesionej na podstawie przepisu art. 12 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189), Minister Sprawiedliwości wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 11 grudnia 1995 r. [...] i przyznanie wnioskodawczyni prawa do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym od dnia 1 września 1993 r. lub o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W kasacji tej, wniesionej na podstawach przewidzianych dla rewizji nadzwyczajnej, Minister zarzucił, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności przepisu art. 12 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) i art. art. 6, 7 oraz 24 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 13, poz. 68 ze zm.), a nadto z naruszeniem interesu Rzeczypospolitej Polskiej.

Uzasadnienie prawne

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

[...] Wniesiona przez Ministra Sprawiedliwości kasacja jest uzasadniona, a zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu pierwszej instancji zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa w szczególności przepisów wskazanych w kasacji, zarówno przez błędną ich interpretację, jak i błędne zastosowanie.

Błędne jest stanowisko Sądów obu instancji, że mąż wnioskodawczyni, który według ustaleń tych Sądów w okresie od października 1943 r. do stycznia 1944 r. był członkiem konspiracyjnej Armii Krajowej, nie był żołnierzem w rozumieniu przepisu art. 6 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych i ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.), zwanej dalej ustawą o z.i.w., skoro w myśl pkt 1 tego przepisu inwalidą wojennym jest żołnierz, który został zaliczony do jednej z grup inwalidów, wskutek inwalidztwa powstałego w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojenny w czasie pełnienia w okresie wojny 1939-1945 służby (...) w oddziałach ruchu podziemnego (...) prowadzących na obszarze Państwa Polskiego walkę z hitlerowskim okupantem.

Jest faktem historycznym, powszechnie znanym, a więc na mocy przepisu art. 227 KPC nie wymagającym dowodu, że Armia Krajowa w latach okupacji niemieckiej była największą, najbardziej masową organizacją ruchu podziemnego prowadzącego walkę z okupantem.

Sąd Najwyższy w całej rozciągłości podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu kasacji, że znajdujące się w aktach sprawy protokoły zeznań świadków złożonych przed Sądem Grodzkim w B.P. w 1948 r. pozwalają uznać za udowodniony fakt, że Stanisław Ł. został aresztowany w październiku 1943 r. w ramach masowej akcji gestapo przeciwko członkom Ruchu Oporu. Skoro zatem Stanisław Ł., pełniący służbę w oddziale ruchu podziemnego, został aresztowany i osadzony na Zamku w Lublinie jako więzień Sicherheitspolizei, czyli okupacyjnej policji bezpieczeństwa, to wbrew poglądowi Sądu Apelacyjnego, że przyczyny aresztowania męża wnioskodawczyni i okoliczności jego śmierci nie zostały ustalone, na podstawie przepisu art. 231 KPC, uprawnione jest domniemanie faktyczne, że uwięzienie Stanisława Ł. w więzieniu politycznym, jakim był w czasie okupacji Zamek w Lublinie, a także jego śmierć pozostawały w związku z jego udziałem w ruchu podziemnym, o jakim mowa w przepisie art. 7 pkt 5 ustawy o z.i.w. Trafnie wskazano też w uzasadnieniu kasacji, że przyczyna śmierci męża wnioskodawczyni [...] nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Niemożność ustalenia dokładnych okoliczności śmierci osoby uwięzionej nie może stanowić negatywnej przesłanki do przyznania uprawnień do renty rodzinnej po zmarłym kombatancie. Słusznie więc zarzucono w kasacji, że wobec zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności zeznań świadków złożonych w postępowaniu sądowym w 1948 r., zaświadczenia starosty B.P. z dnia 27 marca 1944 r. i materiałów Komisji Kwalifikacyjnej przy Powiatowej Radzie Narodowej w B.P. z 1948 r. [...] ocena wyników tego postępowania, dokonana przez Sąd Wojewódzki a zaakceptowana przez Sąd Apelacyjny, przekroczyła granice swobodnej oceny dowodów przysługującej sądowi orzekającemu z mocy przepisu art. 233 § 1 KPC, jest bowiem sprzeczna zarówno z wiedzą historyczną o realiach okupacji hitlerowskiej, jak i z opartymi na tej wiedzy logicznymi wnioskami, wynikającymi z zebranego materiału dowodowego.

Błędna ocena stanu faktycznego przez Sądy obu instancji doprowadziła też do rażącego naruszenia prawa materialnego, w szczególności wyżej wspomnianych przepisów art. 6 i 7 ustawy o z.i.w. oraz przepisu art. 24 tej ustawy stanowiącego o uprawnieniach do renty rodzinnej, będącej przedmiotem rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, a także przepisu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach.

Wprawdzie nie ma to znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, jednakże Sąd Najwyższy zauważa, że w swym uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki przytoczył tekst tego przepisu, a także art. 8 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym przed zmianą wprowadzoną przepisem art. 35 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) a błąd ten powtórzył Sąd Apelacyjny.

Na podstawie przepisów art. 24 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 25 ustawy o z.i.w. uprawnionym członkom rodziny po żołnierzach formacji wymienionych w art. 6, którzy (...) zmarli wskutek następstw zranień, kontuzji i innych obrażeń (...) doznanych w okolicznościach określonych w art. 7, przysługuje renta rodzinna. Jest poza sporem, że wnioskodawczyni jest uprawnionym członkiem rodziny w rozumieniu art. 24 ust. 2. Skoro zatem Stanisław Ł. był żołnierzem w rozumieniu przepisu art. 6 ustawy o z.i.w. i zmarł w okolicznościach określonych w art. 7 pkt 5 tej ustawy, to na podstawie tych przepisów oraz przepisu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), wnioskodawczyni spełnia wszystkie warunki do przyznania renty rodzinnej.

Sąd Najwyższy podziela też pogląd wnoszącego kasację, że zaskarżone wyroki zapadły nie tylko z rażącym naruszeniem prawa, lecz naruszają również interes Rzeczypospolitej Polskiej. Pozbawienie wnioskodawczyni przysługującego jej świadczenia rentowego jest sprzeczne z zasadami państwa prawnego oraz podważa zaufanie do jego organów, zwłaszcza do organów wymiaru sprawiedliwości. Dlatego też Sąd Najwyższy, pomimo wniesienia kasacji po upływie terminu przewidzianego w przepisie art. 421 § 2 KPC, na podstawie tego przepisu oraz art. 422 § 1 KPC w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 lipca 1996 r. w związku z przepisem art. 12 ust. 1 i 2 powołanej wyżej ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... orzekł jak w sentencji wyroku.