II SA/Rz 1406/19 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3039427

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 2 czerwca 2020 r. II SA/Rz 1406/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: SWSA Ewa Partyka (spr.).

Sędziowie: WSA Maciej Kobak, NSA Małgorzata Wolska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi M.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) października 2019 r. nr (...) w przedmiocie ustalenia, że kwota wypłacona z tytułu świadczenia wychowawczego jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia (...) marca 2019 r. nr (...) oraz umarza postępowanie administracyjne.

Uzasadnienie faktyczne

Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z dnia (...) października 2019 r. nr (...) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta (dalej: "organ I instancji") z dnia (...) marca 2019 r. nr (...) w sprawie:

ustalenia, że kwota wypłacona M.M. (dalej: "skarżącej") za okres od 1 września 2018 r. do 30 września 2018 r. w łącznej wysokości 500,00 zł z tytułu świadczenia wychowawczego na dziecko L. M. ur. 21 lutego 2010 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym;

zobowiązania skarżącej do zwrotu całości nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W podstawie prawnej decyzji organ powołał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.; dalej: "k.p.a."), art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1., ust. 9, art. 5, art. 7 ust. 1, ust. 3 art. 18 ust. 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 z późn. zm.; dalej: "ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci" lub "ustawa").

Z uzasadnienia decyzji i akt sprawy wynika, że decyzją z dnia (...) listopada 2017 r. nr (...) Prezydent Miasta w oparciu o wniosek z dnia 24 sierpnia 2017 r. przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko L. M. w wysokości 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. W uzasadnieniu ww. decyzji organ I instancji wskazał, iż na podstawie przeprowadzonego wówczas postępowania ustalono, że skarżąca spełnia przesłanki ustawowe do przyznania wnioskowanego świadczenia, w tym kryterium dochodowe.

Skarżącą pouczono o obowiązku niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian w liczbie członków rodziny, o uzyskaniu dochodu lub o innych okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

Dnia 26 września 2019 r. organ został powiadomiony o zawarciu w dniu 28 lipca 2019 r. przez skarżącą związku małżeńskiego z G.B., zaś dnia 2 października 2018 r. wpłynęło oświadczenie skarżącej o dochodzie uzyskanym przez małżonka z tytułu zatrudnienia za sierpień 2018 r.

Pismem z dnia 22 stycznia 2019 r. znak: (...) skarżąca została poinformowana o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, pismem zaś z dnia 23 stycznia 2019 r. o zakończeniu postępowania i możliwości zapoznania się z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, a następnie decyzją z dnia 20 marca 2019 r. organ I instancji orzekł o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym za wrzesień 2018 i o obowiązku jego zwrotu.

W odwołaniu skarżąca podniosła, że nie zgadza się na zaliczenie do dochodu rodziny dochodów jej męża, niebędącego ojcem dziecka, co miało zasadniczy wpływ na ustalenie przekroczenia kryterium dochodowego.

Kolegium nie podzieliło zarzutów odwołującej się i opisaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.

Powołując się na brzmienie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019 r. wyjaśniło, że w myśl art. 5 ust. 3 w zw. z art. 4 ust. 2 tej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 800,00 zł.

Dalej powołując się na art. 2 pkt 1 ustawy, wskazało, że w zakresie pojęcia dochodu, ustawa odsyła do przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm.; dalej: "u.ś.r.") w tym do art. 3 pkt 1 tej ustawy. Następnie SKO przytoczyło definicję z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci także w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019 r. dotyczące: dochodu rodziny - art. 2 pkt 4 ustawy, rodziny - art. 2 pkt 16 ustawy, utraty dochodu (art. 7 ust. 1), uzyskania dochodu (art. 7 ust. 3 ustawy) oraz konsekwencji uzyskania dochodu (art. 18 ust. 6 ustawy).

Na tle sprawy wyjaśniło, że z dniem zawarcia związku małżeńskiego z G.B. tj. z dniem 28 lipca 2018 r. stosownie do art. 2 pkt 16 ustawy zmienił się skład rodziny skarżącej, jak również dochód rodziny, na który składały się (z uwzględnieniem uzyskania i utraty dochodu):

dochody skarżącej w kwocie 843,18 zł miesięcznie;

dochody G. B. w kwocie 1 614,81 zł miesięcznie;

co w przeliczeniu na osobę dało kwotę 819,33 zł, a ta z kolei przekroczyła ustawowe kryterium do przyznania świadczenia o 19,33 zł.

Organ II instancji nie zgodził się przy tym ze stanowiskiem skarżącej, że zalicza się do osób samotnie wychowujących dziecko i spełnia ustawowe przesłanki do pobierania świadczenia. W związku z powyższym przyjął, że należało zastosować się do treści art. 18 ust. 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, z którego wynika, że od września 2018 r. świadczenie nie przysługiwało a w związku z tym, że zostało wypłacone, zobowiązać skarżącą do jego zwrotu, jak prawidłowo uczynił to organ I instancji na podstawie art. 25 ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W skardze do Sądu skarżąca podniosła, że nie zgadza się z zaliczeniem do dochodów rodziny, dochodów jej małżonka niebędącego ojcem dziecka. Zaliczenie tych dochodów spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego i w konsekwencji decyzję odmowną.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko w sprawie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 - określanej dalej jako p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 p.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji (lub postanowienia) wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 145 § 3 p.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie.

Po rozpoznaniu sprawy w powyższych aspektach Sąd doszedł do przekonania, że skargę należało uwzględnić, aczkolwiek z przyczyn innych niż w niej podniesione.

Na wstępie należało zaznaczyć, że co do zasady Sąd nie podziela stanowiska skarżącej, że mimo legalnej definicji rodziny zawartej w art. 2 pkt 16 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jej małżonek nie powinien być uznany za członka rodziny, z tego powodu, że nie jest on ojcem dziecka, na które przyznano świadczenie wychowawcze. Według skarżącej - w konsekwencji dochody małżonka nie powinny być doliczone do dochodów rodziny.

Z art. 2 pkt 16 ustawy bezsprzecznie wynika, ze ilekroć w ustawie jest mowa o rodzinie - oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostawiające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2092); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.

W stanie faktycznym sprawy z uwagi na zawarcie przez skarżącą w dniu 28 lipca 2018 r. związku małżeńskiego, członkiem rodziny został jej małżonek. Zauważyć wypada, że wątpliwości w tym zakresie raczej nie miała sama skarżąca, na co wyraźnie wskazuje treść znajdujących się w aktach sprawy złożonych przez nią wniosków, oświadczeń i dokumentów w związku z ubieganiem się o świadczenia rodzinne i świadczenie wychowawcze na kolejny okres (zob.m.in.k. 60, 54, 52, 27, 29). Wskazywała ona wyraźnie męża jako członka rodziny wchodzącego w jej skład. W ocenie Sądu przywołane przez skarżącą wyroki sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego nie mogą przesądzać o wyniku niniejszej sprawy. Świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko nie jest bowiem świadczeniem, które przysługuje wyłącznie rodzicowi samotnie wychowującemu dziecko. Zresztą na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zgodnie z art. 2 pkt 13 pojęcie osoby samotnie wychowującej dziecko także zostało zdefiniowane i oznaczało pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem.

Zestawienie tej definicji z przytoczoną wcześniej definicją rodziny nie powinno więc budzić wątpliwości zarówno co do statusu skarżącej i składu rodziny rodzica, któremu przyznane zostało świadczenie na mocy decyzji Prezydenta z dnia (...) listopada 2017 r. znak (...). Zauważyć też należy, że przywołane w skardze wyroki dotyczyły albo świadczeń przysługujących dziecku (świadczenia alimentacyjne) a nie rodzicowi, albo rodzicowi samotnie wychowującemu dziecko, ale na gruncie innych ustaw niż ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Sądowi znany jest co prawda wyrok NSA z dnia 17 maja 2018 r. sygn. I OSK 2201/17 (dostępny na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) wydany właśnie na tle świadczenia wychowawczego, ale poglądu tam przedstawionego skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela. Wyrok ten zapadł niejednogłośnie. Sąd akceptuje natomiast stanowisko organów, że po zawarciu związku małżeńskiego przez skarżącą zmieniła się sytuacja rodzinna i dochodowa rodziny, w taki sposób, że miało to wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko.

W chwili przyznania prawa do świadczenia i w całym okresie na który zostało ono przyznane, a wreszcie w czasie orzekania przez organ I instancji zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu albo opiekunowi prawnemu dziecka (ust. 2). Na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługiwało na pierwsze dziecko osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekraczał kwoty 800 zł.

Na podstawie definicji ustawowych przez pojęcia: dochód należało rozumieć dochód w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych (art. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci), dochód członka rodziny - przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, z zastrzeżeniem art. 7 ust. 1-3 (pkt 2), dochód rodziny - sumę dochodów członków rodziny (pkt 4).

W ocenie Sądu organ w oparciu o powyższe przepisy prawidłowo zrekonstruował prawo do świadczenia wychowawczego, przy ustalaniu dochodu uwzględniając również małżonka wnioskodawczyni. Sąd nie zgadza się ze stanowiskiem skarżącej, że jest ona osobą samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przeczy temu ustalony przez organy i w zasadzie niekwestionowany przez skarżącą stan faktyczny, tj., że w dniu 28 lipca 2018 r. zawarła związek małżeński oraz treść powołanych wcześniej przepisów definiujących zarówno rodzinę, osobę samotnie wychowującą dziecko, jak również dochód rodziny.

Uzasadnienia stanowiska skarżącej nie można wywodzić z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06, do którego nawiązują powoływane przez nią wyroki. Dotyczyły one innego stanu prawnego, jak również innego kontekstu i nie znajdują zastosowania w niniejszej sprawie, pomimo tego, że poddany kontroli konstytucyjnej art. 3 pkt 17 u.ś.r. niemal identycznie definiował osobę samotnie wychowującą dziecko jak to uczyniono w art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci: "osoba samotnie wychowująca dziecko oznacza "pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka".

Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku stwierdził, że: art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 i Nr 164, poz. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007 r. Nr 64, poz. 427, Nr 105, poz. 720, Nr 109, poz. 747 i Nr 200, poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70, poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2, poz. 11); art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo:

a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim,

b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka; art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka.

W uzasadnieniu do tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "dedykowanie zaliczek alimentacyjnych tylko osobom wychowanym przez osoby samotnie wychowujące dziecko (niezależnie od tego, jak w szczegółach pojęcie to jest definiowane), z pominięciem osób wychowywanych w rodzinach pełnych jest niezgodne z przywołanymi przepisami Konstytucji. Zaliczka alimentacyjna jest bowiem formą pomocy państwa, skierowaną do rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i osobistej i dlatego nie powinna być uzależniania od spełnienia innych kryteriów. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego byłoby to jaskrawo niesprawiedliwe zwłaszcza w wypadku rodzin rekonstruowanych (a więc formalnie rzecz biorąc pełnych), funkcjonujących w oparciu o nową więź między rodzicem dziecka i osobą dla dziecka obcą. Dziecko wychowujące się w takiej rodzinie na skutek zmiany stanu cywilnego przez jego rodzica (zawarcia małżeństwa) lub podjętych decyzji życiowych (konkubinatu i wspólnych dzieci z tego związku) traciłoby status osoby wychowywanej przez samotnego rodzica i byłoby pozbawione zaliczki z przyczyn od niego niezależnych, warunkowanych w dużej mierze wolą i decyzjami życiowymi osób dla niego obcych (nowego męża lub konkubenta matki, nowej żony lub konkubiny ojca). Świadczenie to zamiast opierać się na stosunku alimentacyjnym między osobą uprawnioną (dzieckiem) i dłużnikiem alimentacyjnym byłoby, jak argumentował Trybunał Konstytucyjny, uzależnione od stosunków prawnych lub faktycznych między zupełnie innymi osobami: drugim z rodziców, który je wychowuje i nie ma sądownie zasądzonych alimentów, oraz jego nowym partnerem życiowym. Zawężenie znaczenia pojęcia samotnego wychowywania dziecka do wychowywania dziecka przez jednego z rodziców (a nie oboje), ale również do samotności w tym znaczeniu, że nie wolno mu założyć rodziny, zdaniem Trybunału, godziłoby w chronione konstytucyjnie dobro jakim jest ochrona rodziny, a ponadto byłoby zbędne z punktu widzenia celów zaliczki alimentacyjnej, dla której właściwym wskaźnikiem powinno być kryterium dochodowe. Trybunał Konstytucyjny zwrócił również uwagę na to, że treść kwestionowanych przepisów skłania do stwarzania sytuacji pozorujących rozkład pożycia między małżonkami, po to, by uzyskać pomoc finansową ze środków publicznych".

Sąd zauważa, że Trybunał Konstytucyjny pośrednio oceniał konstytucyjność definicji osoby samotnie wychowującej dzieci zawartej w art. 3 pkt 17 u.ś.r., a nie art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci badając przy tym prawo do zaliczki alimentacyjnej. Przedmiotem zaś rozstrzygania Sądu w niniejszej sprawie jest definicja osoby samotnie wychowującej dziecko na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci-art. 2 pkt 13 ustawy. Z faktu podobnego brzmienia tych definicji nie można niejako automatycznie wyciągać wniosków o pełnej adekwatności wykładni Trybunału Konstytucyjnego na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ta sama treść normatywna może bowiem nieść ze sobą inne znaczenie z uwagi na cele jakie mają poszczególne akty prawne. W ocenie Sądu inny kontekst, w którym oceniana jest dana treść normatywna wyklucza automatyczne przenoszenie definicji na grunt poza niego wykraczający. Granice wykładni kończą się tam, gdzie mamy pozytywny przepis prawa, który rozstrzyga wątpliwości.

Trybunał Konstytucyjny w wyżej powołanym wyroku wyraźnie wskazał na zakres zaskarżenia. Podkreślając z jednej strony brak możliwości samoistnego zaskarżenia przepisów blankietowych-art. 2 pkt 5 lit. a ustawy o zaliczce wykluczył jednocześnie samodzielność oceny wyrwanego z kontekstu zaliczki alimentacyjnej - art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powyższe także w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie potwierdza brak uniwersalnego znaczenia przeprowadzonej przez Trybunał Konstytucyjny wykładni pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko, na gruncie innych niż postępowanie wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej, ustaw.

Ponadto Sąd zauważa, że Trybunał Konstytucyjny badał wcześniej konstytucyjność art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2004 r. Nr 228, poz. 2255), w kontekście ustawy o świadczeniach rodzinnych: dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt K 16/04),a mimo to Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 18/06 nie umorzył postępowania ze względu na zbędność orzekania. Podstawą stwierdzenia niekonstytucyjności art. 3 pkt 17 u.ś.r. w sprawie K 16/04 była niejasność i niespójność zapisu: "...który nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka" z regulacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyrok ten nie dotyczył sytuacji wychowania dziecka z osobą niebędącą rodzicem tego dziecka.

W ocenie Sądu inne cele jakim służy zaliczka alimentacyjna przemawiać będą za niezależną interpretacją pojęcia osoby samotnie wychowującej dzieci na tle ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W przypadku zaliczki alimentacyjnej Trybunał Konstytucyjny stwierdzając niekonstytucyjność przepisu art. 3 pkt 17 u.ś.r. miał na uwadze ochronę osób uprawnionych do zaliczki alimentacyjnej, które w przeciwnym przypadku zostałyby pozbawione tego prawa. Zaliczka alimentacyjna jest świadczeniem mającym na celu skredytowanie podstawowych potrzeb dziecka w sytuacji braku możliwości wyegzekwowania alimentów przez osobę uprawnioną i zdyscyplinowanie osoby zobowiązanej. Skoro przysługuje dziecku, któremu przyznano alimenty od rodzica, to słusznie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że na to prawo nie powinna mieć wpływu zmiana stanu cywilnego drugiego z rodziców.

W niniejszej sprawie Sąd nie znajduje podstaw do analogicznej ochrony. Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci). Ustawa do dnia 1 lipca 2019 r. zawierała zarówno wskazaną na wstępie definicję rodziny, do której zaliczał się między innymi małżonek wnioskodawcy, jak również definicję dochodu rodziny, którym jest suma dochodów członków rodziny. W ocenie Sądu potraktowanie nowego małżonka jako członka rodziny i uwzględnienie jego dochodów przy ustalaniu prawa do świadczenia wychowawczego nie godzi w wyżej opisane konstytucyjne wartości. Został zrealizowany, przyświecający ustawie cel pomocy rodzinie, bez rozróżnienia i ewentualnie nierównego traktowania rodzin pełnych czy rekonstruowanych, przy uwzględnieniu jedynego kryterium na pierwsze dziecko - kryterium dochodowego.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że również Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 18/06 kwestionując kryterium stanu cywilnego rodzica, jako przesłanki uzależniającej przyznanie zaliczki alimentacyjnej dziecku wskazał, że z punktu widzenia celów tej zaliczki, jako świadczenia dla osób najbardziej potrzebujących, właściwym wskaźnikiem powinno być kryterium dochodowe. Przeniesienie pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko wyinterpretowanej na tle zaliczki alimentacyjnej, do regulacji dotyczącej świadczenia wychowawczego, prowadziłoby do nieuprawnionego ustalania prawa do świadczenia wychowawczego, jak dla osoby samotnie wychowującej dziecko, podczas gdy w rzeczywistości pozostaje ona w związku małżeńskim. W ocenie Sądu taka interpretacja sprzeciwia się celowi ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W ocenie Sądu wykładnia ta nie narusza art. 71 czy 18 Konstytucji, sprzeczność z którymi Trybunał Konstytucyjny zarzucił regulacji art. 3 pkt 17 w kontekście zaliczki alimentacyjnej w sprawie P 18/06, jak i w kontekście świadczeń rodzinnych w sprawie K 16/04. O ile w przypadku zaliczki alimentacyjnej zawarcie nowego związku małżeńskiego przez rodzica prowadziło do pozbawienia dziecka prawa otrzymania zaliczki, to w niniejszym przypadku takie zagrożenie nie istnieje. Zawarcie związku małżeńskiego powoduje powstanie nowej rodziny, dla której pomoc na takich samych warunkach jak dla innych rodzin przewiduje ustawa o świadczeniach wychowawczych. Wnioskodawca nie jest postawiony, jak w przypadku zaliczki alimentacyjnej, przed dylematem: nie zawierać związku małżeńskiego i zachować prawo do zaliczki, czy też zawrzeć i pozbawić osobę uprawnioną tego świadczenia. W ocenie Sądu kryterium dochodowe i zaliczenie do dochodu, dochodów współmałżonka niebędącego rodzicem dziecka, nie stoi w sprzeczności z celem ustawy. Wejście do rodziny małżonka rodzica dziecka z zasady nie jest wyłącznie powodem pogorszenia sytuacji materialnej rodziny rekonstruowanej. Wskazują na to przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o majątku wspólnym (o ile małżonkowie pozostają w ustroju wspólności ustawowej), który jest podstawą utrzymania wszystkich dzieci w rodzinie. Powstały stosunek powinowactwa może rodzić też po stronie macochy lub ojczyma obowiązek alimentacyjny opisany w art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W świetle powyższego w ocenie Sądu skarżąca pozostając w związku małżeńskim nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko, o której mowa w art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy w wychowywaniu dzieci. W związku z powyższym organ I instancji prawidłowo ustalając czy skarżącej przysługiwało we wrześniu 2019 r. prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko uwzględniły zarówno dochód skarżącej jak również jej małżonka.

Przedstawiony pogląd jest zgodny z wcześniej wyrażonym przez tut. Sąd w sprawie sygn. II SA/Rz 205/17 i Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni go podziela. Pogląd ten został zaakceptowany w zdaniu odrębnym zgłoszonym przez członka składu orzekającego NSA w sprawie I OSK 2201/17.

Tak więc co do zasady nie było podstaw, aby męża skarżącej nie uznawać za członka rodziny w myśl legalnych definicji obowiązujących na kanwie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W konsekwencji zmiany składu rodziny, która nastąpiła z dniem 28 lipca 2018 r. zmianie uległ także dochód rodziny. Z dokumentów znajdujących się w aktach wynika, że G.B. od 31 maja 2018 r. do 15 lipca 2018 r. nie był zatrudniony. Na podstawie umowy zlecenia z dnia 14 lipca 2018 r. zawartej z M.M. prowadzącą działalność gospodarczą pod firmą (...) podjął zatrudnienie na okres zamknięty - od 16 lipca do 31 sierpnia 2018 r. Za miesiąc sierpień 2018 r. uzyskał dochód w wysokości 1614, 81 zł.

Zauważyć przy tym trzeba, że Sąd nie znajduje podstaw do doliczania do dochodu rodziny dochodów małżonka skarżącej za okres gdy nie był on jeszcze członkiem rodziny. Kwestia ta nie miała jednakże znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż i tak organy uznały ten dochód za utracony.

W tych okolicznościach świetle przepisów art. 7 ust. 3 oraz definicji z art. 2 pkt 20 lit. c ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wobec zmiany składu rodziny skarżącej, która nastąpiła od dnia 28 lipca 2018 r. nie budzi wątpliwości, że dochód w przeliczeniu na członka rodziny w miesiącu sierpniu 2018 r. przekroczył kwotę 800 zł wynikającą z art. 5 ust. 3 ustawy (843,18 zł - dochód skarżącej i z tytułu świadczeń alimentacyjnych oraz 1614, 81 zł z tytułu umowy zlecenia małżonka skarżącej) przekraczając ten próg o kwotę 19,33 zł. Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie zawiera rozwiązań analogicznych jak ustawa o świadczeniach rodzinnych wobec tego każde przekroczenie wskazanego przez ustawodawcę poziomu dochodu na osobę w rodzinie powodowało, że świadczenie nie było przyznawane lub traciło się prawo do tego świadczenia.

Nie ulega więc wątpliwości, że w świetle powyższego skarżąca w miesiącu wrześniu 2018 r. nie spełniała kryterium dochodowego z art. 5 ust. 3 ustawy.

Nie jest kwestionowane, że skarżąca została zaznajomiona z ustawowym pojęciem rodziny we wniosku, który wypełniła i złożyła celem uzyskania świadczenia wychowawczego na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r., co potwierdziła swoim podpisem. Jak wcześniej wskazano, o tym, że rozumiała to pojęcie w taki sam sposób jak wprost wynika z ustawy, świadczą złożone przez nią oświadczenia i wnioski. O wynikającym z art. 20 ust. 1 ustawy obowiązku powiadomienia organu o każdym przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego - w tym co do składu rodziny oraz uzyskaniu dochodu skarżąca została wyraźnie pouczona w treści decyzji Prezydenta z dnia 15 listopada 2017 r. przyznającej świadczenie. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca tego obowiązku nie dopełniła.

Organ I instancji po przeprowadzeniu postępowania zasadnie wydał więc w dniu 20 marca 2019 r. decyzję:

1. ustalając, że kwota wypłacona skarżącej za okres od 1 września - 30 września 2018 r. w wysokości 500 zł z tytułu świadczenia wychowawczego na dziecko jest świadczeniem nienależnie pobranym.

2. w związku z pkt 1 sentencji zobowiązując skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 500 zł wraz z odsetkami za opóźnienie.

Jako podstawę prawną organ wskazał m.in. art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 9 ustawy. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przepis art. 25 ust. 2 pkt 1 stanowił, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty tego świadczenia, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Według art. 25 ust. 9 ustawy kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia wpłaty.

Od tej decyzji organu I instancji skarżąca w terminie złożyła odwołanie. SKO wydało decyzję dopiero w dniu 9 października 2019 r.

Tymczasem w dniu 1 lipca 2019 r. weszła w życie ustawa z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa o wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 924 dalej "ustawa zmieniająca"). Na mocy jej art. 1 pkt 2 lit. c w art. 2 ustawy uchylone zostały pkt 6, 7, 9, 12-14, 16 i 18-22, zmieniony został art. 4 ust. 2, art. 1 pkt 3, uchylony ustęp 3 artykułu 5 ustawy, zmieniony także przepis art. 18 ust. 1 ustawy. Zmieniono również art. 25 ust. 2 ustawy stanowiący o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym w ten sposób, że uchylony został w ust. 2 pkt 1 tego przepisu stanowiący podstawę uznania przez organ I instancji pobranego przez skarżącą za wrzesień 2018 r. świadczenia wychowawczego jako pobranego nienależnie.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej, w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do dnia 30 czerwca 2019 r. stosuje się: 1) przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust. 3 i 4 tej ustawy, który stosuje się w brzmieniu nadanym niniejsza ustawą.

Zdaniem Sądu przedmiot kontrolowanej sprawy nie mieści się w pojęciu "sprawy o świadczenie wychowawcze za okres do dnia 30 czerwca 2019 r. " Jej przedmiotem było bowiem ustalenie, że świadczenie wychowawcze zostało nienależnie pobrane i zobowiązanie do zwrotu tego świadczenia. Nie jest to sprawa "o świadczenie wychowawcze". Ewentualne wątpliwości co do zakresu spraw objętych ww pojęciem użytym przez ustawodawcę organ powinien, zgodnie z art. 7a § 1 k.p.a. rozstrzygnąć na korzyść strony. Organ nie wskazał też w oparciu o orzekł na podstawie przepis, który co do zasady nie obowiązywał w czasie, gdy rozstrzygał sprawę, co już było wadliwe. Zaznaczyć trzeba, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd przedstawiony w wyroku WSA w Olsztynie z dnia 21 stycznia 2020 r. sygn. II SA/Ol 1012/19, że art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej należy interpretować w kontekście całej ustawy zmieniającej. W związku z tym należy uznać, że odnosi się on do kwestii przyznawania prawa do świadczenia wychowawczego za okres do 30 czerwca 2019 r., lecz nie do kwestii nienależnie pobranego świadczenia. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do nierównego traktowania stron, gdyż kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego byłaby zróżnicowana wyłącznie ze względu na okres, na jaki przyznano świadczenia, a nie z uwagi na podstawę uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Jak wcześniej wskazano w kontrolowanej sprawie SKO nie podało na jakiej podstawie zastosowało przepis art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy, a w ocenie Sądu brak było podstaw do niekorzystnego dla strony przyjęcia, że przepis ten ma zastosowanie do rozstrzygnięcia sprawy w chwili orzekania przez ten organ. Faktem notoryjnie znanym jest, że w sprawie tej samej strony kontrolowanej pod sygn. II SA/Rz 1407/19 SKO w ogóle nie dostrzegło, że orzeka również za okres, w którym zniesione zostało kryterium dochodowe dotyczące przyznania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Powtórzyć jeszcze raz należy, że z dniem 1 lipca 2019 r. ustawa zmieniająca uchyliła także m.in. definicje z art. 2 pkt 1-2 (dotyczące dochodu), pkt 14 (pierwsze dziecko), pkt 16 (definicja rodziny), co stanowi dodatkowy argument za przyjętą przez Sąd wykładnią. W tych okolicznościach nie można było zastosować rozszerzającej wykładni art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej, bo oznaczałoby to interpretowanie, wątpliwości na niekorzyść strony, co byłoby sprzeczne z zasadą wyrażoną w art. 7a § 1 k.p.a. Tymczasem w chwili orzekania przez organ odwoławczy przywołana przez ten organ jako jedna z podstaw rozstrzygnięcia podstawy prawnej nie obowiązywała. W art. 25 ust. 2 uchylony bowiem został przepis pkt 1. W okolicznościach sprawy taką podstawą nie mógł być również zdaniem Sądu także art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy, bo świadczenie zostało przyznane decyzją, która w chwili jego wypłaty nie została wyeliminowana z obrotu prawnego, a wobec uchylenia art. 5 ust. 3 ustawy świadczenie wychowawcze pobrane mimo przekroczenia kryterium 800 zł na osobę w rodzinie nie mogło być uznane za świadczenie nienależnie pobrane.

Wobec powyższego, w tym przede wszystkim z uwagi na przedstawione zmiany stanu prawnego, Sąd uchylił decyzje organów obydwu instancji (mimo, że decyzja I instancji w chwili jej wydania była zgodna z prawem) i jednocześnie umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i § 3 p.p.s.a. Wobec zmiany przepisów prawa materialnego w chwili rozstrzygania przez SKO brak było bowiem podstawy do ustalenia, że świadczenie zostało pobrane nienależnie a w konsekwencji - orzeczenia o zwrocie tego świadczenia. Stan faktyczny nie podpadał bowiem pod obowiązujące w chwili rozstrzygania sprawy przez Kolegium przepisy prawa. Postepowanie administracyjne należało więc umorzyć. Na postawie art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowe.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. Z uwagi na jej przedmiot i zagrożenie związane z pandemią, została zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 21 maja 2020 r. skierowana do takiego rozpoznania na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa... (...) (Dz. U. z 2020 r. poz. 875).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.