Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2735990

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 23 października 2018 r.
II SA/Wa 217/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.).

Sędziowie WSA: Adam Lipiński, Andrzej Góraj.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 października 2018 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) grudnia 2017 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku - oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) grudnia 2017 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r.k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu T.G. z (...) listopada 2017 r. Prezes Zakładu Ubezpieczę Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z (...) października 2017 r., znak: (...), odmawiającą przyznania D.G. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383, z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:

1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Następnie organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ustawy emerytalnej, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołany wyżej przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych.

Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29 maja 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 460/07 dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl)).

W świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które Pana ojciec nie miał wpływu.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym,' obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.

Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego organ wskazał, że nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec D.G. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazał wnioskodawca, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec wnioskodawcy nie miał wpływu.

Organ podał, że wprawdzie z przedłożonej dokumentacji wynika, że na przestrzeni 60 lat życia ojca wnioskodawcy udokumentowano 25 lat, 1 miesiąc, 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednakże w okresach od (...) kwietnia 1978 r. do (...) listopada 1980 r., od (...) kwietnia 2000 r. do (...) stycznia 2003 r., od (...) grudnia 2004 r. do (...) maja 2006 r., od (...) lipca 2009 r. do (...) grudnia 2016 r., tj. do dnia śmierci, ojciec wnioskodawcy nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Organ podał, że wprawdzie przepis art. 83 ww. ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 października 2009 r., sygnatura II SA/Wa 714/09 dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przeprowadzona zaś analiza akt sprawy nie wskazuje aby w wykazanych przerwach ojciec wnioskodawcy nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia ojca wnioskodawcy lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Orzeczona częściowa niezdolność do pracy od (...) marca 2013 r. do (...) grudnia 2016 r. u ojca wnioskodawcy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia.

Ponadto z akt sprawy wynika, że łączny średni miesięczny dochód 2 osobowej rodziny wnioskodawcy stanowi kwota 4380,13 zł brutto (średnie wynagrodzenie matki liczone z trzech ostatnich miesięcy). Na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 2190,07 zł brutto, a więc nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie nie pozostaje wnioskodawca bez niezbędnych środków utrzymania.

Organ podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2017 r. wynosi 1000,00 zł brutto. Powyższy pogląd znalazł odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 listopada 2005 r., sygnatura II SA/Wa 1553/05; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 maja2006 r., sygnatura II SA/Wa 365/06 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Ponadto organ podał, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygnatura II SA 4189/01, dostępny w LEX nr 83733). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać  wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.

Decyzja ta stała się przedmiotem skargi D.G. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji ją poprzedzającej zarzucił jej naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 z późn. zm.), poprzez jego wadliwą wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie przejawiające się przyjęciem przez organ, iż skarżący nie spełnia warunków przyznania na jego rzecz renty rodzinnej w drodze wyjątki, podczas gdy skarżący udowodnił wszystkie przesłanki otrzymania świadczenia w drodze wyjątku, a skoro tak winno mu zostać przyznane świadczenie z ww. artykułu.

W uzasadnieniu skargi D.G. podał, że w jego ocenie udowodnił szczególne okoliczności, które legły u podstaw braku możliwości podjęcia pracy przez jego ojca w ostatnim okresie życia. Jego ojciec był osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W momencie zachorowania z uwagi na szybko postępującą chorobę miał kłopoty na rynku pracy i nie był w stanie znaleźć pracy zarobkowej, co wiązało się właśnie z ciężkim stanem jego zdrowia. Podał też, że u jego ojca stwierdzono chorobę wieńcową, był po zawale serca, chorował na nadciśnienie tętnicze oraz zespół móżdżkowy w przebiegu zaniku robaka móżdżku, który doprowadził do zaburzeń chodu, równowagi, utrat przytomności. Ww. okoliczności faktyczne związane ze stanem zdrowia jego ojca były z całą pewnością niezależne od ojca, który nie chciał przecież być osobą chorą i to na nieuleczalną chorobę.

Skarżący nie zgodził się również z twierdzeniami organu, jakoby szczególnie uzasadnionym przypadkiem była li tylko orzeczona całkowita niezdolności do pracy, gdyż mogą to być wszelkie obiektywne i niezależne okoliczności powodujące wystąpienie przeszkód w podjęciu aktywności zawodowej, co znalazło odzwierciedlenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym.

Odnosząc się do kwestii środków utrzymania skarżący wskazał, że po pierwsze wskazana kwota brutto wynagrodzenia mamy jest związana z otrzymanym zwiększonym świadczeniem w październiku i grudniu 2017 r., co wynika z otrzymanych w tym miesiącu dodatkowych składników wynagrodzenia. "Normlana" miesięczna pensja mamy skarżącego wynosi ok. 2.200,00 zł netto i jest zdecydowanie niższa niż wskazana w zaświadczeniu. Skarżący podał też, że analiza przywołanego przez organ orzecznictwa winna de facto sprowadzić się do odpowiedzi na pytanie, czy studia, które skarżący podjął i kontynuuje są jego "podstawową, niezbędną życiową potrzebą ".

W dpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w swojej decyzji. Organ podał też, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego wynosi 2190 zł brutto miesięcznie - zatem w żadnym razie nie ma podstaw do uznania, że pozbawiony jest on niezbędnych środków utrzymania. Organ ponownie rozpoznając sprawę potwierdził wysokość dochodu w rodzinie skarżącego. Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze organ wyjaśnił, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest tez odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica. Dane o dochodach w rodzinie skarżącego pochodzą bazy KSI ZUS. Tym samym ustalono, iż niewątpliwie trudna sytuacja materialna w gospodarstwie domowym skarżącej nie jest tożsama z brakiem środków utrzymania. Najniższe świadczenie emerytalne z FUS to obecnie 1000 zł brutto. Niewątpliwie kwota, jaka ma na swoje potrzeby skarżący, znacznie przewyższa wartość najniższej emerytury. Ze wskazanej powyżej wysokości świadczenia w kwocie 1000 zł brutto, w ocenie ustawodawcy, osoba pobierająca je ma możliwość utrzymania się samodzielnie, w stopniu podstawowym - zatem za ustawodawcą także organ rentowy przyjmuje tę kwotę - wyrażoną w wartości brutto - za niezbędne minimalne środki utrzymania. Dotyczy to także osób ubezpieczonych o długim stażu ubezpieczeniowym, które same wypracowały sobie prawo do świadczenia ustawowego, a także osób w złym stanie zdrowia, legitymujących się całkowitą niezdolnością do pracy czy też osób w podeszłym wieku, samotnie gospodarujących. Kryterium dochodu jest przez organ przyjmowane zgodnie z ustalonym ustawowo najniższym świadczeniem emerytalnym i rentowym - nie ma możności oparcia się natomiast na kryterium wydatków, te bowiem każdy z wnioskodawców ustala inaczej. Nie sposób przy tym uznać, iż dochód na osobę w rodzinie przewyższający swa wysokością kwotę płacy minimalnej nie daj skarżącemu środków utrzymania w wymiarze niezbędnym.

Ponadto organ wskazał, że sam skarżący jako osoba całkowicie dorosła, zdolna do pracy w pełnym wymiarze, nie spełnia także warunku całkowitej niezdolności do pracy ani ze względu na wiek, ani stan zdrowia. Fakt, że studiuje - niezależnie od tego, czy studia te mają charakter stacjonarny czy inny, nie czyni go w żadnej mierze niezdolnym do pracy. Jeżeli zatem skarżący jest zdania, ze posiadane środki nie są wystarczające na zaspokojenie wszystkich jego potrzeb, w ocenie organu jest w stanie podjąć zatrudnienie, by te dodatkowe środki dla siebie zdolny. Prezes ZUS nie jest uprawniony do przyznawania świadczeń z art. 83 ustawy emerytalnej osobom zdolnym do pracy.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2016 r. poz. 887), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie, w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Nie mają one charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość.

Podkreślenia wymaga okoliczność, że użyte w powyższym przepisie pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, albo sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie.

Należy wskazać, że zgodnie z art. 68 ust. 3 pow. ustawy dzieci są uprawnione do renty rodzinnej po rodzicach bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 roku życia lub w czasie kontynuowania nauki w szkole, jednakże w okresie nie dłuższym niż 25 rok życia.

Z tego względu prawo do renty rodzinnej obejmuje tylko członków rodzinny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia.

W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie miała miejsce w kontekście skarżącego.

Podkreślić należy, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Skoro zatem, zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jako osoba pełnoletnia automatycznie wyłączona jest z grona osób, do których adresowany jest powyższy przepis. Skarżący nie należy bowiem do grona osób, które ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

Omawiane świadczenie służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Dlatego za przesłankę niemożności podjęcia pracy można uznać tylko wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny lub też całkowitą niezdolność do pracy. Skarżący jest zaś osobą pełnoletnią, studiującą w Politechnice (...).

Ponadto kwota, jaką skarżąca ma na swoje potrzeby przewyższa kwotę najniższej emerytury (1000 zł), a zatem posiada niezbędne środki utrzymania. Prawidłowo Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że w ocenie ustawodawcy osoba pobierająca emeryturę w wysokości 1000 zł ma możliwość utrzymania się samodzielnie, w stopniu podstawowym, a organ rentowy przyjmuje tę kwotę w wartości brutto za niezbędne środki utrzymania. Dotyczy to także osób ubezpieczonych o długim stażu ubezpieczeniowym, które same wypracowały sobie prawo do świadczenia ustawowego oraz osób w złym stanie zdrowia, legitymujących się całkowitą niezdolnością do pracy czy też osób w podeszłym wieku, samotnie gospodarujących. Kryterium dochodu jest przez organ przyjmowane zgodnie z ustalonym ustawowo najniższym świadczeniem emerytalnym i rentowym i nie ma możności oparcia się na kryterium wydatków, te bowiem każdy z wnioskodawców ustala inaczej.

Skoro zatem w sytuacji skarżącej przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów i w kontekście kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca ją z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku.

Z tych też przyczyny zaskarżona oraz utrzymanej nią w mocy decyzja odpowiadają prawu.

Z powyżej przedstawionych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.