II SA/Sz 432/18 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2603111

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 listopada 2018 r. II SA/Sz 432/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder.

Sędziowie WSA: Marzena Iwankiewicz, Katarzyna Sokołowska (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 listopada 2018 r. sprawy ze skargi L. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie zasiłku celowego

I.

uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy B. z dnia (...) r., nr (...),

II.

przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego M. D. kwotę (...) złotych, zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) r., nr (...), Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., działając z upoważnienia Wójta Gminy B., po rozpoznaniu wniosku z dnia 10 stycznia 2018 r., odmówił L. P. przyznania pomocy w formie zasiłku pieniężnego.

Uzasadniając odmowę przyznania świadczenia organ wyjaśnił, że dochód rodziny wynosi (...) zł, a więc przekracza kryterium dochodowe, określone w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1769 z późn. zm. - dalej jako: "u.p.s."), które dla ww. rodziny wynosi (...) zł. Nadto podkreślił, że wniosek rozpatrzono także pod kątem udzielenia pomocy w formie zasiłku celowego specjalnego, jednakże stwierdzono, że w sprawie nie występuje przypadek szczególny, zaś samo przekroczenie kryterium dochodowego nie wyczerpuje znamion, o których mowa w art. 41 pkt 1 u.p.s. Końcowo wskazano, że z uwagi na dużą liczbę osób ubiegających się o pomoc i ograniczone środki finansowe Ośrodka, pomoc finansową przyznaje się w niskich wysokościach rodzinom, które kwalifikują się do udzielenia takiej pomocy i nie mają środków na zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych.

L. P. odwołała się od powyższej decyzji podnosząc, że dochody rodziny nie zapewniają możliwości prawidłowej egzystencji rodziny, która utrzymuje się wyłącznie z dochodów męża. Jednocześnie odwołująca wskazała na koszty, które rodzina ponosi w związku z leczeniem synów D. i A., a także koszty stałe związane są z utrzymaniem i eksploatacją mieszkania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) r. nr (...), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) oraz art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W motywach rozstrzygnięcia Kolegium, powołując się na zgromadzone w sprawie dowody i aktualizację wywiadu środowiskowego wywiodło, że decyzja organu I instancji podjęta została zgodnie z obowiązującymi przepisami, a organ odwoławczy nie dysponując własnymi środkami finansowymi nie był właściwym do jej zmiany.

Organ wskazał, że rodzina odwołującej składa się z 5 osób (w tym 3 dzieci), zaś aktualna łączna wysokość dochodu rodziny to kwota (...) zł, co stanowi kwotę (...) zł na osobę w rodzinie. Tymczasem kryterium dochodowe dla rodziny zgodnie z przepisami ustawy o pomocy społecznej wynosi (...) zł. Oznacza to, że w niniejszej sprawie wystąpiło przekroczenie ustawowego kryterium dochodowego, a tym samym brak było podstaw prawnych do przyznania zasiłku celowego.

Kolegium podkreśliło, że zgodnie z przepisami ustawy pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającej na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać we własnym zakresie wykorzystując własne zasoby i możliwości. Natomiast gospodarowanie posiadanymi środkami finansowymi należy do ośrodków pomocy społecznej, które decydują o ich przyznaniu rodzinom, najbardziej potrzebującym wsparcia i niebędącym w stanie pokonać własnych problemów we własnym zakresie.

Organ zwrócił uwagę, że sytuacja rodzinna odwołującej jest znana organowi I instancji i jak wynika z ustaleń dokonanych w zaktualizowanym wywiadzie środowiskowym, rodzina ta od wielu lat wspomagana była środkami z pomocy społecznej, a z karty świadczeń wynika, że w 2017 r. (VIII - XII) odwołująca otrzymała pomoc w formie zasiłków pieniężnych na kwotę (...) zł z przeznaczeniem na posiłki. Nadto Kolegium nie kwestionując stanu zdrowia synów strony, uznało, że wobec ich aktywności sportowej w szkole (syn D. - uczeń Szkoły Średniej (...) w P.) należałoby rozważyć możliwość uaktywnienia zawodowego wnioskodawczyni, która nie pracuje posiadając wykształcenie średnie. Jednocześnie wyjaśniło, że organ I instancji rozważył możliwość przyznania zasiłku celowego specjalnego w oparciu o art. 41 pkt 1 lub art. 40 u.p.s. stwierdzając, iż w rodzinie nie doszło do zdarzenia losowego, w wyniku którego rodzina poniosła straty uniemożliwiające egzystencję.

L. P. zaskarżyła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

W skardze wyjaśniła, że (...)-letni syn jeszcze nie uzyskał świadczenia pielęgnacyjnego, a zatem obecnie pozbawiony jest środków finansowych na leczenie (...) która pochłania (...) zł miesięcznie. Drugi syn ((...) lat) choruje na (...) i jest uczniem szkoły w P., gdzie zakwaterowanie wynosi (...) zł. Mąż jako jedyny żywiciel rodziny również jest osobą przewlekle chorą, a w marcu br. przeszedł poważną operację. Oświadczyła, że miesięczne wydatki na leki stanowią kwotę (...) zł, zaś pozostałe opłaty (...) zł, natomiast dług związany z kosztami leczenia wynosi (...) zł. Podniosła, że jest nękana comiesięcznymi wywiadami, w których pomija się sytuację zdrowotną rodziny. Ponadto nie rozpoznano jej wniosku z dnia 9 marca 2018 r. tłumacząc to koniecznością przeprowadzenia kolejnego wywiadu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.

W pismach z dnia 26 września 2018 r. oraz 2 października 2018 r. pełnomocnik skarżącej, wyznaczony w wykonaniu przyznanego prawa pomocy, podniósł, że strona w kierowanej do niego korespondencji wskazała na trudną sytuację materialną jej rodziny. Apteka, w której skarżąca nabywa leki, od ponad dwóch lat nie udziela jej kredytu, zaś dług, który poczyniła na leczenie trojga domowników obecnie wynosi (...) zł. Mąż skarżącej, który jest jedynym żywicielem rodziny, sam choruje na (...). U syna, D., stwierdzono chorobę (...) Natomiast jej syn A. choruje na (...). Skarżąca podnosi, że nie otrzymuje on zasiłku rodzinnego. Ponadto GOPS w B. "nęka" ją comiesięcznymi wywiadami, z których jednak nic nie wynika. Wskazała, że uprzednio wywiady były przeprowadzane nie częściej niż raz na pół roku. Poza tym składane przez nią odwołania do SKO w K. są rozstrzygane na korzyść organu I instancji, zaś złożony przez nią wniosek na m-c sierpień 2018 r. nie został przyjęty, a w zamian otrzymała kwotę (...) złotych na miesiące sierpień i wrzesień bieżącego roku. W związku z zaistniałą sytuacją skarżąca uskarża się na pogorszenie jej stanu psychicznego.

Na rozprawie w dniu 15 listopada 2018 r. pełnomocnik skarżącej wniósł i wywiódł jak w skardze oraz w pismach z dnia 26 września i 2 października 2018 r.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1207 - j.t.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - j.t.) - dalej: "p.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, dokonana według kryterium zgodności z prawem wykazała, że narusza ona prawo w stopniu nakazującym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

Przystępując do rozpoznania sprawy, w pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zgodnie z art. 3 ust. 3 u.p.s. rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Co do zasady pomoc udzielana jest na wniosek, przy czym obowiązkiem organu jest ustalenie, czy wnioskodawca spełnia określone przepisami ustawy kryteria warunkujące jej przyznanie, a także jakiego rodzaju pomoc w przypadku konkretnego podmiotu będzie spełniała cele, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy. Biorąc pod uwagę różnorakie formy działania organów pomocy społecznej w tym zakresie, przewidziane przepisami ustawy o pomocy społecznej, istotnym jest dopasowanie rodzaju pomocy do oczekiwań wnioskodawcy wynikających z jego trudnej sytuacji życiowej z jednej strony oraz możliwości organu, w tym również finansowych, z drugiej.

Z tych wstępnych uwag dotyczących zasad udzielania pomocy społecznej wynika zatem, że w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej istotną rolą organu jest ustalenie czego dotyczy wniosek. Lektura przepisów ustawy wskazuje bowiem, że otrzymanie świadczenia z pomocy społecznej obwarowane jest szeregiem warunków, przy czym w odniesieniu do różnych świadczeń kryteria ich przyznania mogą być różne. Rzeczą organu prowadzącego postępowanie jest zatem określenie w pierwszej kolejności oczekiwań wnioskodawcy i sprecyzowanie ich we wniosku, a następnie zgromadzenie dowodów, które pozwolą na ocenę, czy w określonym przypadku spełnione zostały przesłanki warunkujące przyznanie pomocy.

W badanej sprawie organ przyjął od skarżącej "podanie o pomoc", na formularzu zawierającym między innymi pouczenie o odpowiedzialności karnej za "udzielenie nieprawidłowych informacji" i wskazanie, że wnioskodawczyni została poinformowana o obowiązkach wynikających z art. 109 u.p.s. W dalszej części formularza skarżąca wyjaśniła, że prosi o przyznanie pomocy finansowej na leczenie dwóch przewlekle chorych synów.

Organ wydał decyzję, w której odmówił przyznania pomocy w "formie zasiłku pieniężnego", przywołując w podstawie prawnej rozstrzygnięcia m.in. art. 37 ust. 1 i 2, 38, 39 ust. 1 i 2 i 41 ustawy o pomocy społecznej. Wymienione przepisy dotyczą kolejno: zasiłku stałego, zasiłku okresowego, zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego oraz zasiłków okresowego, celowego i pomocy rzeczowej przyznanych pod warunkiem wymienionym w art. 41 pkt 2 u.p.s. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył ogólny przepis dotyczący prawa do świadczeń z pomocy społecznej wyjaśniając, że w badanej sprawie zostało przekroczone kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 8 ust. 1. Jednocześnie organ wyjaśnił, że rodzina nie kwalifikuje się do przyznania specjalnego zasiłku celowego, powołując się na ograniczone zasoby finansowe Ośrodka. Swoje ustalenia w zakresie sytuacji skarżącej organ oparł o wywiad środowiskowy i przedłożone przez skarżącą dokumenty.

Taki sposób procedowania w niniejszej sprawie został zaaprobowany przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, które uznało, że sytuacja skarżącej jej znana organowi I instancji z racji tego, że od wielu lat korzystała ze świadczeń pomocy społecznej.

Analiza akt postępowania prowadzi do wniosku, że postępowanie zostało przeprowadzone z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., co skutkowało wydaniem wadliwej decyzji, która została następnie utrzymana w mocy przez organ odwoławczy.

W badanej sprawie strona domagała się przyznania pomocy finansowej w związku z ponoszonymi na leczenie synów wydatkami. Rzeczą organu było zatem ustalenie, czy skarżąca spełnia kryteria do przyznania określonego świadczenia i przeprowadzenia postępowania dowodowego pod tym kątem. Akta sprawy powinny zatem zawierać pełną informację dotyczącą sytuacji skarżącej, dotychczas udzielonej pomocy, a także aktualnych potrzeb rodziny wynikających z jej bieżącej sytuacji.

Za niewystarczające należy uznać odwołanie się do tego, że sytuacja rodziny jej znana organowi z racji tego, że w przeszłości korzystała ona z pomocy społecznej, bowiem ocena w zakresie zasadności przyznania pomocy musi być aktualna i oparta na rzetelnie zgromadzonym materiale dowodowym.

Kryteriów tych nie spełnia przeprowadzony wywiad środowiskowy, który zawiera ogólne informacje odnoszące się do ilości osób w rodzinie i stwierdzonych chorób, nie zawiera natomiast informacji dotyczących kosztów leczenia i zestawienia ich oraz innych wydatków z dochodami rodziny.

Z decyzji organu I instancji nie sposób wywnioskować jakiego świadczenia skarżącej odmówiono, bowiem w podstawie prawnej wskazano przepisy dotyczące różnych zasiłków, nie wyjaśniając jednocześnie w uzasadnieniu z jakich względów odmawia się ich przyznania. Takie rozstrzygnięcie jest wadliwe z kilku powodów. Przede wszystkim kryteria, które musi spełnić beneficjent są różne w odniesieniu do różnych zasiłków, a zatem organ powinien zbadać kolejno ich spełnienie przez stronę, a jeżeli odmawia ich przyznania powinien szczegółowo wyjaśnić jakie przyczyny legły u podstaw decyzji odmownej odnosząc się zarówno do kryteriów warunkujących przyznanie określonego świadczenia jak i ich spełnienia przez stronę. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odniesiono się natomiast tylko do braku zasadności przyznania skarżącej specjalnego zasiłku celowego, co wskazywałoby na to, że organ błędnie przywołał podstawę prawną rozstrzygnięcia, a organ odwoławczy bezkrytycznie taką decyzję zaaprobował.

Niezależnie od powyższego wskazać należy, że organ nie wyjaśnił wystarczająco przyczyn odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego, ogólnie tylko wskazując, że nie dysponuje środkami na ten cel, a rodzina skarżącej nie znajduje się w takiej sytuacji, aby konieczne było przyznanie jej pomocy. Zdaniem sądu wyjaśnienie takie należy uznać za niewystarczające, bowiem organ nie wykazał ani jakimi środkami na ten cel dysponuje, ani rozmiaru wydatkowanych na celowe zasiłki specjalne środków.

Decyzja w zakresie przyznania specjalnego zasiłku celowego ma charakter uznaniowy, co oznacza, że odmawiając przyznania pomocy organ ma obowiązek szczegółowo uzasadnić swoje stanowisko, opierając się na zgromadzonym materiale dowodowym i wykazując z jakich względów uznał, że w określonym wypadku pomoc nie może zostać przyznana. Rozstrzygnięcie takie nie może nosić cech dowolności i musi poddawać się kontroli.

Rozpoznając ponownie sprawę organ zobligowany będzie do przeprowadzenia rzetelnego wywiadu środowiskowego, udokumentowania sytuacji skarżącej i ustalenia na tej podstawie, czy kwalifikuje się ona do przyznania pomocy. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy organ wyda rozstrzygnięcie, które będzie zawierało szczegółowe uzasadnienie zarówno w części dotyczącej podstaw prawnych przyznania świadczenia, określenia jego rodzaju, jak i odniesienia tychże do ustalonego stanu faktycznego.

Na obecnym etapie sąd nie przesądza zatem o możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku, to bowiem będzie zależało od poczynionych przez organ ustaleń. Na marginesie jedynie sąd zauważa, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest obligatoryjnym elementem postępowania, a obowiązkiem strony ubiegającej się o przyznanie pomocy jest czynny udział w postępowaniu i umożliwienie organowi jego przeprowadzenia i ustalenia okoliczności, które mają wpływ na rozstrzygnięcie.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 powołanej ustawy.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.