II SA/Rz 783/08 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 529839

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 5 marca 2009 r. II SA/Rz 783/08

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: WSA Robert Sawuła.

Sędziowie WSA: Jolanta Ewa Wojtyna, Joanna Zdrzałka (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie po rozpoznaniu w Wydziale II Ogólnoadministracyjnym na rozprawie w dniu 5 marca 2009 r. sprawy ze skargi Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo (...) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) września 2008 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu nieruchomości na własność Państwa

I.

uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) sierpnia 2008 r. nr (...);

II.

stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku;

III.

zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo (...) kwotę 200 zł /słownie: dwieście złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) września 2008 r. Nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy własną decyzję z dnia (...) sierpnia 2008 r. Nr (...) stwierdzającą nieważność decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia (...) lutego 1957 r., znak: (...) w części dotyczącej orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w miejscowości P., oznaczonej jako parcela gruntowa (...) o pow. 10,14 ha.

W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji Kolegium wskazało art. 17 pkt 1, art. 127 § 3, art. 138 § 1 pkt 1, art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 oraz art. 158 k.p.a.

Z jej uzasadnienia i akt sprawy wynika, że postępowanie administracyjne w przedmiocie stwierdzenia nieważności wskazanego orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L., z inicjatywy J. M. i J. M., następców prawnych K. M., współwłaściciela przejętego gruntu, toczyło się od lat 90. przed różnymi organami i nie zostało prawomocnie zakończone. Ostatecznie, w wyniku rozpatrzenia przez Naczelny Sąd Administracyjny sporu o właściwość, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. zostało wskazane jako organ właściwy do załatwienia sprawy z wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia 8 lutego 1957 r., znak: (...) w części dotyczącej przejęcia na rzecz Państwa działki leśnej o pow. 10 ha położonej w miejscowości P.

Po przeprowadzeniu postępowania i uzyskaniu informacji, iż S. M., J. M., S. M., M. O. oraz następcy prawni po zmarłym J. M. tj. A. M. H. M., R. M. i K.M..- wszyscy zastępowani przez rad. pr. J. J., podtrzymują wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia 8 lutego 1957 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia (...).10.2005 r. odmówiło wszczęcia postępowania w przedmiotowej sprawie.

W następstwie złożonego wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia (...) stycznia 2006 r., Nr (...) utrzymało w mocy własną decyzję z dnia 10 października 2005 r.

Decyzja była przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, który wyrokiem z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt II SA/Rz 254/06 uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kolegium z dnia (...).10.2005 r. Sąd uznał, iż organ naruszył przepisy postępowania polegające na błędnym ustaleniu istotnych dla sprawy okoliczności oraz niewyjaśnił stanu sprawy tj. błędnie uznał, iż wnioskodawcy postulujący o wszczęcie postępowania nadzorczego przedstawiając dowody i przedkładając dokumenty nie wykazali interesu prawnego oraz że przedmiotowa działka nie była własnością ich poprzedników prawnych. Sąd wskazał, iż organ w prowadzonym postępowaniu nie może żądać tylko oznaczonych dokumentów, jako mogących wskazywać na istnienie prawa poprzedników do działki nr (...), a winien ustalić okoliczności na podstawie wszystkich posiadanych dokumentów, a nie tylko aktów notarialnych czy odpisów z ksiąg wieczystych.

W następstwie tego wyroku i wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności oraz ustaleniu spadkobierców po byłych współwłaścicielach nieruchomości pgr (...) w wsi P.- M. M. i J. M. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia (...) sierpnia 2008 r., nr SKO. (...) stwierdziło nieważność decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia 8 lutego 1957 r., znak: L.dz. (...) w części dotyczącej orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w miejscowości P., oznaczonej jako parcela gruntowa (...) o pow. 10,14 ha.

Kolegium wskazało, iż w orzeczeniu z dnia 8 lutego 1957 r., znak: (...), którego stwierdzenia nieważności domagają się wnioskodawcy, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. uznało, iż m.in. we wsi P. grunt o powierzchni 681,63 ha pozostały po osobach repatriowanych do Związku Radzieckiego przeszedł na rzecz Skarbu Państwa z dniem 1 lipca 1945 r., natomiast pozostały po osobach przesiedlonych na Ziemie Zachodnie oraz nie znajdujący się we faktycznym władaniu właścicieli niewiadomych z miejsca pobytu został przejęty na rzecz Skarbu Państwa.

Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do Z.S.R.R. (Dz. U. Nr 59, poz. 318) - dalej jako dekret z dnia 5 września 1947 r. (w brzmieniu nadanym dekretem z dnia 28 września 1949 r.), dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46, poz. 339)- zwany dalej dekretem z dnia 27 lipca 1949 r., oraz przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950 r. w sprawie sposobu określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie, gdy ich granice zostały zatarte, oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany (Dz. U. Nr 45, poz. 416) - zwane dalej rozporządzeniem z 16 września 1950 r.

W orzeczeniu tym stwierdzono, iż wsie wymienione w sentencji tego orzeczenia objęte zostały akcją repatriacyjną do Związku Radzieckiego i akcją przesiedleńczą na tereny Ziem Zachodnich. Na terenie tych wsi nie zamieszkuje ani jedna rodzina, a grunty znajdują się w użytkowaniu PGZ i PGL.

Kolegium wskazało, iż decyzja z 8 lutego 1957 r. ogłoszona została w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z 1957 r., nr 3 poz. 19 w którym stwierdzono o przejęciu na własność Państwa nieruchomości osób, których szczegółowe wykazy umieszczone zostały na tablicy ogłoszeń w budynku prezydium WRN w Rzeszowie.

Na podstawie przedstawionej przez wnioskodawców dokumentacji organ uznał, iż wnioskodawcy posiadają interes prawy w przedmiotowej sprawie. Z akt sprawy wynika, iż rodzina wnioskodawców nie została wysiedlona do ZSRR, ani na inne tereny, a nieruchomości we wsi P. pozostawały we faktycznym władaniu "na tyle na ile było to możliwe ze względu na walki UPA". Zamieszkanie rodziny poza wsią P. spowodowane było spaleniem tej wsi i zarządzeniem władz. W trakcie budowy Zapory S. rodzina otrzymała nadania nieruchomości w zamian za nieruchomości we wsi P. i, jednak z pominięciem areału lasu przejętego na rzecz Skarbu Państwa.

Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. O rażącym zaś naruszeniu można mówić wówczas, gdy treść decyzji jest jednoznacznie sprzeczna z treścią określonego przepisu prawa i gdy rodzaj tego naruszenia powoduje, że decyzja taka nie może być zaakceptowana jako rozstrzygnięcie wydane przez organy praworządnego państwa.

Analizując treść art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 5 września 1947 r. oraz rozporządzenia wykonawczego do tego dekretu z dnia 15 lipca 1948 r. Kolegium wskazało, że na podstawie tak określonych zasad o przejęciu na własność Państwa mienia po osobach przesiedlonych do ZSRR, niedopuszczalnym było orzekanie o przejściu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, bez wskazania w decyzji nazwisk i imion osób przesiedlonych, a w przypadku nieruchomości mających urządzone księgi wieczyste - wskazania numeru tej księgi. Nadto obowiązkiem organu było wskazanie dokładnej daty przesiedlenia lub daty sporządzenia opisu mienia, ewentualnie wskazanie miesiąca zakończenia akcji przesiedleńczej w gminie miejsca położenia nieruchomości.

Kolegium podniosło, iż zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. mogły być przejmowane na własność Państwa w całości lub w części nieruchomości ziemskie, jeżeli nie pozostawały w faktycznym władaniu właścicieli. Natomiast w art. 3 ust. 2 zawarto delegację do wydania przepisów wykonawczych dotyczący sposobu określenia przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich, w razie gdy ich granice zostały zatarte, oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany.

Zgodnie z § 1 rozporządzenia z dnia 16 września 1950 r. przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie (ich części) w razie, gdy granice ich zostały zatarte, określa się w orzeczeniu przez opis granic zespołu gruntów, składających się na te nieruchomości, lub przez wymienienie nieruchomości o ustalonych granicach, które bezpośrednio otaczają ten zespół gruntów. Jeżeli właściciel nieruchomości ziemskiej, jest nieznany, należy w orzeczeniu uczynić o tym wzmiankę, a samo orzeczenie ogłosić w dzienniku wojewódzkim oraz wywiesić równocześnie w lokalu urzędowym władzy, która orzeczenie wydała, i w lokalu prezydium gminnej rady narodowej tej gminy, w której nieruchomość jest połażona (§ 2 ust. 1).

Z powyższego wynika, iż ani przepisy dekretu z 27 lipca 1949 r. ani rozporządzenia z 16 września 1950 r. nie przewidywały przejmowania nieruchomości z mocy prawa. Dopuszczały jedynie możliwość takiego przejęcia i nie mogły być traktowane jako podstawa nacjonalizacji nieruchomości wskazanych co do łącznej powierzchni bez wyszczególnienia gruntów składających się na nieruchomość ziemska należącą do danego właściciela. Nadto przepisy dekretu nie określały daty przejścia nieruchomości na Skarb Państwa. Przejęcie następowało z dniem w którym decyzja stawała się ostateczna.

Kolegium podniosło, iż w przedmiotowej sprawie, nieruchomość stanowiąca współwłasność poprzedników prawnych wnioskodawców, przejęta została wbrew zasadom orzekania o przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. W decyzji, której stwierdzenia nieważności domagają się wnioskodawcy nie wymieniono do których z działek zastosowanie mają przepisy dekretu z dnia 5 czerwca 1947 r., a do których dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. - co jest istotne dla ustalenia daty kiedy poszczególne nieruchomości stały się własnością Państwa. Nadto orzeczenie Prezydium z dnia 8 lutego 1957 r. nie wskazuje nazwisk i imion osób repatriowanych do ZSRR, nie określa ksiąg wieczystych obejmujących nieruchomości tych osób oraz nie wskazuje ewentualnej daty repatriacji tych osób.

W przedmiotowej sprawie, fakt, iż spadkobiercy K.M. i M.M. nie zostali repatriowani do ZSRR oznacza, iż w stosunku do nieruchomości objętej wnioskiem nie mają w ogóle zastosowania przepisy dekretu z 5 września 1947 r. Stąd też decyzja z dnia 8 lutego 1957 r. w części dotyczącej orzeczenia o przejściu na rzecz Państwa nieruchomości stanowiących własność spadkobierców K.M. i M.M. rażąco narusza przepisy art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 2 dekretu z 5 września 1947 r. Ponadto spadkobiercy po ww. nie byli także przesiedleni na Ziemie Zachodnie, bowiem zamieszkiwali w P. i T. pow. L. stąd decyzja rażąco narusza także art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r.

Ponadto wadliwym było także wymienienie w decyzji łącznej powierzchni przejmowanych gruntów całej wsi P., bez określenia jakie działki składają się na przejęte nieruchomości rolne i leśne. Orzekanie o przejęciu nieruchomości z mocą wsteczną w stosunku do daty wydania decyzji stanowiło rażące naruszenie dekretu z 27 lipca 1949 r. Dlatego też z ww. przyczyn uznać należało, iż decyzja PPRN w L. w części dotyczącej przejęcia parceli oznaczonej jako l. kat. (...) zawiera kwalifikowaną wadę określoną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo B. wskazało, iż o ile decyzja będąca przedmiotem postępowania wydana została z naruszeniem prawa, to naruszenie to choć oczywiste nie może być uznane za rażące. Zgodzić należy się, iż dekret z 5 września 1947 r. nie dotyczy nieruchomości objętej wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 8 lutego 1957 r. uznać należy jednak, iż prawidłowo zastosowano przepisy dekretu z dnia 27 lipca 1949 r., bowiem nieruchomość stanowiąca współwłasność J. M. (winno być K.) i M. M. w okresie obowiązywania dekretu nie pozostawała we władaniu właścicieli (od maja 1946 r. zamieszkiwali w P. i T. pow. l.). Zawarte w uzasadnieniu stwierdzenie, iż właściciele nieruchomości zostali przesiedleni na ziemie zachodnie, względnie w związku z akcją przesiedleńczą opuścili swoje gospodarstwa jest nieprecyzyjnym potwierdzeniem braku władania nieruchomością. Nadleśnictwo B. wskazało, iż nieokreślenie w decyzji działek składających się na przejmowane nieruchomości rolne i leśne można uznać jedynie za naruszenie prawa nie jest ono jednak rażące. Podobnie rzecz się ma z brakiem określenia daty przejęcia nieruchomości.

Decyzja PPRN w L. nie narusza rażąco prawa, albowiem w dacie jej wydawania zachodziły wszelkie przesłanki uzasadniające jej wydanie tj. obowiązywał dekret z 27 lipca 1949 r. pozwalający na przejmowanie przez Państwo nieruchomości niepozostających we faktycznym władaniu właścicieli. Nieruchomość stanowiąca przedmiot decyzji, została "porzucona" przez właściciela, opuścił on dotychczasowe miejsce zamieszkania, a granice przejętych nieruchomości zostały wykazane jako wszystkie grunty na terenie wsi P. Decyzja została prawidłowo ogłoszona w Dzienniku Urzędowym, a zainteresowani otrzymali nieruchomości w zamian za te we wsi P. w trakcie regulacji nadań związanych z budową zapory w S.

Po rozpatrzeniu tego wniosku, wspomnianą na wstępie decyzją z dnia (...) września 2008 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy decyzję własną z dnia (...) sierpnia 2008 r.

W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, iż w świetle ustaleń dokonanych w postępowaniu wyjaśniającym brak jest podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji. Instytucja stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej umożliwia wzruszenie decyzji ostatecznej i może mieć zastosowanie w ściśle oznaczonych przypadkach m.in. jeżeli wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Taki charakter nosi naruszenie art. 1 i art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 5 września 1947 r. oraz art. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r., albowiem orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonych we wsi P. wydane zostało bez wskazania nazwisk i imion osób przesiedlonych, określenia rodzaju mienia wraz z jego przynależnościami oraz miejsca jego położenia (określenie według księgi wieczystej) lub opisu granic przejmowanych gruntów, a więc z rażącym naruszeniem przepisów ww. dekretów. Nawet gdyby uznano, jak twierdzi Nadleśnictwo B., iż w przypadku pgr (...) zastosowanie mógł mieć dekret z dnia 27 lipca 1949 r. to i tak orzeczenie z 8 lutego 1957 r. rażąco narusza art. 1 tego dekretu. Przepis ten dawał możliwość przejmowania w całości lub części nieruchomości ziemskich, jeśli nie pozostawały we faktycznym władaniu właścicieli. Nie oznaczał jednak przejmowania tych gruntów z mocy prawa, tym bardziej o przejęciu nieruchomości oznaczonych co do łącznej wielkości powierzchni danego terenu bez wyszczególnienia gruntów składających się na daną nieruchomość ziemską należącą do danego właściciela. Te braki w rozstrzygnięciu decyzji PPRN w L. prowadziły do niewykonalności tego orzeczenia, nie mogło stać się ono tytułem wykonawczym do przejęcia nieruchomości, ani podstawą do ujawnienia w księdze wieczystej. Takie nieokreślenie przedmiotu przejęcia oceniać należy jako rażące naruszenie prawa z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Kolegium podkreśliło także, iż wbrew temu co stwierdzono w orzeczeniu spadkobiercy K. M.i M. M. nie byli repatriowani do ZSRR ani przesiedleni na Ziemie Zachodnie. W chwili wydawania ww. orzeczenia zamieszkiwali w P. i T. pow. L. Wbrew twierdzeniom Nadleśnictwa B., o otrzymaniu przez spadkobierców w trakcie regulacji i nadań związanych z budową zapory w S. nieruchomości zamiennych, z akt sprawy wynika, iż otrzymali oni te ziemie w zamian za grunty we wsi P., lecz z pominięciem areału lasu, który przejęty został na rzecz Skarbu Państwa.

Nadto organ wskazał, iż w stosunku do nieruchomości objętej wnioskiem o stwierdzenie nieważności nie zachodzą nieodwracalne skutki prawne, uniemożliwiające unieważnienie kwestionowanej decyzji PPRN w L.

W skardze na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe - Nadleśnictwo B. wniosło o uchylenie obu decyzji SKO w K. jako naruszających prawo, a w szczególności art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., a także o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący podtrzymując w całości argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wskazał, iż przy wydaniu decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z (...) lutego 1957 r. do naruszenia prawa doszło lecz nie było ono rażące. Treść tej decyzji pozostawała w zgodzie z treścią dekretu z dnia 27 lipca 1949 r., a naruszenia prawa przy jego wydawaniu miały charakter incydentalny. Brak wzmianki o tym, iż właściciele przejętych gruntów nie są znani z miejsca pobytu nie stanowi rażącego naruszenia prawa (sam fakt publikacji orzeczenia w Dzienniku Urzędowym WRN w Rzeszowie potwierdza, że właściciele przejętych nieruchomości nie byli znani z miejsca pobytu). Nadto brak oznaczenia przejmowanych nieruchomości poprzez wskazanie danych dotyczących obszaru, granic, położenia i numerów ewidencyjnych miałby znaczenie, gdyby przejęciu podlegała część nieruchomości położonych we wsi P., a część pozostawałaby własności innych podmiotów. W przedmiotowej sprawie wszystkie nieruchomości rolne i leśne w miejscowości P. podlegały przejęciu, stąd zbędnym stawało się wykazywanie powierzchni poszczególnych działek, tym bardziej, iż powierzchnia 681,63 ha została oznaczona, a granice przejmowanych nieruchomości pokrywały się z granicami wsi.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.) wojewódzki sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji, obejmującą badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) - zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W sprawie znajduje ponadto zastosowanie przepis art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia, jako że sprawa była już przedmiotem kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, który wyrokiem z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt II SA/Rz 254/06 uchylił decyzje Samorządowego kolegium Odwoławczego w K. z dnia (...).10.2005 r. i (...).01.2006 r. odmawiające wszczęcia postępowania w trybie stwierdzenia nieważności.

W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli we wskazanym wyżej zakresie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zaskarżona decyzja podjęta została w jednym z nadzwyczajnych trybów postępowania administracyjnego - stwierdzenia nieważności decyzji. Instytucja ta stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji ostatecznych i taki jej charakter wymaga ścisłej interpretacji przesłanek jej zastosowania. Przesłanki te określone zostały w art. 156 § 1 k.p.a. w pkt 1-7, a jedną z nich jest rażące naruszenie prawa, które to organ wskazał jako podstawę stwierdzenia nieważności weryfikowanej decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia (...) lutego 1957 r., znak: (...).

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisami prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja taka nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa.

Teza ta stanowi podstawowe kryterium oceny, czy w konkretnej sprawie miało miejsce zwykłe naruszenie prawa, czy też naruszenie to ma charakter kwalifikowany, z którym przepisy wiążą skutek w postaci nieważności decyzji.

W wyroku z dnia 9 lutego 2005 r., OSK 1134/04, System orzecznictwa LEX Nr 165717. NSA podkreślił, że o rażącym naruszeniu prawa decydują 3 przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze - skutki, które wywołuje decyzja. Oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. W sposób rażący może zostać naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy taki, który nie wymaga stosowania wykładni prawa. Skutki które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności - skutki gospodarcze lub społeczne naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa.

"Rażące naruszenie prawa stanowi kwalifikowaną formę naruszenia prawa. Utożsamianie tego pojęcia z każdym naruszeniem prawa nie jest słuszne. Naruszenie przepisów postępowania lub prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, nie może być podstawą stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej w postępowaniu prowadzonym w trybie nadzoru, jeżeli nie nosi cech rażącego naruszenia prawa" (wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2006 r., I OSK 883/06, LEX Nr 299873).

W podstawie prawnej kwestionowanego orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. wskazano 3 akty prawne: dekret z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do Z.S.R.R. (Dz. U. Nr 59, poz. 318) (powołano błędną datę dekretu - "5 II 1947 r.") - zwany dalej dekretem z 1947 r., dekret z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających we faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46, poz. 339) - zwany dalej dekretem z 1949 r. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950 r. w sprawie sposobu określenia przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie, gdy ich granice zostały zatarte oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany (Dz. U. Nr 45, poz. 416).

Art. 1 pierwszego z wymienionych dekretów w ust. 1 przewidywał przejście z mocy prawa na własność Państwa mienia osób przesiedlonych do Z.S.R.R, pozostałego na obszarze Państwa Polskiego z chwilą przesiedlenia tych osób bez odszkodowania. Z mocy art. 3 ust. 1 przejście nieruchomości ziemskich na własność Państwa i jego datę stwierdzały powiatowe władze administracji ogólnej, zaś procedura wydawania tych orzeczeń uregulowana została w rozporządzeniu Ministra Skarbu i Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 15 lipca 1948 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 271). Z jego § 1 wynikało, że przy orzekaniu w tej kwestii zastosowanie miało rozporządzenie Prezydenta RP z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. RP Nr 36, poz. 341), z odmiennościami wynikającymi z rozporządzenia.

Zgodnie z § 3 rozporządzenia z 1948 r. orzeczenie o przejęciu (które mogło obejmować mienie jednej lub więcej osób) winno określać:

-

imię i nazwisko osoby przesiedlonej,

-

rodzaj mienia, w przypadku nieruchomości - miejsce położenia, wskazanie księgi wieczystej i wymienionych w niej wpisów oraz

-

datę przejścia mienia.

Kwestię wejścia do obrotu prawnego wydanego na podstawie dekretu z 1947 r. orzeczenia regulował § 4 rozporządzenia, wskazując, że podlega ono ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym i wywieszeniu w lokalu urzędowym i lokalu zarządu gminy, w której mienie było położone. Za datę doręczenia orzeczenia przyjmowany był dzień trzydziesty, następujący po dniu wydania wojewódzkiego dziennika urzędowego którym nastąpiło ogłoszenie orzeczenia (§ 5).

Cytowany wcześniej dekret z 1949 r. przewidywał możliwość przejęcia nieruchomości ziemskich położonych na wymienionych w nim terenach wówczas, gdy nie pozostawały we faktycznym władaniu właścicieli. Ustawodawca ustanowił też szczególny sposób określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich, w razie gdy ich granice zostały zatarte oraz tryb postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości nie jest znany. Kwestie te uregulowane zostały w przepisie wykonawczym powołanym w podstawie prawnej weryfikowanego orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. - rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 416). W przypadku, gdy właściciel przejmowanej nieruchomości nie był znany, decyzja winna zawierać wzmiankę o tym, a samo orzeczenie podlegało ogłoszeniu w dzienniku wojewódzkim, w pozostałych wypadkach decyzja winna być doręczona stronom. Ponadto § 1 rozporządzenia stanowił, że w razie zatarcia granic przejmowanej nieruchomości w orzeczeniu określa się ją przez opis granic zespołów gruntów składających się na tę nieruchomość lub przez wymienienie nieruchomości o ustalonych granicach, które bezpośrednio otaczają ten zespół gruntów.

W rozpatrywanej sprawie niesporne jest ogłoszenie weryfikowanej w trybie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia 8 lutego 1957 r., w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z 1957 r., Nr 3, poz. 19, co odpowiadałoby wymogom § 4 powoływanego rozporządzenia z 1948 r. oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia z 1950 r., pod warunkami w nim ustanowionymi.

Z akt sprawy wynika także, że wskazana w decyzji Prezydium PRN powierzchnia przejętych we wsi P. gruntów odpowiada najprawdopodobniej powierzchni całej wsi (pismo Kierownika Wydziału Geodezji, Katastru i Nieruchomości Starostwa Powiatowego w L. z (...).02.2007 r. - k. 17 akt administracyjnych).

Wątpliwości budzi natomiast, który z powołanych w podstawie prawnej decyzji Prezydium PRN dekretów miał zastosowanie przy jej wydaniu w stosunku do nieruchomości stanowiących obecnie działki nr ew. (...) i (...) w P.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w uzasadnieniach swoich rozstrzygnięć nie wskazuje tego wyraźnie, jednak stwierdza, że spadkobiercy K. M. i M. M. nie byli repatriowani do ZSRR, ani też przesiedleni na Ziemie Zachodnie, a w chwili wydawania kwestionowanej decyzji zamieszkiwali w P. i T., powiat L. Ta okoliczność oraz fakt nie wskazania nazwisk i imion przesiedlonych oraz konkretnego określenia przejmowanych nieruchomości (miejsce położenia, opis granic gruntów) miałyby według Kolegium przesądzać o rażącym naruszeniu przepisów - art. 1 i art. 3 ust. 1 dekretu z 1947 r. oraz art. 1 dekretu z 1949 r.

W ocenie Sądu decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. jest przedwczesna, zapadła bowiem bez wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego i zgromadzenia w aktach sprawy dowodów, pozwalających na stwierdzenie, że przy wydaniu decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z 8 lutego 1957 r. doszło do naruszenia konkretnych przepisów i naruszenie to ma charakter rażący.

Zgodnie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej, organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, natomiast stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. zobowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

Wymienione zasady dotyczą także trybów nadzwyczajnych postępowania administracyjnego, a dbałość o ich zachowanie jest szczególnie ważna w sprawach o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnych wydanych z powołaniem jako podstawy prawnej norm restrykcyjnego ustawodawstwa z okresu powojennego, na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 grudnia 2001 r., IV SA 2183/99 orzekający w niniejszej sprawie, kiedy była ona jeszcze rozpoznawana przez Wojewodę K. i Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W rozpatrywanej sprawie organ nie ustalił niezwykle istotnej dla sprawy kwestii - kto był właścicielem gruntów odpowiadających obecnie działkom nr (...) i (...) w P. w dacie ich przejęcia przez Skarb Państwa. Wskazuje jedynie, że byli to spadkobiercy K. M. i M. M. (prawidłowo powinno być: J.M. i M. M., ponieważ wskazani oni zostali jako współwłaściciele w znajdującym się w aktach administracyjnych arkuszu posiadłości gruntowej (zmarli odpowiednio w 1954 r. i 1929 r.).

Kwestia ta jest kluczowa dla oceny przesłanek zastosowania dekretu z 1947 r. lub dekretu z 1949 r., pozwala bowiem na ustalenie czy osoba ta (osoby) były objęte przesiedleniem do ZSRR, czy też opuściły tereny dotychczasowego zamieszkania i przejmowane nieruchomości nie pozostawały w ich faktycznym władaniu. Ustalenie który z dekretów ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie skutkować będzie dalej badaniem prawidłowości zastosowania jego przepisów, w tym trybu doręczenia decyzji, który w przypadku dekretu z 1949 r. przewidywał ogłoszenie w dzienniku wojewódzkim tylko wówczas, gdy właściciel nieruchomości nie był znany, na co Sąd zwrócił uwagę wcześniej.

Sąd podziela przy tym pogląd, wyrażony w wyroku NSA z dnia 7 sierpnia 1998 r., IV SA 1494/9, LEX Nr 45913, że w przypadku nieruchomości leśnej, tak jak w rozpatrywanej sprawie, władanie nią w przeciwieństwie do władania nieruchomością rolna może się wyrażać sporadycznymi, a nie ciągłymi przedsięwzięciami i zabiegami mającymi na celu jej utrzymanie i może się odbywać w pewnym stopniu " na odległość".

W postępowaniu ponownym rzeczą organu będzie przeprowadzenie postępowania dowodowego w kierunku wskazanym przez Sąd oraz z uwzględnieniem zasady wyrażonej w art. 75 § 1 k.p.a, zgodnie z którą jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem;, w szczególności dowodem mogą być dokumenty, ze znania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Sąd zwraca przy tym uwagę na szczególny walor dowodów z przesłuchania świadków czy przesłuchania stron w trybie art. 86 k.p.a., po uprzedzeniu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, w sytuacji, gdy tak jak w rozpatrywanej sprawie z uwagi na sytuację społeczno-polityczną i znaczny upływ czasu nie zachowały się stosowne dokumenty mogące przyczynić się do wyjaśnienia sprawy.

Uznając, iż stwierdzone naruszenie przepisów postępowania - art. 7 i 77 § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia (...) sierpnia 2008 r.

W związku z uwzględnieniem skargi Sąd zastosował art. 152 p.p.s.a. i określił, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku.

O kosztach Sąd orzekł w oparciu o art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 209 p.p.s.a., uwzględniając w tym zakresie wniosek strony skarżącej.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.