II SA/Wa 616/20 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3108838

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia 2020 r. II SA/Wa 616/20

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.).

Sędziowie WSA: Joanna Kube, Sławomir Antoniuk.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi małoletniego A. G. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego Z. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) stycznia 2020 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia (...) listopada 2019 r.

Uzasadnienie faktyczne

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu (...) stycznia 2020 r. decyzję nr (...) utrzymująca w mocy własną decyzję z dnia (...) listopada 2019 r., znak: (...), którą po rozpoznaniu wniosku Z. G. odmówił przyznania małoletniemu dziecku A. G. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. G.

W uzasadnieniu decyzji z dnia (...) stycznia 2020 r. organ podkreślił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki.

Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego w pierwszej kolejności organ bada uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej.

W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.

Organ podkreślił, iż z dokumentacji rentowej wynika, że wnioskodawczyni Z. G. udokumentowała 12 lat, 4 miesiące i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 39 lat.

Prezes ZUS podkreślił, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw oświadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.

W 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - został udowodniony tylko 1 rok, 1 miesiąc i 1 dzień tych okresów. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.

W okresie od 19 kwietnia 2011 r. do 30 września 2018 r., ojciec dziecka nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Prezes ZUS zaznaczył, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych.

We wskazanym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Organ wyjaśnił, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przerwę w ubezpieczeniu ojca dziecka przedstawicielka ustawowa Z. G. usprawiedliwiała złym stanem zdrowia, lecz nie przedłożyła żadnych dokumentów medycznych.

Prezes ZUS zauważył, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia.

Jednocześnie organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Z. G., działając jako przedstawicielka ustawowa małoletniego A. G., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia (...) stycznia 2020 r. nr (...).

Przedstawicielka ustawowa stwierdziła, że wskazana decyzja jest bardzo krzywdząca dla jej syna A. G. Nadmieniła, że jej dziecko ma 13 lat, uczy się w szkole podstawowej i chce kształcić się dalej w szkole o profilu wojskowym. Dla samotnej matki dwójki dzieci jest to ciężka sytuacja, z którą musi się zmierzyć sama.

Przedstawicielka ustawowa podkreśliła, że nie chce renty dla siebie, lecz dla swojego syna, który nie jest winny temu, że jego ojciec w ostatnim czasie nie pracował. Podkreśliła, że ojciec dziecka odprowadzał składki do ZUS przez ponad 12 lat.

Przedstawicielka ustawowa wskazała, że mimo bardzo ciężkiej sytuacji w jakiej się znalazła, będzie się starała zrobić wszystko aby zapewnić normalny byt swoim dzieciom. Wyjaśniła też, że ojciec dziecka w ciągu ostatnich 5 lat miał przepracowany jedynie 1 rok, 1 miesiąc i 1 dzień, tylko dlatego że nie mógł więcej pracować. Od maja 2018 r. do maja 2019 nie mógł pracować ze względu na elektroniczny dozór policyjny.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.

Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie.

W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta przy niewłaściwej ocenie stanu faktycznego oraz bez wyjaśnienia okoliczności, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ nie wyjaśnił zatem wszystkich aspektów sprawy.

Przede wszystkim organ pominął twierdzenia przedstawicielki ustawowej małoletniego dotyczące choroby zmarłego ojca dziecka, a także jej stwierdzenie, iż P. G. "ze względu na chorobę nie był w stanie pracować".

Powyższe wyjaśnienia zawarte zostały we wniosku z dnia 17 grudnia 2019 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy. W tej sytuacji organ winien był wezwać przedstawicielkę ustawową małoletniego do przekazania posiadanej dokumentacji medycznej dotyczącej zmarłego P. G. i następnie - w zależności od odpowiedzi przedstawicielki ustawowej na to wezwanie - podjąć ewentualne dalsze czynności w sprawie, a w szczególności w przypadku uzyskania takiej dokumentacji poddać zmarłego orzekaniu w zakresie zdolności do pracy.

Należy podkreślić, iż stosownie do art. 8 k.p.a. wyrażającego zasadę zaufania do władzy publicznej oraz art. 9 k.p.a. zawierającego zasadę należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego organ nie może ograniczyć się do stwierdzenia, iż strona "nie przedłożyła (...) żadnych dokumentów medycznych", bez uprzedniego wezwania strony i pouczenia jej o konieczności przedstawienia dowodów potwierdzających okoliczności, na które się powołuje. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien uwzględnić poczynione przez Sąd uwagi oraz wnikliwie zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z poszanowaniem reguł procedury administracyjnej, w tym słusznego interesu strony, jak stanowi art. 7 k.p.a.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.