II SA/Wr 115/16 - Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2359377

Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 8 września 2017 r. II SA/Wr 115/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Olga Białek.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 8 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku G. F. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi G. F. (następcy prawnego H. F.) na uchwałę Rady Gminy w M. z dnia (...) r. Nr (...) w przedmiocie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części obszaru wsi B. w Gminie M. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Uzasadnienie faktyczne

W terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 28 listopada 2016 r. sygn. akt II SA/Wr 115/16, skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.

Na uzasadnienie wniosku skarżący podał, że aktualnie nie dysponuje wolną kwotą pieniężną umożliwiającą ponoszenie wydatków na pełnomocnika z wyboru, który działał w jego imieniu wcześniej. Obecnie skarżący zamierza zaskarżyć wydany w sprawie wyrok, więc konieczne jest ustanowienie adwokata. Dalej skarżący podał, że otrzymywane świadczenie emerytalne w kwocie 1236,68 zł przeznacza na konieczne utrzymanie oraz lekarstwa. Skarżący podał, że jest właścicielem łąk i nieużytków o powierzchni ewidencyjnej około 19 ha, nieużytków i drogi obciążonych hipoteką na kwotę 45000 DM, a także nieruchomości zabudowanej (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi) oddanej w nieodpłatne użytkowanie na czas nieoznaczony stowarzyszeniu.

Następnie w odpowiedzi na wezwanie wystosowane przez Referendarza sądowego o udzielenie dodatkowych wyjaśnień skarżący w piśmie z dnia 6 kwietnia 2017 r. wskazał, że ma 70 lat i jako emeryt nie składa zeznania podatkowego, jest w trakcie leczenia szpitalnego, nie posiada oszczędności, część nieruchomości rolnej wskazanej we wniosku jest nieużytkiem położonym na terenie zalewowym, natomiast ewentualne środki uzyskane ze wsparcia bezpośredniego dla rolników przeznacza na rekultywację i meliorację tych terenów. Skarżący nie korzysta z pomocy państwa, a z tytułu użyczenia ruin pałacu nie uzyskuje żadnych dochodów. W załączeniu do tego pisma procesowego skarżący przesłał dokument sporządzony w języku niemieckim. Wezwany do przedłożenia urzędowego tłumaczenia tego dokumentu stwierdził, że z uwagi na wielość postępowań toczących się z jego udziałem przed Sądem nie jest w stanie stwierdzić, o który dokument chodzi.

Postanowieniem z dnia 22 maja 2017 r. sygn. akt II SA/Wr 115/16 Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie to uzasadnił tym, iż skarżący nie wyjaśnił należycie swojej sytuacji finansowej i nie przedstawił żądanych dokumentów, a więc nie wykazał, że spełnia warunki do przyznania mu prawa pomocy.

Skarżący wniósł sprzeciw od tego postanowienia i wniósł o jego uchylenie (zmianę) oraz przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W sprzeciwie postawiono zarzut sprzeczności poczynionych przez Referendarza sądowego ustaleń faktycznych, poprzez: błędne przyjęcie, że w sprawie nie zaistniały okoliczności uzasadniające wystąpienie przez skarżącego z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości lub w części; błędne uznanie, że skarżący uchylił się od wykazania i uzupełnienia informacji o swojej sytuacji materialnej w sposób określony w doręczonym wezwaniu; bezpodstawne sugerowanie, że skarżący poprzez fakt użyczenia nieruchomości organizacji pozarządowej wyzbył się możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku; pominięciu faktu, że skarżący nie posiada obywatelstwa polskiego oraz, że ze względu na wiek i stan zdrowia utrzymuje się jedynie ze świadczenia emerytalnego, które przeznacza w całości na bieżące utrzymanie i nie posiada innych możliwości zarobkowych.

W obszernym uzasadnieniu sprzeciwu skarżący rozwinął zarzuty postawione w jego petitum. Powołując się na wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, prawo do ukształtowania procedury sądowej zgodnie z postulatami sprawiedliwości i jawności oraz przywołując orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka określające realizację zasady prawa do sądu w kontekście zwolnień od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, uznał że zaskarżone orzeczenie jej nie realizuje. Wskazano ponadto, że Referendarz sądowy nie rozważył całościowo wniosku skarżącego, czyniąc ustalenia z pominięciem zawartych w nim oświadczeń. Powyższe nakazuje uchylenie (zmianę) zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Następnie zgodnie z zarządzeniem sędziego sprawozdawcy z dnia 12 lipca 2017 r. wezwano skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. do złożenia w Sądzie następujących dokumentów: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatni rok (skarżący oświadczył, że pobiera emeryturę, co oznacza, że otrzymuje druki PIT-40A) składanych w Polsce i w Niemczech; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych polskich i zagranicznych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) oświadczenia, jakie są miesięczne koszty utrzymania skarżącego (konkretne kwoty i o ile to możliwe kopie odcinka emerytury oraz dowodów opłat za wyżywienie, leki, środki higieny, gaz, opał, energię elektryczną, internet, czynsz za mieszkanie itp.), w tym jakie są koszty leczenia w Niemczech i z czego skarżący koszty te pokrywa; 4) oświadczenia, jak wygląda sytuacja rodzinna skarżącego, bowiem we wniosku podał, że nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku "dla siebie i rodziny"; 5) oświadczenia, jak wygląda sytuacja mieszkaniowa skarżącego, a w szczególności w jakim trybie i na jakich zasadach skarżący dysponuje "mieszkaniem socjalnym". W wezwaniu pouczono, że wyjaśnień należy udzielić w ciągu 7 dni na piśmie pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie dotychczas złożonych dokumentów.

Wezwanie doręczono w dniu 8 sierpnia 2017 r. (dowód: k. 394 akt sądowych), jednak w wyznaczonym terminie skarżący nie udzielił żądanych wyjaśnień. Natomiast w dniu 21 sierpnia 2017 r. do akt sądowych wpłynęło pismo osoby upoważnionej przez skarżącego do odbioru przesyłek na poczcie z informacją, że z uwagi na przebywanie skarżącego w szpitalu, osoba ta nie jest w stanie przekazać skarżącemu odebranej przez siebie przesyłki.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Stosownie do przepisu z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Nadto w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Przechodząc do oceny złożonego w niniejszej sprawie przez skarżącego wniosku, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu informacje przedstawione przez skarżącego w obecnie rozpoznawanym wniosku i złożonych na wezwanie Referendarza wyjaśnianiach nie pozwalają uznać, iż skarżący ujawnił swoją sytuację majątkową i osobistą, co oznacza nie była możliwa ocena rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego. Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Na etapie rozpatrywania wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd nie prowadzi z urzędu postępowania dowodowego, lecz jedynie dokonuje oceny oświadczeń strony, uzupełnionych ewentualnie w trybie art. 255 p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarżący nie przedstawił jakiejkolwiek dokumentacji pozwalającej ustalić prawdziwość podanych przez siebie danych, zgodnie z którymi jedynym dochodem skarżącego jest emerytura w wysokości 1236,68 zł, którą w całości przeznacza na konieczne utrzymanie, w tym zakup żywności i innych artykułów życia codziennego oraz niezbędne lekarstwa (natomiast ewentualne środki uzyskane ze wsparcia bezpośredniego dla rolników przeznacza na rekultywację i meliorację części nieruchomości rolnej wskazanej we wniosku). Pomimo wezwania skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych potwierdzających te twierdzenia, jak również nie ujawnił informacji o dochodach za rok ubiegły, informacji o posiadanych rachunkach bankowych oraz odcinka emerytury. Skarżący wskazał wprawdzie, że przebywa w szpitalu, co "uniemożliwia osobiste zaangażowanie w sprawie", co jednak budzi wątpliwości, ponieważ pisma procesowe składane przez skarżącego są wielostronicowe i ich sporządzenie przez skarżącego świadczy o znacznym osobistym zaangażowaniu w sprawę. Nawet jeśli skarżący przebywając w szpitalu nie dysponuje zeznaniami podatkowymi czy wyciągiem bankowym (co zrozumiałe), to nie podjął próby choćby przedłużenia terminu do przedłożenia tych dokumentów, którymi dysponuje, ale stwierdził, że zeznań podatkowych nie składa. Natomiast w ocenie Sądu twierdzenie, że skarżący nie gromadzi środków na rachunku bankowym budzi poważne wątpliwości co do wiarygodności z punktu widzenia doświadczenia życiowego.

Wskazać w tym kontekście trzeba, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy jest rozpatrywana w dwóch aspektach - sąd winien dokonać wyważenia wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu oraz możliwości finansowych strony. Wobec tego zauważyć trzeba, że kosztem postępowania, który ewentualnie może obciążyć skarżącego na obecnym etapie jest wpis sądowy od skargi kasacyjnej, który w niniejszej sprawie wyniósłby 150 zł. Zdaniem Sądu dane przedstawione przez skarżącego nie pozwalają uznać, że skarżący nie ma możliwości pokrycia tego ewentualnego kosztu postępowania. Dopiero zaś wykazanie, że skarżący nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania umożliwiłoby ewentualne przyznanie mu również pełnomocnika z urzędu.

Zdaniem Sądu argumentacja skarżącego świadczy o tym, że nie czerpie on ewentualnych środków pieniężnych ze składnika swego majątku, jakim jest nieruchomość zabudowana (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi). Fakt ten nie może obciążać skutkami, tj. brakiem środków na ponoszenie kosztów postępowania sprawie, budżetu państwa, a w konsekwencji podatników. Skoro skarżący dysponuje szeregiem nieruchomości, które (przykładowo) melioruje i rekultywuje, to w tzw. normalnym toku czynności można się spodziewać, iż skarżący z nieruchomości tych czerpie pożytki. Jeśli się pobierania ich pozbawia lub z nich nie korzysta, to nie może oczekiwać, że wobec tego Skarb Państwa będzie ponosił koszty postępowań sądowych z udziałem skarżącego. Wspomnieć też wypada, że w sprawie przedmiotem zaskarżenia jest plan miejscowy dotyczący w części ww. ruin pałacu, a więc niezrozumiałe jest to, że skarżący (właściciel nieruchomości) nie zgromadził w toku postępowania sądowego środków niezbędnych do pokrycia kosztów niniejszego postępowania. Zresztą wspomnieć trzeba, że skarżący na wcześniejszych etapach korzystał z usług pełnomocnika z wyboru, działającego również wcześniej w imieniu zmarłej matki skarżącego. Względy doświadczenia życiowego nakazują więc przyjąć, że skarżący pokrywał koszty udziału pełnomocnika w sprawie, jednak obecnie twierdzi, że na korzystanie z tego rodzaju usług go nie stać. Twierdzeniu temu Sąd nie dał wiary. Zauważyć przy tym wypada, że Sądowi wiadomo z urzędu, iż w dniu 28 sierpnia 2017 r. skarżący uiścił wpis sądowy od skargi w kwocie 100 zł w sprawie o sygn. akt II SA/Wr 97/17, a więc zgodzić się można, że w ramach planowania wydatków strona, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające strona może skutecznie zwrócić się o pomoc państwa.

Dalej wspomnieć należy, że Sąd nie podważa oświadczenia skarżącego o chorobie i leczeniu szpitalnym, jednak sam ten fakt nie oznacza, że spełnione są przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Jak wskazano wyżej, wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Wszelkie wyjaśnienia powinny być przy tym logiczne i wiarygodne. Te obowiązki wnioskodawcy wynikają z brzmienia art. 252 § 1 p.p.s.a. i art. 255 p.p.s.a.

Dodatkowo zauważyć wypada, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przypomnieć jednak należy, że w swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny zwracał uwagę na szczególne znaczenie instytucji zwolnienia od kosztów sądowych jako gwarancji dostępu do sądu. Przy czym nie jest kwestionowane, że prawo do zwolnienia z kosztów postępowania przysługuje tylko osobom ubogim, dla których wniesienie kosztów wiązałoby się z uszczerbkiem w niezbędnym utrzymaniu. W orzecznictwie sądowym podkreśla się niemożność abstrakcyjnego określenia treści pojęcia "niezbędne utrzymanie". Tylko na tle konkretnej sprawy przy wszechstronnej ocenie sytuacji osobistej i majątkowej strony można ustalić zasadność zwolnienia oraz jego zakres (zob. wyrok TK z dnia 7 września 2004 r., sygn. P 4/04, opubl. OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 81). W tym kontekście warto zaznaczyć, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przyjmuje się, że obowiązkiem strony w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy jest rzeczywiste przedstawienie sytuacji majątkowej i niezatajanie składników majątkowych, a także na stronie ciąży obowiązek "lojalnej" współpracy z sądem w tym zakresie (zob. wyrok ETPCz z dnia 17 lutego 2009 r. w sprawie Gospodarczyk przeciwko Polsce, skarga nr 6134/03 czy wyrok ETPCz z dnia 19 kwietnia 2011 r. w sprawie Elcomp sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 37492/05, niepubl.). Uwzględniając powyższe Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie trudno mówić o konieczności zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a to z uwagi na brak możliwości dokonania weryfikacji rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, wynikającej z niezachowania przez wnioskodawcę szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy. Odmowa przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie - przy uwzględnieniu ww. wartości konstytucyjnych i standardów ochrony praw człowieka - nie jest więc odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje w wiarygodny sposób, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy.

Na marginesie wskazać trzeba, że Sąd oparł się na dokumentach złożonych do akt sprawy przez skarżącego. Brak odpowiedzi na wezwanie doręczone w dniu 8 sierpnia 2017 r., którego osoba kwitująca odbiór przesyłki nie przekazała (jak twierdzi) skarżącemu nie wpłynął na możliwość wydania niniejszego postanowienia, ponieważ zakres żądanych przez Sąd, a wcześniej przez Referendarza sądowego informacji pokrywał się.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed wejścia w życie art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658). Niniejsza sprawa została wszczęta przed dniem 15 sierpnia 2015 r., a więc zastosowanie miały do niej ww. przepisy w brzmieniu sprzed tej daty, co oznacza, że zaskarżone w drodze sprzeciwu postanowienie Referendarza sądowego utraciło moc, a Sąd rozpoznając sprawę na skutek sprzeciwu orzekał co do istoty wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Z tych względów postanowiono jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.