Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2072940

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 8 marca 2016 r.
II SA/Wa 70/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.).

Sędziowie WSA: Eugeniusz Wasilewski, Andrzej Góraj.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2016 r. sprawy ze skargi małoletniego A.W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) listopada 2015 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr (...), z dnia (...) listopada 2015 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia (...) września 2015 r. nr (...) o odmowie przyznania małoletniemu A.W. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym:

M.W. - przedstawiciel ustawowy małoletniego A.W., wnioskiem z dnia (...) października 2014 r., uzupełnionym pismami z dnia (...) grudnia 2014 r. oraz (...) sierpnia 2015 r., wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego syna A.W., po zmarłym ojcu Z.W. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że jej mąż zmarł (...) lipca 2013 r. na skutek błyskawicznie postępującej choroby nowotworowej. Podniosła, że jej mąż pracował od 15 roku życia. Wymieniła miejsca i okresy zatrudnienia zmarłego. Podała również, że jej mąż pracując, był przekonany, iż jest zgłoszony do ubezpieczenia. Dopiero gdy dowiedział się, że jest chory i gdy ubiegał się o rentę chorobowa, okazało się, iż jest to nieprawda. Opisała również swoją trudną sytuację materialną.

Prezes ZUS decyzją z dnia (...) września 2015 r. wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 748), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego A.W.

W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Podkreślił jednocześnie, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 37 lat życia ojca dziecka udokumentowano jedynie 8 lat, 1 miesiąc i 28 dni łącznych okresów ubezpieczenia. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 2 miesiące i 2 dni tych okresów. Wskazano, że okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Nie bez znaczenia, zdaniem organu, pozostaje też fakt, że w latach 1995-1996, 1998-2004, 2004-2007 oraz 2010-2011 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Organ podkreślił też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna. Wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania.

Od decyzji tej M.W. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku wyjaśniła, że jej mąż z uwagi na duże bezrobocie podejmował każdą możliwą pracę, ale był wykorzystywany i oszukiwany przez pracodawców.

Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia (...) listopada 2015 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia (...) września 2015 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ wskazał, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że wnioskodawczyni nie może skutecznie się domagać renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.

Organ powtórzył swoje ustalenia co do stażu ubezpieczeniowego zmarłego oraz okresów przerw w jego ubezpieczeniu. Wskazał także, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia (...) lipca 2014 r. ustalił, iż ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy od (...) listopada 2012 r.

Ponadto organ podniósł, że z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka pracował w ww. przerwach dorywczo bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Zdaniem organu świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zatem być, w ocenie organu, uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy.

Dodatkowo Prezes ZUS podniósł, że podnoszona we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy trudna sytuacja panująca na rynku pracy, jak również długotrwały stan bezrobocia, bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy. Zdaniem organu odmienna interpretacja prowadziłaby do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego.

Organ wskazał również, że łączny miesięczny dochód 2 osobowej rodziny wnioskodawczyni składa się z jej wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia w kwocie 1628,03 zł brutto (średnia z 3 miesięcy) i świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 303,00 zł, co łącznie daje kwotę 1931,03 zł brutto. Na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 965,52 zł brutto, co nie pozwala na uznanie, zdaniem organu, że małoletni syn wnioskodawczyni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podkreślił przy tym, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2015 r. wynosi 880,45 zł. Organ wskazał również, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych a nie niewystarczających, środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji.

M.W. wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze powtórzyła argumentację zawartą we wniosku o przyznanie świadczenia oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca ponownie podniosła, że jej zmarły mąż był wykorzystywany i oszukiwany przez pracodawców. Podkreśliła ponadto, że lata 2004-2009 to okres dużego bezrobocia w kraju.

Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do kwestii podniesionych w skardze, organ podniósł, że skarżąca powołując się na rzekomą aktywność w poszukiwaniu pracy przez zmarłego ojca dziecka, nie wskazuje jednocześnie na żadne realne działania, jakie w tej sprawie miałby on podejmować. Tak elementarna aktywność, jaką jest rejestracja w charakterze bezrobotnego, obejmuje z całości przerw w ubezpieczeniu zainteresowanego jedynie łącznie 2 lata (3 okresy, w tym jeden jednodniowy i jeden trzymiesięczny). Samo zapewnienie o aktywności ojca dziecka w poszukiwaniu zatrudnienia nie jest tożsame z udowodnieniem tej tezy - zwłaszcza w kontekście przebiegu całego jego ubezpieczenia. Zdaniem organu nie sposób też uwzględnić argumentu, iż zmarły wielokrotnie podejmował pracę, lecz nieuczciwi pracodawcy nie zgłaszali go do ubezpieczenia, skoro na fakt podjęcia tejże pracy nie ma żadnych materialnych dowodów. Sytuacja, w której osoba "zatrudniająca się" nie otrzymuje ani umowy o pracę, ani świadectwa pracy, ani żadnych innych dokumentów potwierdzających zatrudnienie, szczególnie wobec powtarzalności takich zdarzeń, nie wskazuje ani na jej zamiar zawarcia legalnej umowy o pracę, ani nie daje podstaw do ustalenia, iż stosunek pracy faktycznie kiedykolwiek zaistniał.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1647 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.).

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 748 z późn. zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Wyjaśnienia również wymaga, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec dziecka przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku Z.W. nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.

Zmarły w wieku 37 lat posiadał staż ubezpieczeniowy wynoszący zaledwie 8 lat, 1 miesiąc i 28 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 3 lata, 2 miesiące i 2 dni tych okresów. Ponadto w latach 1995-1996, 1998-2004, 2004-2007 oraz 2010-2011 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Całkowita niezdolność do pracy wystąpiła u Z.W. dopiero od (...) listopada 2012 r.

Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Usprawiedliwieniem takim nie może być fakt podejmowania przez skarżącego pracy bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zaznaczyć należy, że świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na tego rodzaju postępowanie, która winna liczyć się też z jego prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, Lex nr 50999). Odnośnie tej kwestii przedstawicielka ustawowa skarżącego podnosi, że pracodawcy wprowadzali w błąd zmarłego i zatrudniali go nie odprowadzając należnych z tego tytułu składek. Słusznie jednak organ zauważa, że, z uwagi na powtarzalność tej sytuacji, nie sposób przyjąć, iż działo się to bez wiedzy i akceptacji zmarłego. Skoro bowiem zmarły nie był zgłoszony do ubezpieczenia przez pracodawców, to raczej mało prawdopodobne jest, aby otrzymywał jakiekolwiek dokumenty potwierdzające nawiązanie i rozwiązanie stosunku pracy. Oznacza to, iż podejmując kolejną pracę w takich okolicznościach, zmarły godził się na taką formę zatrudnienia.

Sąd podziela również stanowisko organu, iż bezrobocie i trudna sytuacja na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Aby ewentualnie można było uznać bezrobocie za taką okoliczność, należałoby wykazać aktywność danej osoby w poszukiwaniu pracy. Sama rejestracja w charakterze bezrobotnego nie świadczy bowiem o rzeczywistej aktywności danej osoby w poszukiwaniu pracy. Aktywność tą mogą natomiast potwierdzić dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców. W niniejszej sprawie brak jest jednak takich dowodów. Ponadto w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że bezrobocie może mieć znaczenie przy dochodzeniu świadczeń określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale jedynie wówczas, gdy obok tej okoliczności występowały jeszcze inne zdarzenia, mające w tym konkretnym przypadku istotne znaczenie (wyrok NSA z dnia 5 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 733/08, dostępny w internetowej bazie orzeczeń pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl). Taka zaś sytuacja w tej sprawie nie zachodziła.

Ponadto, zdaniem Sądu, w sprawie nie została spełniona kolejna przesłanka ustawowa, a mianowicie brak niezbędnych środków utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej (vide: wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1112/06, Lex nr 321169). Przyjęcie takiego miernika pozwala bowiem na najbardziej obiektywną ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Od dnia 1 marca 2015 r. najniższa emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna wynosi 880,45 zł brutto. Dochód na osobę w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi tymczasem 965,52 zł brutto. W przypadku skarżącego nie można zatem stwierdzić, że nie posiada on niezbędnych środki utrzymania.

Słusznie zatem Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia (...) września 2015 r. odpowiadają prawu.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.