Orzeczenia sądów
Opublikowano: M.P.Pr. 2016/5/266-272

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 3 lutego 2016 r.
II UK 176/14
Wyłączenie ograniczeń w rozumieniu zwrotu „zdarzenia losowe”.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Zbigniew Hajn.

Sędziowie SN: Halina Kiryło (sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 3.2.2016 r. sprawy z odwołania Grażyny F. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników i składki na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku SA w K. z 22.10.2013 r. [...], uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę SA w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z 2.5.2012 r. Prezes KRUS Placówki Terenowej w T. stwierdził ustanie podlegania Grażyny F. ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia: wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego w okresie od 1.4.2005 r. do 30.3.2012 r., jak również ustanie obowiązku opłacania składek za ten czas, a decyzją z 20.6.2012 r. stwierdził nadpłatę z tytułu składek na wspomniane ubezpieczenie społeczne rolników.

Wyrokiem z 4.10.2012 r. SO w T. oddalił odwołania Grażyny F. od powyższych decyzji, natomiast SA w K. wyrokiem z 22.10.2013 r. oddalił jej apelację od orzeczenia pierwszoinstancyjnego.

Sądy obydwu instancji ustaliły, że Grażyna F. od 20.12.2000 r. podlegała z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie jako rolnik. Decyzja z 18.4.2001 r. zawierała informację o tym, iż rolnik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników tylko wówczas, gdy złoży stosowne oświadczenie. Z dniem 15.5.2002 r. odwołująca się rozpoczęła prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej pod nazwą "G." - Szkółka drzew i krzewów ozdobnych, polegającej na produkcji i handlu materiałem szkółkarskim, o którym to fakcie nie poinformowała KRUS, nie złożyła też oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia społecznego rolników w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej ani zaświadczenia o kwocie należnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy. Pozarolniczą działalność gospodarczą zaprzestała prowadzić z dniem 30.3.2012 r.

Zdaniem sądów orzekających w sprawie istota sporu sprowadza się do ustalenia, czy KRUS zasadnie stwierdził ustanie od 1.4.2005 r. do 30.3.2012 r. ubezpieczenia społecznego rolników Grażyny F. w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz ubezpieczenia emerytalno-rentowego, jak również ustanie obowiązku opłacania składek za ten okres z uwagi na to, że jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą ubezpieczona nie przedłożyła KRUS zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości podatku należnego za 2004 r. do 14.2.2005 r., do czego obligował ją art. 5a ust. 5 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm., dalej jako: UbSpołRolU) w brzmieniu nadanym ustawą z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, (Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). Odwołująca się prowadzi działalność gospodarczą od 15.5.2002 r. i o ile przed 2.5.2004 r. nie musiała o tym fakcie informować KRUS w celu zapewnienia sobie możliwości dalszego podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, to od tej daty spoczywał na niej obowiązek złożenia oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia w KRUS oraz przedłożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego 0 wysokości podatku należnego za miniony rok kalendarzowy. Z okoliczności sprawy wynika, że odwołująca się nie dopełniła tych obowiązków. Wprowadzenie 2.4.2004 r. zmiany zasad ubezpieczenia społecznego rolników nie warunkowało uprzednie indywidualne pouczenie ubezpieczonych o nowych zasadach 1 obowiązku udokumentowania wymaganych informacji. W tej sytuacji odwołującą się nie może usprawiedliwiać nieznajomość prawa ani brak świadomości o istnieniu obowiązku złożenia w KRUS oświadczenia i zaświadczenia, o których mowa w art. 5a UbSpołRolU, jak również przeświadczenie, że jej postępowanie było zgodne z prawem. To na niej ciążył obowiązek zasięgnięcia informacji o warunkach, jakie należy spełnić, aby w dalszym ciągu podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników. Tymczasem odwołująca się z chwilą rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej nie powiadomiła o tym fakcie KRUS. Zaniechania tego nie tłumaczy okoliczność posiadania przez KRUS pisma Wójta Gminy L. z 8.3.2010 r., dotyczącego zmiany wpisu w ewidencji działalności gospodarczej, którego treść wskazywała na fakt prowadzenia przez odwołującą się pozarolniczej działalności gospodarczej, ani to, że decyzja o ustaniu podlegania odwołującej się ubezpieczeniu społecznemu rolników zapadła dwa lata później. Stosownie do art. 5a UbSpołRolU to na odwołującej się ciążył obowiązek przedłożenia w organie rentowym stosownego oświadczenia i zaświadczenia, czego nie uczyniła.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną odwołującej się. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego:

1)

art. 5a ust. 5 i 7 UbSpołRolU (w brzmieniu nadanym przez ustawę z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873) przez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu faktu, że wnioskodawczym w roku 2004 ani w latach następnych nie osiągnęła w podatku dochodowym z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej kwoty wyższej niż kwota graniczna (2528 zł), pomijając równocześnie, że nieprzekroczenie tej kwoty granicznej przy braku pouczenia o skutkach niezłożenia zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego nie powinno prowadzić do pozbawienia wnioskodawczym tytułu rolniczego ubezpieczenia społecznego;

2)

art. 31 ust. 3 Konstytucji przez jego niezastosowanie, a zastosowanie art. 5a ust. 7 UbSpołRolU (w brzmieniu obowiązującym od 2.5.2004 r.) i dokonanie wyłączenia wnioskodawczym z ubezpieczenia społecznego rolników na skutek zastosowania nieproporcjonalnie surowej sankcji w zestawieniu z niezawinionym przez wnioskodawczynię uchybieniem terminowi do złożenia zaświadczenia organowi podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok podatkowy nieadekwatnie wygaszających rolniczy tytuł ubezpieczeń społecznych.

Skarżąca wiosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd II instancji, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy, przez ustalenie nieprzerwanego podlegania Grażyny F. ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego do 30.3.2012 r. oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od przypomnienia genezy i istoty regulacji art. 5a UbSpołRolU. Otóż zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 16 ust. 1 pkt 1 i 2 i ust. 3 w zw. z art. 6 pkt 1, 2 i 13 UbSpołRolU ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu oraz emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy rolnik (tj. pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą jako posiadacz samoistny lub zależny gospodarstwa rolnego obejmującego obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny), jak również domownik rolnika (tj. osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie oraz stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy), jeżeli nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. O podleganiu z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie decyduje więc łączne spełnienie przez rolnika (domownika) wszystkich wyżej wymienionych pozytywnych kryteriów kwalifikacyjnych i niezaistnienie chociażby jednej z negatywnych przesłanek, do których należy między innymi podleganie zainteresowanego innemu ubezpieczeniu społecznemu. Osobą podlegającą innemu ubezpieczeniu społecznemu jest zaś osoba podlegająca obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych lub objęta przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym. Zatem, a contrario, jeżeli rolnik (domownik) podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, to nie podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników. Właściwa wykładnia cytowanych przepisów prowadzi do wniosku, że podleganie ubezpieczeniu społecznemu z innego tytułu "wyprzedza" ubezpieczenie rolnicze. Jest to oczywiste, jeśli zważyć, że władza publiczna partycypuje w przeważającej mierze w kosztach tego preferencyjnego (z racji wymiaru składek) systemu. Dlatego też - jak podkreślił TK w uzasadnieniu wyroku z 13.3.2006 r., P 8/05 (OTK-A Nr 3/2006, poz. 28) - system ubezpieczenia społecznego rolników ma na celu zapewnienie tego ubezpieczenia jednoznacznie określonej grupie społecznej, dla której praca w gospodarstwie rolnym stanowi podstawowe źródło utrzymania.

Wyjątek od prymatu podlegania innym ubezpieczeniom społecznym w razie ich zbiegu z ubezpieczeniem społecznym rolników przewiduje art. 5a UbSpołRolU, wprowadzony do tego aktu ustawą zmieniającą z 12.9.1996 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 585) i wielokrotnie nowelizowany. Zgodnie z treścią tego przepisu w jego pierwotnym brzmieniu rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie przez co najmniej jeden rok, podejmował pozarolniczą działalność gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, podlegał nadal temu ubezpieczeniu. Mógł on jednak złożyć do ZUS lub w KRUS oświadczenie, że chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu z racji prowadzonej działalności gospodarczej, jeśli spełniał w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach. Z unormowania tego nie wynikała reguła pierwszeństwa podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w przypadku jego zbiegu z innym tytułem ubezpieczenia społecznego, a jedynie możliwość dokonania przez zainteresowanego wyboru systemu ubezpieczenia społecznego (por. wyrok SN z 20.2.2006 r., I UK 172/05, OSNP Nr 3-4/2007, poz. 52). Wybór ten dotyczył tylko sytuacji, gdy dana osoba spełniała jednocześnie przesłanki objęcia rolniczym ubezpieczeniem społecznym i ubezpieczeniem społecznym z racji prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a można go było dokonać wyłącznie w momencie podejmowania tej ostatniej działalności (por. wyrok SN z 26.7.2006 r., III UK 46/06, OSNP Nr 15-16/2007, poz. 233) i to pod warunkiem uprzedniego (a więc bezpośrednio przed podjęciem pozarolniczej działalności gospodarczej), trwającego nieprzerwanie przynajmniej jeden rok, podlegania z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie, liczonego od dnia objęcia tym ubezpieczeniem (por. wyroki SN z 30.6.2000 r., II UKN 618/99, OSNAPiUS Nr 1/2002, poz. 27; z 17.11.2000 r., II UKN 54/00, OSNAPiUS Nr 12/2002, poz. 290 i z 7.4.2006 r., I UK 223/05, OSNP Nr 7-8/2007, poz. 109).

Wypada zauważyć, że 2.5.2004 r. weszła w życie ustawa z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873). Aktem tym nadano nowe brzmienie art. 5a UbSpołRolU. Przede wszystkim wydłużono okres nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników uprawniający osobę podejmującą pozarolniczą działalność gospodarczą do wyboru systemu ubezpieczenia społecznego i uzależniono możliwość tego wyboru od formy opodatkowania wspomnianej pozarolniczej działalności gospodarczej. W myśl znowelizowanego ust. 1 powołanego przepisu, rolnik lub domownik, który podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej trzy lata i rozpoczął prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej zgodnie z przepisami o zryczałtowanym podatku dochodowym lub rozpoczął współpracę przy prowadzeniu tej działalności, podlegał nadal temu ubezpieczeniu, jeżeli nie był pracownikiem i nie pozostawał w stosunku służbowym. Stosownie do ust. 5 tego przepisu, do 14 lutego każdego roku rolnik lub domownik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą lub współpracujący przy prowadzeniu tej działalności, podlegający ubezpieczeniu, zobowiązany był po rozliczeniu roku podatkowego złożyć w KRUS zaświadczenie właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok. W świetle ust. 7 zmienionego art. 5a niezachowanie terminu, o którym mowa w ust. 5, jeśli nadal prowadzona była pozarolniczą działalność gospodarcza, było równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik zobowiązany był złożyć wspomniane zaświadczenie. Zgodnie z ust. 6 tego przepisu także wtedy, gdy kwota podatku przekroczyła sumę 2528 zł, ubezpieczenie rolnika lub domownika ustawało z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik powinien był złożyć w KRUS powyższe zaświadczenie. W myśl art. 5 ust. 1,2 i 3 ustawy nowelizującej z 2.4.2004 r. rolnik lub domownik, prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą lub współpracujący przy prowadzeniu tej działalności, podlegający ubezpieczeniu MONITOR PRAWA PRACY 5/2016 społecznemu rolników w dacie wejścia w życie tego aktu, był zobowiązany, w terminie do 30.9.2004 r. udokumentować KRUS, w jakiej formie jest opodatkowana prowadzona przez niego pozarolniczą działalność gospodarcza lub działalność, przy której jest osobą współpracującą, a w przypadku prowadzenia działalności w 2003 r. - udokumentować również wysokość należnego podatku za ten rok. Rolnik lub domownik zostawał wyłączony z rolniczego ubezpieczenia społecznego z końcem trzeciego kwartału 2004 r., jeżeli z przedłożonych dokumentów wynikało, że prowadzona przez niego pozarolniczą działalność gospodarcza lub działalność, przy której prowadzeniu jest osobą współpracującą, jest opodatkowana na zasadach innych niż określone w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym lub należny za ubiegły rok podatek przekroczył kwotę 2528 zł. Niedostarczenie dokumentów, o których mowa w ust. 1 tego artykułu, powodowało ustanie ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r.

Artykuł 5a UbSpołRolU, w brzmieniu nadanym aktem nowelizującym z 2.4.2004 r., obowiązywał tylko w okresie od 2.5.2004 r. do 23.8.2005 r., gdyż 24.8.2005 r. weszła w życie kolejna ustawa zmieniająca z 1.7.2005 r. (Dz.U. Nr 150, poz. 1248). Artykuł 2 tego aktu uporządkował redakcyjnie określone w art. 5a UbSpołRolU zasady dopuszczalności podlegania rolników i domowników rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresie prowadzenia przez nich pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy prowadzeniu tej działalności, uniezależniając możliwość wyboru systemu ubezpieczenia społecznego od formy opodatkowania tej działalności, ale zachowując podstawowe konstrukcje prawne dotychczasowej regulacji tego zagadnienia, między innymi te, które odnoszą się do przesłanki nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie przez co najmniej trzy lata, złożenia w KRUS oświadczenia o kontynuowaniu tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej, udokumentowania kwoty należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy zaświadczeniem właściwego naczelnika urzędu skarbowego, uwarunkowania prawa do korzystania z ubezpieczenia społecznego rolników od płacenia kwoty należnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej nieprzekraczającej 2528 zł oraz ustania ubezpieczenia społecznego rolników z końcem kwartału, w którym rolnik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą obowiązany był złożyć zaświadczenie urzędu skarbowego o wysokości podatku dochodowego z tego tytułu, a obowiązku tego nie dopełnił.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 13.3.2006 r. (P 8/05, OTK-A 2006 poz. 28) orzekł, że art. 5 ust. 2 ustawy z 24.2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873) w zakresie, w jakim ze względu na formę opodatkowania wyłącza z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolników, z końcem trzeciego kwartału 2004 r., rolnika lub domownika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, jest niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 20 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku stwierdzono, że zmieniając zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników osób, które jednocześnie prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą, ustawodawca przyjął niekwestionowane założenia, że dla osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu rolników to działalność rolnicza powinna stanowić podstawowe źródło dochodu, natomiast pozarolniczą działalność powinna osiągać niewielkie rozmiary i mieć jedynie charakter wspomagający ten dochód. Uznano, że pozarolniczą działalność gospodarcza opodatkowana zryczałtowanym podatkiem dochodowym jest właśnie działalnością o niewielkich rozmiarach. Podczas weryfikacji przeprowadzonej przez KRUS okazało się jednak, że pozarolniczą działalność gospodarcza prowadzona przez rolników, opodatkowana na zasadach ogólnych, nie zawsze wynika z jej rozmiarów, lecz często z jej specyfiki lub wymagań nałożonych innymi przepisami. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że w świetle zasady równości nie wolno tworzyć takiego prawa, które różnicowałoby sytuację prawną podmiotów, których sytuacja faktycznie jest taka sama. Tak pojmowana równość oznacza też akceptację różnego traktowania przez prawo różnych podmiotów, z tym jednak, że różne traktowanie powinno być uzasadnione. Sprawiedliwość wymaga, aby zróżnicowanie prawne podmiotów pozostawało w odpowiedniej relacji do różnic w ich sytuacji faktycznej jako adresatów danej normy prawnej. W niniejszym przypadku celem nowelizacji art. 5a UbSpołRolU była racjonalizacja zasad podlegania temu ubezpieczeniu. Chodziło o to, aby system ubezpieczeń społecznych rolników obejmował osoby, dla których rolnictwo jest zasadniczym źródłem utrzymania. Nowelizacja dokonana na mocy ustawy z 2.4.2004 r. nie realizowała tego celu, gdyż o marginalnym charakterze działalności gospodarczej świadczy nie rodzaj opodatkowania, ale w istocie wysokość wyliczonych dochodów. Tym samym wyłączenie z rolniczego ubezpieczenia społecznego osób, które prowadziły jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą, opodatkowaną na zasadach ogólnych, ale uzyskiwały dochód nieprzekraczający kwoty określonej w art. 5 ust. 2 ustawy zmieniającej, nosi znamiona dyskryminacji.

Podobnie w wyroku z 18.7.2006 r., (P 6/05, OTK-A Nr 7/2006 poz. 81) TK orzekł, że art. 5a ust. 6 UbSpołRolU, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 ustawy zmieniającej z 2.4.2004 r., w zakresie, w jakim w 2004 r., z dniem 1 października tegoż roku wyłączył, ze względu na formę opodatkowania i wysokość należnego za 2003 r. podatku, z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolników lub domowników prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, jest niezgodny z art. 2 oraz nie jest niezgodny z art. 7 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny podzielił zawartą w uzasadnieniu orzeczenia z 13.3.2006 r., P 8/05, argumentację w kwestii sprzeczności - analogicznej do zamieszczonej w art. 5a ust. 6 UbSpołRolU - regulacji art. 5 ust. 2 ustawy zmieniającej z 2.4.2004 r. z art. 2 Konstytucji w zakresie wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą z uwagi na formę opodatkowania tej działalności. Natomiast sprzeczności art. 5a ust. 6 kontrolowanej ustawy z art. 2 Konstytucji w części wyłączającej z owego ubezpieczenia z dniem 1.10.2004 r. osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, od której należny za 2003 r. podatek przekroczył kwotę 2528 zł, TK upatrywał w krótkiej, jednodniowej vacatio legis aktu nowelizującego i braku precyzyjnej regulacji, normującej sytuację podmiotów ubezpieczonych w 2004 r., objętych kwestionowanym przepisem. Sytuacja prawna osób dotkniętych nową regulacją powinna być bowiem poddana takim przepisom przejściowym, aby osoby te miały czas na dokończenie przedsięwzięć podjętych na podstawie wcześniejszych unormowań, w przeświadczeniu, że unormowania te mają stabilny charakter. Wymagania tego nie spełnia zaś wprowadzenie innych niż dotychczas zasad wyboru systemu ubezpieczenia społecznego w trakcie roku podatkowego. Warto podkreślić, że w powołanym wyroku z 18.7.2006 r., P 6/05, TK nie zanegował zgodności z Konstytucją art. 5a ust. 6 UbSpołRolU w części statuującej tę przesłankę dopuszczalności wyboru systemu ubezpieczenia społecznego, jaką jest nieprzekroczenie granicznej kwoty podatku od przychodów uzyskanych z prowadzonej przez rolnika (domownika) pozarolniczej działalności gospodarczej, w odniesieniu do kolejnych lat, następujących po 2004 r. Tego rodzaju ustawowe kryterium dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, jeśli nie zostało wprowadzone w trakcie roku podatkowego w sytuacji uniemożliwiającej zainteresowanym dostosowanie prowadzonej działalności do nowych przepisów, nie tylko nie narusza norm konstytucyjnych, ale wręcz służy realizacji akceptowanego - jak wynika z lektury uzasadnień powołanych orzeczeń - przez TK w celu nowelizacji art. 5a UbSpołRolU, dokonanej aktem zmieniającym z 2.4.2004 r., jakim było ograniczenie możliwości wyboru preferencyjnego (z racji wymiaru składek) systemu ubezpieczenia społecznego rolników do przypadków, gdy prowadzona przez rolnika (domownika) pozarolniczą działalność gospodarcza stanowi dla zainteresowanego jedynie uboczne źródło utrzymania, a o drugorzędnym charakterze tego źródła świadczy właśnie wysokość należnego podatku obliczonego od uzyskanych z tego tytułu przychodów.

W świetle art. 5a ust. 6 UbSpołRolU w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z 2.4.2004 r., a następnie art. 5a ust. 1 pkt 5 ustawy o redakcji wprowadzonej aktem nowelizującym z 1.7.2005 r., jedną z materialnych przesłanek dopuszczalności wyboru ubezpieczenia społecznego rolników przez rolnika (domownika) prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą jest zatem wysokość należnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej, nieprzekraczająca kwoty 2528 zł. Natomiast w myśl art. 5a ust. 5 i 7 (obecnie: art. 5a ust. 3,4 i 6) UbSpołRolU udokumentowanie rozmiarów owego podatku następowało i następuje przez złożenie w KRUS zaświadczenia właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie do 14 lutego (obecnie 31 maja) każdego roku podatkowego, a skutkiem niedopełnienia tego obowiązku jest ustanie rolniczego ubezpieczenia społecznego z końcem kwartału, w którym rolnik (domownik) powinien był złożyć w organie rentowym stosowny dokument.

Zarówno w wyroku z 13.3.2006 r., P 8/05, w odniesieniu do art. 5 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej z 2.4.2004 r., dotyczącego rolników prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą w chwili wejścia w życie tego aktu, jak też w orzeczeniu z 18.7.2006 r., P 6/05, w relacji do art. 5a ust. 1 i 5 UbSpołRolU w brzmieniu nadanym powyższym aktem nowelizującym, TK nie stwierdził niezgodności wskazanych przepisów z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniach wyroków podkreślono, że nie istnieją przesłanki pozbawiające ustawodawcę możliwości ustanowienia czasowych ograniczeń ubiegania się przez obywateli o pewne uprawnienia. Wyznaczenie terminu udokumentowania formy opodatkowania prowadzonej działalności oraz wysokości uzyskanego dochodu miało na celu racjonalizację zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Chodziło o to, aby w zakreślonym przez ustawodawcę terminie rolnicy przedstawiali dokumenty, na podstawie których można dokonać weryfikacji ich uprawnień do objęcia lub kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego. Nie można zatem podzielić stanowiska, że o ustaniu rolniczego ubezpieczenia społecznego osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarcza decyduje jedynie kwota należnego podatku dochodowego od przychodów z tej działalności. Rolnik (domownik) prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą i zamierzający nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy art. 5a UbSpołRolU powinien, zgodnie z ust. 5 tego przepisu w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z 2.4.2004 r. oraz ust. 3 i 4 tego przepisu w redakcji wprowadzonej ustawą zmieniającą z 1.7.2005 r., udokumentować kwotę należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy zaświadczeniem właściwego naczelnika urzędu skarbowego, złożonym w KRUS do dnia odpowiednio 14 lutego i 31 maja każdego roku podatkowego. Termin do dokonana tej czynności jest terminem prawa materialnego, a jego niedochowanie implikuje - w myśl pierwotnie ust. 7, a obecnie ust. 6 komentowanego artykułu - ustanie rolniczego ubezpieczenia społecznego. Na materialnoprawny charakter powyższego terminu, po upływie którego uprawnienie do podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą nie może być realizowane, jednoznacznie wskazuje orzecznictwo SN. Zauważa się, że wynikające z omawianej regulacji ustawowej czasowe ograniczenie ubiegania się przez obywateli o pewne uprawnienie (a takim jest podleganie preferencyjnemu systemowi rolniczego ubezpieczenia społecznego) nie jest przejawem dyskryminacyjnego wobec ubezpieczonych pozbawienie ich prawa do ubezpieczenia, ale zmierza do określenia racjonalnego mechanizmu kontroli ustalonych w ustawie warunków umożliwiających rolnikowi pozostanie w tymże ubezpieczeniu, pomimo podjęcia innej działalności gospodarczej (por. wyroki z 18.7.2006 r., I UK 7/06, niepubl.; z 27.9.2006 r., I UK 75/06, OSNP Nr 19-20/2007, poz. 285; z 19.10.2006 r., III UK 91/06, OSNP Nr 21-22/2007, poz. 329; z 2.2.2012 r., III UK 51/11, OSNP Nr 1-2/2013, poz. 214).

Stojąc na gruncie materialnoprawnego charakteru wspomnianych terminów, SN w wyroku z 4.4.2008 r. (I UK 287/07, OSNP Nr 13-14/2009, poz. 182) stwierdził, że KRUS nie miała obowiązku indywidualnego zawiadamiania rolników o konieczności udokumentowania formy opodatkowania oraz wysokości podatku, a także o skutku jego zaniechania, określonych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.). Termin z art. 5 ust. 1 tej ustawy jest terminem prawa materialnego, którego upływ powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego rolników. Nie jest to więc termin zależny od organu rentowego i nie podlega przywróceniu na podstawie art. 58 KPA.

W uzasadnieniu wyroku zauważono, że wprowadzonej ustawami nowelizującymi z 2004 r. oraz 2005 r. zmiany zasad ubezpieczenia społecznego rolników nie warunkowało uprzednie indywidualne pouczenie (poinformowanie) ubezpieczonych o nowych zasadach i obowiązku udokumentowania wymaganych informacji. Prawodawstwo nie uzależnia od tego wejścia w życie ustawy. Powodowałoby to wielorakie zróżnicowanie indywidualnych sytuacji ubezpieczonych. Ustawa z 2.4.2004 r. została ogłoszona 30.4.2004 r. i wprawdzie obowiązywała już od 2.5.2004 r., to jednak wprowadzała obowiązek jednaki dla wszystkich ubezpieczonych z terminem wykonania do 30.9.2004 r. Termin był więc niekrótki. W systemie obowiązującego prawa (pozytywnego) nie można swej sytuacji prawnej usprawiedliwiać nieznajomością prawa. Ustanie ubezpieczenia społecznego rolników następowało z mocy prawa. Decyzja Kasy miała tu jedynie charakter potwierdzający (deklaratywny). Nie było obowiązkiem Kasy zawiadomienie ubezpieczonych o nowelizacji ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności zawiadomienie o obowiązku złożenia dodatkowych dokumentów oraz o skutkach niezachowania terminu. Tam, gdzie ustawodawca zastrzega pouczenie ubezpieczonego, tam też je wyraźnie określa (art. 39a UbSpołRolU oraz art. 138 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, t.jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.) i tylko w takim zakresie jego brak może rodzić skutki prawne. W systemie ubezpieczeń społecznych utrwalone były już poprzednio zasady zbiegu ubezpieczenia społecznego powszechnego i ubezpieczenia społecznego rolników. Polegały one przede wszystkim na tym, że prowadzenie działalności gospodarczej wykluczało ubezpieczenie społeczne rolników (art. 2 ustawy z 18.23.1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, t.jedn.: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Wprowadzenie od 1.1.1997 r. wyboru ubezpieczenia społecznego rolników (art. 2 ustawy z 12.9.1996 r.

0 zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. Nr 124, poz. 585) lub pozostawania w takim ubezpieczeniu po rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej (art. 5a UbSpołRolU w wersji od 1.1.1997 r.) nie oznaczało odstąpienia od powszechnych zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Niepodleganie rolnika ubezpieczeniu z tytułu działalności gospodarczej stanowiło dla niego określone dobrodziejstwo i wyjątek od wcześniejszej zasady, że był to podstawowy (wyłączający ubezpieczenie społeczne rolników) tytuł ubezpieczenia. Obecnie staje się to aktualne ze względu na niewysoką granicę podatku warunkującą pozostawanie w ubezpieczeniu społecznym rolników. Konstytucja stanowi, że zakres i formy zabezpieczenia (w tym ubezpieczenia) społecznego określa ustawa (art. 67), co oznacza, że to ustawodawca decyduje o zasadach podlegania ubezpieczeniu 1 na tle rozwiązań przyjętych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2.4.2004 r. TK stwierdził we wskazanym wyżej wyroku, że nie nastąpiło ograniczenie praw, lecz dozwolona zmiana.

Powyższy pogląd jest akceptowany w orzecznictwie części sądów powszechnych (por. wyrok SA w Katowicach z 22.2.2007 r., III AUa 2852/05, OSA/Kat. Nr 4/2007, poz. 12; wyrok SA w Krakowie z 12.9.2012 r., III AUa 438/12, Legalis; wyrok SA w Lublinie z 26.6.2013 r., III AUa 453/13, Legalis).

Z drugiej strony w judykaturze SN można spotkać liczne orzeczenia, w których odstępuje się od językowej wykładni art. 5a UbSpołRolU i dopuszcza się możliwość niewystąpienia skutku niedochowania terminu do złożenia przez rolnika stosownych oświadczeń i zaświadczeń, jakim jest ustanie tegoż ubezpieczenia. Argumentacja, jaką posłużono się dla uzasadnienia powyższej tezy, nie jest przy tym jednolita.

I tak w wyroku z 22.1.2008 r. (I UK 238/07, OSNP Nr 5-6/2009, poz. 76) SN stwierdził, że osiąganie przez ubezpieczonego rolnika dochodów z tytułu wznowionej pozarolniczej działalności gospodarczej, od których podatek dochodowy za poprzedni rok podatkowy nie przekroczył rocznej kwoty granicznej, nie może prowadzić do pozbawienia go rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, jeżeli nie został wyraźnie pouczony o skutkach prawnych nieterminowego złożenia zaświadczenia o wysokości należnego podatku od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej. W uzasadnieniu orzeczenia SN argumentował, iż rygory prawne uszczelniania systemu podlegania rolniczym ubezpieczeniom społecznym przez rolników, którzy jedynie przy okazji prowadzenia działalności rolniczej niejako "uzupełniająco" korzystają z innych źródeł pozyskiwania dochodów, kwotowo ograniczonych do 2528 zł podatku za poprzedni rok podatkowy z pozarolniczej działalności gospodarczej, nie powinny być prawnie obojętne przy ocenie legalności i zasadności wyłączenia ubezpieczonego z rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego. Ubezpieczeni rolnicy, którzy nie przekraczają ustawowego kryterium podatkowego przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, zachowują uprawnienie do pozostania w systemie rolniczych ubezpieczeń społecznych. To kryterium podatkowe, a nie zachowanie ustawowo wyznaczonego terminu na jego udokumentowanie, powinno decydować o wyłączeniu z rolniczego ubezpieczenia społecznego. Potwierdzają to aktualnie obowiązujące reguły przedłużające do 31 maja każdego roku podatkowego termin udokumentowania kwot należnego podatku dochodowego od przychodów z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, który jednak może być przywrócony na wniosek zainteresowanego rolnika w przypadku uchybień wynikających ze zdarzeń losowych (art. 5a ust. 7 UbSpołRolU), do których można zaliczyć chociażby brak precyzyjnej informacji ze strony rolniczego organu rentowego o potrzebie złożenia wymaganego oświadczenia za miniony rok podatkowy po okresie zawieszenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Przede wszystkim jednak niepouczenie ubezpieczonego rolnika o negatywnych skutkach przekroczenia terminu do złożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok podatkowy wyklucza stwierdzenie ustania rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego wobec rolnika, który w minionym roku podatkowym nie przekroczył kwoty 2528 zł należnego podatku od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej. W wyroku tym SN zaakcentował zatem zasadnicze znaczenie wysokości rzeczywistych przychodów osiąganych z pozarolniczej działalności gospodarczej dla dalszego pozostawania w systemie ubezpieczeń społecznych rolników oraz - w tym kontekście - brak pouczenia ubezpieczonego o skutkach prawnych niedochowania terminu do udokumentowania owych przychodów.

Z kolei w wyrokach z 28.9.2010 r., I UK 94/10, Legalis; z 20.3.2013 r., I UK 556/12, Legalis oraz z 29.5.2013 r., I UK 641/12, Legalis, SN zwrócił uwagę na nieproporcjonalność skutku przekroczenia omawianych terminów do rangi samego uchybienia oraz możliwości przywrócenia tychże terminów w razie braku pouczenia rolnika przez organ rentowy o treści obowiązujących w tym zakresie przepisów. Zauważono, że regulacje zawarte w art. 5a UbSpołRolU dotykają konstytucyjnie chronionego prawa podmiotowego do podlegania rolnika, dla którego działalność rolnicza stanowi podstawowe źródło utrzymania, jakim jest także tytuł rolniczego ubezpieczenia społecznego. Tytuł ten nie powinien być pochopnie wygaszany w razie oczywiście niezawinionego, tj. losowego opóźnienia w złożeniu przez rolnika oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego albo zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego za poprzedni rok kalendarzowy od przychodów z pozarolniczej działalności. Takie losowo niezawinione opóźnienie nie niweczy podstaw, celu ani uzasadnienia kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego przez rolnika, który uzyskuje niewielkie przychody z działalności pozarolniczej. Usunięcie rolnika z ubezpieczenia rolniczego nie powinno odbywać się przez użycie środków nieproporcjonalnych, które niekonstytucyjne ingerują w rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego i prowadzą jedynie do "zaciśnięcia pętli zadłużeniowej" w postaci zaległości składkowych z innego (zbiegającego się) tytułu ubezpieczeń społecznych, które mogą doprowadzić rolnika do stanu upadłości finansowej. Rygor ustania z mocy prawa rolniczego tytułu ubezpieczeń społecznych nie może naruszać konstytucyjnej zasady proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji), w przeciwnym razie dochodzi do zastosowania nieproporcjonalnie drastycznej sankcji w zestawieniu z niezawinionym uchybieniem terminów dokonania czynności nieadekwatnie wygaszających rolniczy tytuł ubezpieczeń społecznych. Ze względu na niezdefiniowane w prawie rolniczych ubezpieczeń społecznych pojęcie zdarzeń losowych, które uzasadniają lub usprawiedliwiają złożenie przez rolnika wniosku o przywrócenie terminu do złożenia oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego lub zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego za poprzedni rok kalendarzowy od przychodów z pozarolniczej działalności (art. 5a ust. 7 w zw. z ust. 1 pkt 1 lub ust. 4 UbSpołRolU), nie można wykluczyć możliwości udowodnienia przez rolnika, że takim zdarzeniem była usprawiedliwiona w konkretnym przypadku nieznajomość skomplikowanych regulacji zbiegu wymienionych tytułów podlegania ubezpieczeniom społecznym i braku identyfikowalnego pouczenia o możliwości i warunkach kontynuowania ubezpieczenia rolniczego (art. 5a UbSpołRolU).

Co do wykładni przepisu art. 5a ust. 7 UbSpołRolU trzeba jednak zauważyć, że terminy określone w art. 5a UbSpołRolU również były pierwotnie nieprzywracalne. Możliwość ich przywracania na wniosek zainteresowanego rolnika została ustanowiona w ust. 7 dodanym do tegoż artykułu ustawą z 1.7.2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 150, poz. 1248). Podkreśla się przy tym, że ustanowiona w tym przepisie instytucja przywrócenia terminów nie dotyczy wyznaczonego w ustawie nowelizacyjnej z 2.4.2004 r. terminu 30.9.2004 r. do złożenia oświadczenia i udokumentowania uprawnień do dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą i wyłączone z ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie art. 5 tej ustawy (por. wyrok SN z 19.10.2006 r., III UK 91/06, OSNP Nr 21-22/2007, poz. 329 i z 7.2.2007 r., I UK 246/06, OSNP Nr 5-6/2008, poz. 76). Przepis ten ma zastosowanie jedynie w odniesieniu do terminów, których naruszenie nastąpiło już po jego wejściu w życie (wyroki SN z 19.10.2006 r., III UK 91/06, OSNP Nr 21-22/2007, poz. 329 i z 7.2.2007 r., I UK 246/06, OSNP Nr 5-6/2008, poz. 76). Unormowanie art. 5a ust. 7 UbSpołRolU stanowi przy tym samodzielną podstawę przywracania terminów określonych w tym artykule, wyłączając w tym zakresie możliwość i potrzebę powoływania zarówno art. 58 KPC, jak i art. 168 KPC (wyroki WSA w Warszawie z 12.9.2007 r., IV SA/Wa 1240/07, Legalis, i z 9.1.2008 r., IV SA/Wa 2214/07, Legalis).

Odnosząc się do jedynego, ale za to koniecznego kryterium uwzględnienia wniosku rolnika o przywrócenie uchybionego terminu, jakim jest niezachowanie tegoż terminu wskutek zdarzeń losowych, SN w wyroku z 10.6.2010 r. (I UK 49/10, OSNP Nr 23-24/2011, poz. 304) podkreślił, że pojęcie zdarzenia losowego nie zostało zdefiniowane zarówno w art. 5a UbSpołRolU, jak i w innych przepisach tego aktu. Niezbędne jest więc sięgnięcie w tej materii do unormowań innych gałęzi prawa oraz dorobku judykatury. Definicję zdarzenia losowego zamieszczono w art. 2 ust. 1 pkt 18 ustawy z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 ze zm.). W świetle tego przepisu zdarzenie losowe to niezależne od woli ubezpieczonego zdarzenie przyszłe i niepewne, którego nastąpienie powoduje uszczerbek w dobrach osobistych lub majątkowych albo zwiększenie potrzeb majątkowych po stronie ubezpieczonego lub innej osoby objętej ochroną ubezpieczeniową. Pomijając konkretne skutki zdarzenia losowego, określone w cytowanym przepisie z uwzględnieniem interesów będących przedmiotem ochrony gwarantowanej tym aktem, powołana regulacja akcentuje przypadkowość i niezależność zdarzenia losowego od woli człowieka. W utrwalonym do tej pory orzecznictwie sądów administracyjnych zapadłych na gruncie art. 5a ust. 7 UbSpołRolU także podkreśla się obiektywny i szczególny charakter zdarzeń losowych oraz ich nieprzewidywalność, zaznaczając przy tym, że zdarzenie losowe w rozumieniu tego przepisu nie może być utożsamiane z brakiem wiedzy o konieczności złożenia w organie rentowym zaświadczenia podatkowego ani brakiem winy w uchybieniu terminowi do dokonania tej czynności (wyroki WSA w Warszawie z 7.11.2007 r., IV SA/Wa 1904/07, Legalis z 6.12.2007 r., IV SA/Wa 2165/07, Legalis). Interpretacji tegoż pojęcia w odniesieniu do art. 15 ust. 2 pkt 2 ustawy z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych oraz o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania (Dz.U. Nr 21, poz. 86 ze zm.) dokonał również SN w uzasadnieniu uchwały (7) SN z 12.10.1995 r. (III AZP 19/95, OSNP Nr 10/1996, poz. 133), wyjaśniając, iż zdarzeniami losowymi nazwać można wszystkie takie zdarzenia, które są zależne od losu, nieprzewidywalne, niemożliwe do uniknięcia nawet przy zachowaniu należytej staranności o swoje sprawy. Prosta wykładnia językowa prowadzi do wniosku, że rozumienie zwrotu "zdarzenie losowe" nie może być ograniczone do przypadków siły wyższej oraz do klęsk i innych wydarzeń spowodowanych działaniem żywiołów lub sił przyrody. Działania człowieka też mogą być uznane za zdarzenia losowe dla innego człowieka, z tym że dla samego działającego zdarzenie to nie może mieć prawnych skutków zdarzenia losowego. Reasumując powyższe rozważania, SN stwierdził, iż zdarzenie losowe jest pojęciem szerszym od siły wyższej i oznacza spowodowane zarówno działaniem sił przyrody, jak i działaniem innego człowieka zdarzenie nieprzewidywalne, niemożliwe do uniknięcia i niezależne od woli osoby wywodzącej z niego skutki prawne. Nie obejmuje jednak - jak podkreślono wcześniej - nieznajomości przepisów prawa ani niezawinienia ubezpieczonego w niedochowaniu ustawowego terminu. W tym kontekście pogląd o możliwości uznania za zdarzenie losowe braku pouczenia rolnika przez organ rentowy o zmieniającej się treści przepisu art. 5a UbSpołRolU budzi wątpliwości.

Wreszcie w wyroku z 27.11.2012 r. (I UK 269/12, OSNP Nr 19- 20/2013, poz. 240) SN wyraził pogląd, że niezłożenie przez rolnika prowadzącego 2.5.2004 r. działalność pozarolniczą oświadczenia wyrażającego wolę pozostania w ubezpieczeniu rolniczym nie powodowało ustania obowiązkowego ubezpieczenia rolniczego, jeżeli KRUS nie skierowała do niego informacji o znaczeniu prawnym terminu wyznaczonego na dzień 30.9.2004 r. i o koniecznych czynnościach wymaganych do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym po 1.10.2004 r. (art. 5 ustawy z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy 0 ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm. w zw. z art. 5a ust. 1 i 3 oraz art. 62 ust. 1 pkt 4 UbSpołRolU). W motywach orzeczenia wskazano zaś, iż stosownie do art. 5 ustawy z 2.4.2004 r. skutek wyłączenia z ubezpieczenia powodowało stwierdzenie opłacenia podatku dochodowego z tytułu działalności rolniczej w 2003 r. wyższego od kwoty 2528 zł (art. 5 ust. 1 w zw. z art. 5a ust. 1 i UbSpołRolU) oraz niedostarczenie dokumentów tego dotyczących (art. 5 ust. 3 UbSpołRolU). Rezultat był w obu wypadkach taki sam, jednak nie można nie dostrzegać istotnej różnicy między źródłami jego przyczyn. Różnica polega na tym, że wyłączenie ze względu na nieprzedstawienie dokumentacji następuje z przyczyn subiektywnych, podczas gdy opłacenie podatku w kwocie wyższej od granicznej powoduje wyłączenie z ubezpieczenia na skutek niespełnienia warunków podlegania ubezpieczeniu rolniczemu. Subiektywną przyczyną nieudokumentowania zasad podatkowych z 2003 r. był często brak po stronie ubezpieczonych świadomości co do zasadniczych zmian reguł ubezpieczenia obowiązujących od 2.5.2004 r. Zaniechania czynności określonych art. 5 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2.4.2004 r. na skutek niewiedzy nie można uznawać za wynik niedbałości o własne sprawy. Jej przyczyny można upatrywać przede wszystkim w tym, że o postanowieniach tej ustawy KRUS nie poinformowała ubezpieczonych, chociaż obowiązek taki wynikał z art. 62 ust. 1 pkt 4 UbSpołRolU. Chodzi zaś o obowiązek informacyjny wprowadzony do istniejącego między Kasą a rolnikami stosunku ubezpieczenia społecznego, spełniający standard traktowania pozostających w ubezpieczeniu rolników zgodnie z zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji; por. orzeczenie TK z 8.12.1992 r., K 3/92, OTK Nr 2/1992, poz. 26). Konkludując, SN stwierdził, że niezłożenie przez rolnika prowadzącego działalność pozarolniczą 2.5.2004 r. oświadczenia wyrażającego wolę pozostania w ubezpieczeniu rolniczym nie stało się podstawą ustania obowiązkowego ubezpieczenia rolniczego, jeżeli Kasa nie skierowała do niego informacji o znaczeniu prawnym terminu wyznaczonego na 30.9.2004 r. i o koniecznych czynnościach wymaganych w związku z pozostaniem w ubezpieczeniu rolniczym po 1.10.2004 r. Termin ten jest dla tych rolników otwarty i złożenie stosownego oświadczenia może nastąpić w każdym czasie. Nie ma przeszkód do jego wyrażenia również po dowiedzeniu się o wyłączeniu z ubezpieczenia z decyzji deklarującej ustanie ubezpieczenia ex lege, po znacznym upływie czasu (por. art. За UbSpołRolU). Można to czynić w odwołaniu od takiej decyzji. Wobec niepoinformowanego rolnika nie upłynął również wyznaczony w ustawie termin na dostarczenie dokumentów, o których mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, czym powinien wykazać przesłankę pozostania w ubezpieczeniu.

Również drugie z prezentowanych w judykaturze SN stanowisk w kwestii wpływu braku pouczenia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą przez organ rentowy o skutkach prawnych niedochowania ustawowych terminów do złożenia stosownych oświadczeń i zaświadczeń, o jakich mowa w art. 5a UbSpołRolU, dla ustania tegoż ubezpieczenia, ma zwolenników wśród sądów powszechnych (por. wyrok SA w Lublinie z 10.7.2013 r., III AUa 453/13, Legalis).

Rozbieżność poglądów judykatury w tak ważnej kwestii, jaką jest podleganie określonemu systemowi ubezpieczeń społecznych, skłoniła SN do przedstawienia powiększonemu składowi do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego w odpowiedzi, na które SN w uchwale (7) SN z 17.9.2015 r., III UZP 1/15, Legalis stwierdził, że brak indywidualnego pouczenia ubezpieczonego przez organ rentowy o wynikającym z art. 5a ust. 3 i 4 UbSpołRolU obowiązku złożenia w terminie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku dochodowego od przychodów z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej nie powoduje uchylenia określonego w art. 5a ust. 6 UbSpołRolU skutku w postaci ustania ubezpieczenia społecznego rolników.

W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, iż uprawniona jest ocena, że wątpliwości może budzić ta linia orzecznictwa, która ustanie ubezpieczenia społecznego rolników łączy radykalnie z samym formalnym zaniechaniem złożenia oświadczenia podatkowego w terminie, czyli bez badania, jaka była wielkość podatku warunkująca pozostanie w systemie rolniczym. Stanowisko to ma jednak oparcie w literze prawa pozytywnego. Z drugiej strony nie jest zasadna wykładnia, która wychyla się w przeciwną stronę i przyjmuje, że dopóki rolnik nie będzie indywidualnie pouczony o obowiązku wymaganego działania, dopóty jego ubezpieczenie społeczne rolników nie ustaje. Tak daleko idący reżim i skutek braku pouczenia nie jest jednak zastrzeżony przez prawodawcę. Ujawnia się przy tym brak przepisu, który pozwalałby na taką tezę. Ta linia orzecznicza nie twierdzi wszak, że określony krąg adresatów jest wyłączony z obowiązku znajomości prawa, czyli że nie obowiązuje zasada ignorantia iuris nocet.

Konsekwentnie, jako że indywidualne pouczenie ubezpieczonego przez organ rentowy o wynikającym z art. 5a ust. 3 i 4 UbSpołRolU obowiązku złożenia w terminie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku od prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej nie było warunkiem ustania ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie art. 5a ust. 6 UbSpołRolU, to również brak takiego indywidualnego pouczenia nie może prowadzić do uchylenia określonego w tym przepisie skutku w postaci ustania ubezpieczenia społecznego rolników. Ustawa wyraźnie stanowi, co "jest równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia z dniem, do którego rolnik lub domownik obowiązany był złożyć zaświadczenia albo oświadczenia w Kasie". W zakresie wymienionych przesłanek ("Niezłożenie zaświadczenia albo oświadczenia, o których mowa w ust. 4, lub niezachowanie terminu do złożenia tego zaświadczenia...") ustawa nie wymienia indywidualnego pouczenia ubezpieczonego przez organ rentowy o obowiązku złożenia zaświadczenia o wysokości należnego podatku.

Akceptacja przeciwnej tezy oznaczałaby, że ustawy z 2004 r. i 2005 r. nie przyniosły zasadniczego (zamierzonego) skutku. Z ubezpieczenia społecznego rolników nie zostaliby wyłączeni ex lege ci, którzy nie spełniali już nowych warunków ubezpieczenia (zwłaszcza "niby-rolnicy") i nie składali już oświadczeń o objęcie ich ubezpieczeniem społecznym rolników na dalszy czas. W przeciwieństwie do tego kręgu niesprawiedliwe może być pozbawienie ex lege rolniczego ubezpieczenia społecznego tego rolnika, który spełniał nowe warunki, jednak nie złożył oświadczenia lub zaświadczenia w terminie. Ustawodawca świadomy jest rygoryzmu nowej regulacji, co wynika z tego, że sam go łagodzi w pewnym stopniu instytucją przywrócenia terminu (art. 5a ust. 7). W takich sytuacjach wyłączeni z rolniczego ubezpieczenia społecznego rolnicy mogą korzystać z tego trybu. Rzeczą sądów zaś jest wykładnia i stosowanie prawa, które powinny ważyć, czy kwestie temporalne i dokumentacyjne mogą przeważać w indywidualnej sprawie nad istotą ubezpieczenia społecznego rolników, które związane jest z działalnością rolniczą i przysługuje tym rolnikom, którzy prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą w niewielkiej skali, niepozbawiającej ich takiego ubezpieczenia.

Kierując się powyższą wykładnią powołanych przepisów, wypada podzielić stanowisko sądu II instancji, że skarżąca nie dopełniła wynikających z art. 5a ust. 3 i 4 UbSpołRolU (w brzmieniu nadanym przez ustawę z 2.4.2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873) obowiązków implikujących określony w ust. 6 tego przepisu skutek w postaci ustania ubezpieczenia społecznego rolników, a skutku tego nie niweczy brak szczególowego pouczenia o treści tychże przepisów. Zgodnie z sugestią zawartą w uzasadnieniu powołanej uchwały (7) SN pozostaje jednak rozważyć (także w kontekście uregulowanej w art. 5a ust. 7 UbSpołRolU instytucji przywrócenia terminu), czy w niniejszej sprawie określone w tychże przepisach kwestie temporalne i dokumentacyjne powinny przeważać nad istotą ubezpieczenia społecznego rolników, zwłaszcza z uwagi na podnoszony przez skarżącą fakt prowadzenia przez nią pozarolniczej działalności gospodarczej w niewielkiej skali.

Mając powyższe na uwadze, SN z mocy 39815 § 1 KPC oraz art. 108 § 2 KPC w zw. z art. 39821 KPC orzekł jak w sentencji wyroku.