Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2638192

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie
z dnia 7 marca 2019 r.
II SA/Sz 1130/18
Umorzenie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska.

Sędziowie: WSA Marzena Iwankiewicz (spr.), NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 marca 2019 r. sprawy ze skargi H. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz umorzenia odsetek

I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy G. z dnia (...) r. nr (...),

II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. na rzecz adwokata K. K. kwotę (...) ((...)) zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) r. nr (...), wydaną na podstawie art. 2 pkt 10, art. 12 ust. 1, ust. 2, art. 23 ust. 8, ust. 5 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 554 z późn. zm.), zwanej dalej: "u.p.o.u.a.", Burmistrz Miasta i Gminy G. odmówił H. C. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości (...) zł ustalonego decyzją z dnia (...) r. oraz umorzył w całości kwotę odsetek ustawowych, w wysokości (...) zł, jak również potrącił nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustalone decyzją z dnia (...) r. z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu w wysokości po (...) zł miesięcznie w okresie od (...) r. do (...) r.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że prawomocną decyzją (nr (...)) z dnia (...) r., Burmistrz Miasta i Gminy G. uznał pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla W. C. i D. C. w okresie od (...) r. do (...) r. za świadczenie nienależnie pobrane i tym samym, ww. decyzją organ zażądał od strony zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości łącznej (...) zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Pismem z dnia 30 kwietnia 2018 r., sprecyzowanym w dniu 14 maja 2018 r., H. C. wniósł o umorzenie w całości spłaty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami.

Organ badając sytuację życiową i materialną wnioskodawcy ustalił, że H. C. aktualnie prowadzi (...) gospodarstwo domowe, utrzymuje: (...) W. C. (ur. (...) r.), (...) D. C. (ur. (...) r.) oraz pełnoletniego syna M. C. (ur.(...) r.). W oparciu o zaświadczenie z zakładu pracy ustalił, iż za miesiąc (...) r. H. C. uzyskał wynagrodzenie w wysokości (...) zł. Jednocześnie zauważył, że strona uprawniona jest do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenia wychowawczego na łączną kwotę: (...) zł. Miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą około (...) zł, na które składają się:

- czynsz, za mieszkanie (...) zł

- opłata za budynki gosp. (...) zł

- zaległość do czynszu (...) zł

- rata kredytu (...) zł

- gaz (...) zł

- prąd (...) zł (...) zł co drugi miesiąc)

- media (...) zł

- obiady dla dzieci (...) zł. Łącznie wydatki stanowią kwotę (...) zł.

Organ I instancji ustalił, że miesięczny dochód H. C. wynosi

(...) zł, na który składają się otrzymywane przez wnioskodawcę wynagrodzenie za pracę oraz świadczenia wypłacane przez organ.

Po odliczeniu kosztów utrzymania rodziny na życie pozostaje kwota (...) zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosi (...) zł.

Zdaniem organu analiza zebranego materiału pozwala stwierdzić, że środki pieniężne, którymi dysponuje strona są dość niskie, ale nie zwalnia to jej jednak z obowiązku uregulowania powstałych należności. Ponadto nie kwestionuje faktu, iż strona aktualnie znalazła się w trudnej sytuacji rodzinnej i dochodowej, ale nie oznacza to, że obecna sytuacja ma charakter stały i nie może ulec poprawie w przyszłości.

Burmistrz Miasta i Gminy G. podniósł, że całkowite umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy powinno mieć miejsce wyłącznie w wyjątkowych okolicznościach np. ciężka choroba lub inne zdarzenia losowe, gdzie sytuacja rodziny jest bardzo ciężka i nie rokuje poprawy. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie nienależnie pobranych świadczeń.

Organ podkreślił, że H. C. jest zatrudniony i co miesiąc osiąga stałe dochody. Obecnie, wynagrodzenie jest zajęte przez Komornika Sądowego, gdzie zgodnie z przedstawionym zaświadczeniem, koszty komornicze w miesiącu (...) r. wynosiły (...) zł, ale ten stan rzeczy ma charakter przejściowy. Organ nie kwestionuje faktu, iż aktualnie koszty utrzymania rodziny są wysokie, jednak niektóre zobowiązania, jak np. kredyt, koszty komornicze, zaległość czynszu są zobowiązaniami przejściowymi i po ich spłacie nie będą obciążać budżetu domowego.

W dalszej części uzasadnienia organ wskazał, że w przedmiotowej sytuacji umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi byłoby zbyt daleko idące. Strona jest w stanie spłacić nienależnie pobrane świadczenia, ponieważ istnieje możliwość potrącania nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z bieżąco wypłacanych świadczeń.

Nie zgadzając się z powołaną decyzją H. C. złożył od niej odwołanie.

Decyzją z dnia (...) r. nr (...) wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: w Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm.), zwanej dalej: "k.p.a." oraz art. 2 pkt 7 lit. c, art. 23 ust. 1 i 4, ust. 8 u.p.o.u.a., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium podniosło, że ulga w postaci umorzenia świadczenia jest ulgą najdalej idącą i ma charakter wyjątkowy. By możliwe było jej zastosowanie, również sytuacja strony ubiegającej się o taką ulgę winna być wyjątkowa. Zatem niezbędne jest wystąpienie w sytuacji dochodowej, czy rodzinnej strony okoliczności, które wykluczają możliwość spłaty zobowiązań i to nie jedynie aktualnie, lecz także w przyszłości. Możliwe jest to w szczególności w sytuacji, gdy osoba z przyczyn niezależnych od siebie, czy wypadków losowych znalazła się w takiej sytuacji, że utraciła zdolność podejmowania działań, które mogłyby przyczynić się do poprawy tej sytuacji.

W ocenie organu odwoławczego organ I instancji przeanalizował skrupulatnie sytuację finansową, życiową i zdrowotną rodziny strony i ustalił, że pomimo, że jest ona trudna, nie wyklucza możliwości dokonania spłaty należności głównej obecnie ani w przyszłości, w tym z uzyskiwanych świadczeń z MOPS, czy świadczeń z tytułu zatrudnienia, które są regularne. Rodzina strony nie znajduje się w sytuacji wyjątkowej, uniemożliwiającej jej dokonanie spłaty nienależnie pobranych świadczeń, nie dotknęło jej żadne zdarzenie nadzwyczajne, czy losowe, nie utraciła ona także zdolności funkcjonowania, a przeciwnie rodzina funkcjonuje prawidłowo, bez żadnych zagrożeń, posiada w dyspozycji środki finansowe, które po opłaceniu wszystkich zobowiązań wynoszą miesięcznie (...) zł. Ze środków tych strona może i powinna dokonywać spłaty należnej kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jeśli nie jednorazowo, to choćby w ratach.

Zdaniem organu II instancji sytuacja zdrowotna rodziny jest ustabilizowana, nie wymaga obecnie wzmożonych nakładów finansowych. Sytuacja rodziny nie jest wyjątkowa, nie wystąpiły w niej żadne szczególnie uzasadnione okoliczności, które wykluczałyby możliwość spłaty nienależnie pobranego świadczenia, nie może więc uzasadniać umorzenia wnioskowanej należności w całości, choć uwzględniając potrzeby rodziny, jedynie przejściowe podjęcie zatrudnienia przez syna, oraz stałe bieżące wydatki i potrzeby rodziny organ postanowił o umorzeniu zaległych odsetek ustawowych od nienależnie pobranych świadczeń.

H. C. wystąpił ze skargą na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wnosząc o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie interesu prawnego oraz prawa. W jego ocenie postępowanie organu zarówno I jak i II instancji zostało nacechowane błędami, polegającymi na braku szczegółowej i wnikliwej analizy sytuacji bytowo-finansowej rodziny skarżącego, a także brak działania dla dobra dzieci i rodziny.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego w piśmie z dnia 11 stycznia 2019 r., stanowiącym uzupełnienie skargi, zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie:

- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez wadliwą analizę zebranego w sprawie materiału dowodowego, wyrażającą się w uznaniu, że sytuacja rodziny skarżącego nie jest wyjątkowa i nie wystąpiły żadne szczególnie uzasadnione okoliczności, które wykluczałyby możliwość spłaty nienależnie pobranego świadczenia, w sytuacji gdy kompleksowa ocena okoliczności faktycznych sprawy winna doprowadzić do wniosku odmiennego, zgodnie z którym sytuacja rodziny H. C. kwalifikuje się do umorzenia w całości zarówno nienależnie pobranego świadczenia, jak i odsetek ustawowych;

- art. 8 § 1 i 2 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie w tożsamym stanie faktycznym i prawnym odmiennie od decyzji numer (...) wydanej dnia (...) r. przez Burmistrza Miasta i Gminy G. na mocy której umorzono w całości należność główną z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości (...) zł ustalonej decyzją nr (...) z dnia (...) r. oraz kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie.

Mając powyższe na względzie pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Burmistrzowi Miasta i Gminy G., jak również o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, przy czym oświadczył, że udzielona skarżącemu pomoc prawna nie została opłacona w całości, ani w części.

W uzasadnieniu pełnomocnik w całości podzielił argumentację, która legła u podstaw wskazanej wyżej decyzji z dnia (...) r., a która pozostaje relewantna również na kanwie niniejszej sprawy, zgodnie z którą organ uznał, że sytuacja rodziny H. C. jest trudna i na dzień wydania niniejszej decyzji kwalifikuje się jako szczególna, będąca podstawą do umorzenia świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W podsumowaniu pełnomocnik podniósł, że od czasu wydania zaskarżonej decyzji sytuacja finansowa rodziny H. C. uległa znacznemu pogorszeniu.

Na rozprawie skarżący wskazał, że jedna z jego córek choruje na (...), zatem ponosi koszty zakupu leków. On sam ma chorą (...), ponosi koszty leczenia, lecz z uwagi na konieczność utrzymania rodziny nie może przejść na rentę. Najmłodsze dzieci jeszcze się uczą. Córka jest w (...), uczęszcza do (...), syn do ostatniej klasy (...). Skarżący ponosi koszty utrzymania dzieci związane z zapewnieniem posiłków w szkole, wyjazdami na wycieczki szkolne.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."), stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl natomiast art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydanych rozstrzygnięć stanowił art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2008 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554 z późn. zm.), zwanej dalej: "u.p.o.u.a.", który stanowi, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części; odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Na wstępie należy zwrócić uwagę, że redakcja zacytowanego przepisu wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma zatem prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że rozstrzygnięcie takie może nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 23 ust. 8 ustawy, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.). Mając powyższe na uwadze - aby móc uznać podjętą na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającym na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" osoby wnioskującej, a następnie oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z ulg w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy.

Podkreślenia wymaga, że ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" dających organom możliwość do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania przezeń decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie ulg w spłacie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego. Podstawą bowiem dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń.

Organy przyznały, że aktualnie skarżący znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, gdyż koszty utrzymania jego czteroosobowej rodziny są wysokie, jednocześnie uznały, że sytuacja ta może ulec poprawie w przyszłości, bowiem niektóre zobowiązania jak kredyt, koszty komornicze, czy zaległość czynszu są zobowiązaniami przejściowymi i po ich spłacie nie będą obciążać budżetu domowego.

W ocenie Sądu zastrzeżenie o potencjalnej możliwości poprawienia sytuacji wnioskodawcy nie zostało w żaden sposób umotywowane. W szczególności organ nie wyjaśnił, jak długo strona zobowiązana jest do regulowania wskazanych obciążeń.

W tej sytuacji za lakoniczne i nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym należy uznać stwierdzenie organu o przejściowym charakterze zobowiązań skarżącego odnośnie kredytu, kosztów komorniczych oraz zaległości czynszu. Jak wskazano wyżej przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" musi być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują aktualną sytuację wnioskodawcy i jego rodziny. Organy jednak zaniechały dokonania tak rozumianej oceny sytuacji materialnej skarżącego.

Ponadto za daleko idące Sąd uznał stwierdzenie organu, że sytuacja skarżącego ulegnie poprawie w przyszłości w sytuacji, gdy z jego i tak niskich dochodów będzie co miesiąc potrącana kwota (...) zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Organy odmawiając uwzględnienia żądania podniosły, że rodzina skarżącego po spłacie zobowiązań dysponuje kwotą (...) zł, która pozostaje na życie, z której skarżący mógłby spłacać należność. W ocenie Sądu organy nie ustaliły wyczerpująco, jakie skarżący ponosi wydatki na bieżące utrzymanie rodziny, do których należą środki na wyżywienie, korzystanie z komunikacji, gdyż córka skarżącego Weronika uczęszcza do szkoły poza miejscem zamieszkania. Jak również nie rozważono sytuacji zdrowotnej w kontekście wydatków na leki, jakie ponosi skarżący. Organ nie dokonał wnikliwej analizy tych wydatków i jaki miałoby to wpływ w kontekście bieżącej zdolności strony do spłaty należności alimentacyjnych.

Niezależnie od powyższego Sąd odnosząc się do podniesionej w piśmie z dnia 11 stycznia 2019 r. przez pełnomocnika skarżącego okoliczności, że w tym samym stanie faktycznym decyzją z dnia (...) r. nr (...), Burmistrz Miasta i Gminy G., po rozpoznaniu wniosku H. C. z dnia 22 maja 2018 r., umorzył należność główną ((...) zł) wraz z odsetkami z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych - wyjaśnia, że zmienność rozstrzygnięć podejmowanych przez organy, narusza co do zasady zasadę zaufania (art. 8 k.p.a.), lecz dopiero przy tym samym stanie faktycznym i prawnym. W podniesionych okolicznościach podstawy prawne wydanych rozstrzygnięć były inne, niemniej jednak ten sam organ w tym samym stanie faktycznym, uznał, że sytuacja skarżącego jest na tyle trudna, że kwalifikuje się jako szczególna, stanowiąca podstawę do umorzenia świadczeń nienależnie pobranych.

Zdaniem Sądu twierdzenia organów, że w sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności, uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń należało uznać za nieuzasadnione i przedwczesne, skoro nie zostały one oparte na pełnej ocenie sytuacji skarżącego.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy powinny uwzględnić wskazaną wykładnię art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. w kontekście przesłanki umorzenia należności alimentacyjnych i uzupełnić materiał dowodowy w zakresie niezbędnym do dokonania pełnej oceny sytuacji rodziny skarżącego oraz o dokładne ustalenie okoliczności związanych ze zdolnością finansową strony skarżącej do spłaty należności, czemu należy dać wyraz w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy, uznając, że zarówno zaskarżona decyzja jak również ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., Sąd orzekł o ich uchyleniu stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a. w związku z art. 135 ww. ustawy. W przedmiocie kosztów Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.