Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2639326

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu
z dnia 21 lutego 2019 r.
II SA/Po 1091/18
Przyjęcie świadczenia rodzinnego w złej wierze jako warunek jego zwrotu. Zrozumienie treści pouczenia przez stronę wnoszącą o przyznanie świadczenia rodzinnego.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (spr.).

Sędziowie WSA: Barbara Drzazga, Danuta Rzyminiak-Owczarczak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2019 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) września 2018 r. Nr (...) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych; oddala skargę

Uzasadnienie faktyczne

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO) decyzją z dnia (...) września 2018 r. nr (...) po rozpatrzeniu odwołania S. K. (dalej strona lub skarżąca) od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Kierownika Biura Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego w K. z dnia (...) lipca 2018 r. nr (...) w przedmiocie świadczeń rodzinnych - działając na podstawie art. 1, 17 ust. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 570), art. 17 pkt 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z dnia 29 września 2016 r. skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci: S. P., B. P., W. K. i A. K. (k. 10 i n.).

Decyzją z dnia (...) listopada 2016 r. nr (...), działając na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1518 z późn. zm., dalej u.ś.r.) Prezydent Miasta K. przyznał skarżącej:

- zasiłek rodzinny na dziecko do 5 lat A. K. ur. (...). w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres od 1.11.2016 do 31.10.2017;

- zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 5-18 lat B. P. ur. (...). w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres 1.11.2016 do 31.07.2017.

- zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 5-18 lat W. K. ur. (...). w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres 1.11.2016 do 31.10.2017.

- zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 18-24 lat S. P. ur. (...), w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres od 1.11.2016 do 31.10.2017.

- zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 18-24 lat B. P. ur. (...). w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres 1.08.2017 do 31.10.2017.

- dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na S. P. w kwocie (...) zł;jednorazowo: wrzesień 2017 r.

- dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na B. P. w kwocie (...) zł jednorazowo - wrzesień 2017 r.

- do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na W. K. w kwocie (...) zł jednorazowo - wrzesień 2017 r.

- dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na W. K. w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres od 1.11.2016 do 31.10.2017.

- dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na A. K. w kwocie (...) zł miesięcznie, na okres od 1.11.2016 do 31.10.2017.

W pouczeniu decyzji wskazano termin i sposób wniesienia odwołania a także, iż zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba uprawniona do świadczeń jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Zmianą mającą istotny wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych jest również nie podjęcie lub niekontynuowanie przez dziecko nauki w szkole. Skarżąca odebrała decyzję 15 listopada 2016 r.

Pismem dnia 8 czerwca 2018 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wypłaconych za okres od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 30 listopada 2016 r. oraz za okres od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r.

Decyzją z dnia (...) lipca 2018 r. nr (...) Prezydent Miasta K. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych w formie zasiłku rodzinnego wypłaconego na podstawie ww. decyzji z (...).11.2016 r. na: B. P., W. K., A. K. i na S. P. za okres od dnia 1 listopada 2016 do dnia 30 listopada 2016 r. oraz za okres od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r., wypłaconego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na wrzesień 2017 r. na dzieci: B. P., W. K. i S. P. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na: W. K. i A. K. wypłaconego za okres od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 30 listopada 2016 r. oraz za okres od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r.

Jednocześnie organ orzekł o zwrocie zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego i z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej wypłaconych w łącznej wysokości (...) zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty (...) zł. W sytuacji skarżącej doszło do przekroczenia kryterium dochodowego.

Organ powołał się na art. 5 ust. 4 u.ś.r. stanowiący, że w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. W przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych (art. 5 ust. 4b). Organ ustalił, że córka skarżącej- S. P. była zatrudniona w okresie od dnia 8 września 2016 r. do dnia 14 listopada 2016 r. w przedsiębiorstwie R. i w październiku 2016 r. uzyskała z tego tytułu dochód w wysokości (...) zł netto, a skarżąca uzyskała zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia w kwocie (...) zł (za wrzesień 2016 r.), które stanowią dochód uzyskany w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W związku z powyższym organ dokonał ponownego przeliczenia dochodu rodziny i ustalił, że dochód rodziny w okresie od 1 listopada 2016 r. do dnia 30 listopada 2016 r. wynosił (...) zł na jedną osobę i tym samym zostało przekroczone kryterium dochodowe warunkujące przyznanie świadczeń rodzinnych. Organ I instancji rozważał też przesłanki do uzyskania wnioskowanych świadczeń, pomimo przekroczenia kryterium dochodowego, wynikające z art. 5 ust. 3 i ust. 3a w związku z ust. 3b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Organ wykazał, że łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługującymi w okresie od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 30 listopada 2016 r. wyniosła (...) zł, a dochód rodziny tj. (...) zł przekracza o (...) zł kwotę kryterium dochodowego rodziny, które wynosi (...) zł.

W ocenie organu ponieważ dochód rodziny (tj. (...) zł) przekracza kwotę, o której mowa w art. 5 ust. 1 u.ś.r., pomnożoną przez liczbę członków danej rodziny (tj. (...) zł) o kwotę wyższą ((...) zł) niż łączna kwota zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami przysługującego danej rodzinie w okresie zasiłkowym na który jest ustalane prawo do tych świadczeń ((...) zł), zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w okresie od 1 do 30 listopada 2016 r. nie przysługuje.

Odnosząc się zaś do 2017 r. organ ustalił, że córka S. P. uzyskała dochód w marcu 2017 r. w wysokości (...) zł netto z tytułu podjęcia zatrudnienia w R. w okresie od 3 lutego 2017 r. do dnia 30 grudnia 2017 r., a skarżąca z tytułu uzyskania świadczenia rehabilitacyjnego przysługującego po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej uzyskała dochód za luty 2017 r. w wysokości (...) zł (pierwsza wypłata w styczniu 2017 r.).

W związku z tym organ dokonał ponownego przeliczenia dochodu rodziny i ustalił, że dochód rodziny w okresie od marca 2017 r. wynosił (...) zł na jedną osobę i tym samym zostało przekroczone kryterium dochodowe warunkujące przyznanie świadczeń rodzinnych. Organ i za ten rok rozważał przesłanki do uzyskania wnioskowanych świadczeń, pomimo przekroczenia kryterium dochodowego, wynikające z art. 5 ust. 3 i ust. 3a w związku z ust. 3b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ wykazał, że łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługującymi w okresie od dnia 1 marca 2017 r. do dnia 31 lipca 2017 r. to (...) zł, a dochód rodziny tj. (...) zł przekracza o (...) zł kwotę kryterium dochodowego rodziny, czyli (...) zł.

Z uwagi na okoliczność, że syn B. P. w lipcu 2017 r. kończył 18 lat wzrosła kwota przysługującego zasiłku rodzinnego do kwoty (...) zł miesięcznie. Tym samym łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługującymi w okresie od dnia 1 sierpnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. to (...) zł, a dochód rodziny w wysokości (...) zł przekracza o (...) zł kwotę kryterium dochodowego rodziny, czyli (...) zł. Kwota przekroczenia ((...) zł) jest wyższa niż łączna kwota zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami przysługującego rodzinie w okresie zasiłkowym, na który jest ustalane prawo do tych świadczeń ((...) zł), w związku z tym zasiłek rodzinny wraz z dodatkami za okres od 1.03 do 31 października 2017 r. nie przysługuje.

Powołując się na treść art. 8 u.ś.r., zgodnie z którym prawo do dodatków do zasiłku rodzinnego przysługuje pod warunkiem, że na dziecko przysługuje zasiłek rodzinny organ podał, że odmowa prawa do świadczenia w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na dzieci: S. P., B. P., W. K. oraz odmowa prawa do świadczenia w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na dzieci: W. K., A. K. jest zgodna z przepisami ustawy.

Dalej organ wskazał, że stosownie do przepisów art. 24 ust. 7 cyt. ustawy w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu.

W związku z tym świadczenia rodzinne pobrane przez S. K. w okresie od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 30 listopada 2016 r. i w okresie od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i wezwał do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego pod dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty.

Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się S. K. wnosząc odwołanie, zarzuciła niewłaściwą wykładnię oraz niesłuszne przyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia art. 30 ust. 1-2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podała, że nie została pouczona, że sporne świadczenia są jej nienależne, były pobierane przez nią jako słuszne gdyż organ je wypłacał i to on ustalał ich wysokość.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpoznaniu odwołania opisaną we wstępie decyzją utrzymało w mocy rozstrzygnięcie I instancji.

Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium podało, że świadczeniami rodzinnymi są zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku, świadczenia opiekuńcze - zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, zapomoga wypłacana przez gminy, na podstawie art. 22a oraz jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny przysługuje osobom uprawnionym, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty (...) zł. Tyle wynosiło kryterium dochodowe rodziny skarżącej w niniejszej sprawie.

Podstawą ustalania prawa do zasiłku rodzinnego na okres zasiłkowy od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 31 października 2017 r. jest przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku 2015 r.

W zależności od charakteru zamian w strukturze dochodów, jak i czasu ich powstania ustawodawca przewidział różne zasady modyfikowania wysokości dochodu branego pod uwagę przy ustalaniu uprawnień do świadczeń rodzinnych. W przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego.

Z utratą dochodu mamy do czynienia, jeśli stanowi ono efekt jednej z okoliczności wyraźnie wskazanych w art. 3 pkt 23 przywołanej ustawy, wśród których pod lit. c utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, h) utratą zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego, przysługujących po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Natomiast w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. c i h u.ś.r. uzyskanie dochodu oznacza uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub uzyskanie zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego przysługującego po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W roku kalendarzowym 2015 r. pięcioosobowa rodzina S. K. uzyskała dochód w wysokości (...) zł tj. dochód S. K. w wys. (...) zł (po odliczeniu należnego podatku, kosztów uzyskania przychodu i składki na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne) i kwota (...) zł otrzymana na podstawie art. 27f ust. 8-10 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r., o podatku dochodowym od osób fizycznych, dochód córki S. P. w wysokości (...) zł (tj. (...) zł - świadczenie pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów oraz (...) zł - stypendium socjalne), dochód syna B. P. w wysokości (...) zł (tj. (...) zł - świadczenie pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów oraz (...) zł - stypendium socjalne), dochód córki W. K. w kwocie (...) zł (tj. świadczenie pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów w wys. (...) zł + kwota (...) zł - alimenty wyegzekwowane od komornika) oraz dochody córki A. K. w kwocie (...) zł (tj. świadczenie pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów w wys. (...) zł + kwota (...)- alimenty wyegzekwowane od komornika. Z uwagi na utratę zatrudnienia przez odwołującą się w Stowarzyszeniu "(...)" z dniem 18 stycznia 2016 r., w (...) Sp. z o.o. z dniem 31 marca 2015 r., w D. z dniem 31 sierpnia 2015 r. oraz z tytułu utraty zasiłku chorobowego z ZUS dochód rodziny należało pomniejszyć o kwotę (...) zł. A zatem dochód rodziny po odliczeniu dochodu utraconego to kwota (...) zł, co w przeliczeniu miesięcznym daje (...) zł.

Z uwagi na okoliczność, że córka S. P. była zatrudniona w okresie od dnia 8 września 2016 r. do dnia 14 listopada 2016 r. w R. i za październik 2016 r. uzyskała z lego tytułu dochód w wysokości (...) zł netto, a S. K. uzyskała zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia w kwocie (...) zł (za wrzesień 2016 r.) - dochód rodziny wyniósł (...) zł (tj. (...) zł + (...) zł + (...) zł), a w przeliczeniu na jedną osobę to kwota (...) zł.

A zatem organ I instancji prawidłowo wyliczył przeciętny miesięczny dochód rodziny w wysokości (...) zł, a w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie w kwocie (...) zł i uznał, że przekracza on kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń rodzinnych tj. (...) zł. Prawidłowo również organ I instancji uznał, że kwota przekroczenia kryterium dochodowego w okresie od 1 do 30 listopada 2016 r., tj. (...) zł jest wyższa od łącznej kwoty ewentualnie przysługujących świadczeń ((...) zł) za ten miesiąc, dlatego nie ma zastosowania obowiązująca zasada równoważnika zasiłkowego.

Z uwagi na podjęcie zatrudnienia przez córkę S. P. w R. w okresie od 3 lutego 2017 r. do dnia 30 grudnia 2017 r. i uzyskanie dochodu za marzec 2017 r. w wysokości (...) zł netto i uzyskanie przez S. K. dochodu za luty 2017 r. z tytułu uzyskania świadczenia rehabilitacyjnego przysługującego po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w wysokości (...) zł (pierwsza wypłata w styczniu 2017 r.) dochód rodziny wyniósł (...) zł miesięcznie (tj. (...) zł + (...) zł + (...) zł), a w przeliczeniu na jedna osobę (...) zł. Dochód ten przekracza kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń rodzinnych tj. (...) zł. A zatem w okresie od dnia 1 marca 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. łączna kwota miesięcznych dochodów rodziny S. K. wynosiła (...) zł i była większa od kryterium dochodowego, wynikającego z art. 5 ust. 1, tj. kwoty (...) zł, pomnożonej przez liczbę członków rodziny ((...) zł x 5 = (...) zł) o kwotę (...) zł.

Łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługującymi w okresie od dnia 1 marca 2017 r. do dnia 31 lipca 2017 r. to (...) zł miesięcznie, a kwota przekroczenia kryterium dochodowego w tym okresie tj. (...) zł miesięcznie jest wyższa od łącznej kwoty ewentualnie przysługujących świadczeń. Dlatego nie ma zastosowania obowiązująca tzw. zasada równoważnika zasiłkowego.

Z uwagi na okoliczność, że syn B. P. w lipcu 2017 r. kończył 18 lat wzrosła kwota przysługującego zasiłku rodzinnego do kwoty (...) zł miesięcznie. Tym samym łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługującymi w okresie od dnia 1 sierpnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. to (...) zł miesięcznie, a dochód rodziny tj. (...) zł przekracza o (...) zł kwotę kryterium dochodowego rodziny, czyli (...) zł. Z uwagi na fakt, że skarżąca nie spełniała warunków do pobierania świadczeń rodzinnych w okresie od 1 do 30. 11 2016 r. i od 1 kwietnia do 31 października 2017 r. świadczenia wypłacone w tym okresie są świadczeniami nienależnie pobranymi.

Organ wskazał, że spełniony został warunek dotyczący pouczenia osoby pobierającej świadczenie o obowiązku powiadomienia organu w sytuacji uzyskania dochodu oraz o możliwych skutkach jego zaniechania. We wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego w części VII znajduje się oświadczenie, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w szczególności (...) uzyskania dochodu, osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu. Ponadto we wniosku w części "Pouczenie" wskazano między innymi, że w przypadku uzyskania dochodu związanego m.in. z uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z wyłączeniem pracy wykonywanej na podstawie umowy o dzieło, osoba jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie, a nadto wskazano na skutki niepoinformowania o wskazanych w pouczeniu zmianach. Złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi natomiast dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Ponadto stosowne pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych zostało zawarte w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne z 10 listopada 2016 r. Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku jak i w decyzji przyznającej świadczenie zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa. W pouczeniu skarżąca została jednoznacznie poinformowana o jej obowiązkach w razie uzyskania dochodu. Pouczenie to zostało stronie doręczone, znajdowało się bowiem w samej decyzji przyznającej świadczenie. Skarżąca nie poinformowała organu o uzyskanych dochodach w trakcie pobierania świadczeń.

W skardze do WSA S. K. wskazała, ze nie zgadza się z decyzją SKO z dnia 26 września 2018 r. ani poprzedzającą ją decyzją Prezydenta Miasta K. i zaskarża ja w całości. Zarzuciła-tak jak w odwołaniu-niewłaściwą wykładnię art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez niepouczenie jej o braku prawa do pobierania świadczeń rodzinnych, co do których nie wiedziała, że są nienależne, a nie była w złej wierze. Podała, że organy rażąco naruszyły art. 9 k.p.a. bo nie informowały jej o okolicznościach faktycznych i prawnych mających wpływ na wypłatę świadczenia. Dodała, że nie powinna ponosić z tego tytułu szkody.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie, uznając zarzuty skargi za niezasadne.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Ewentualne stwierdzenie uchybień w działaniu administracji publicznej obliguje sąd do uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności, bądź też stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 p.p.s.a.). Sąd administracyjny, kontrolując działalność administracji publicznej, pozostaje zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. związany granicami sprawy, a nie granicami skargi.

Kontroli Sądu podlegała decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta K., który uznał uzyskane przez skarżącą świadczenia rodzinne w formie zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego przyznanych na czwórkę dzieci skarżącej za świadczenia nienależnie pobrane i wezwał do ich zwrotu.

W rozpoznawanej sprawie decyzje organów administracji zapadły na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 z późn. zm., powoływanej również jako: "u.ś.r."), której przepisy zostały przez organy prawidłowo zastosowane. Stosownie do art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl zaś art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

W świetle powołanej regulacji uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zaistnienia dwóch przesłanek: po pierwsze - świadczenie zostało wypłacone; po drugie: - zaistniały okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia albo wstrzymania wypłaty, przy czym jednocześnie osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Zwrócić przy tym należy uwagę na treść art. 25 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym rodzic, który wniósł o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne (art. 25 ust. 1 u.ś.r.).

Pomimo pouczenia skarżącej o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o uzyskaniu dochodu, skarżąca nie dopełniła powyższego obowiązku. Na swój wniosek z 29 września 2016 r. decyzją z dnia 10 listopada 2016 r. miała przyznane zasiłki rodzinne oraz dodatki do tych zasiłków dla czwórki dzieci w okresie zasiłkowym od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. Podstawą przyznania tych zasiłków było osiągnięcie dochodu w rodzinie skarżącej i jej czwórki dzieci w kwocie nie przekraczającej kryterium dochodowego wynoszącego (...) zł miesięcznie na osobę. Przy czym dochód rodziny ustalany był na podstawie dochodów wszystkich członków rodziny w 2015 r. Składając wniosek skarżąca dołączyła wymaganą dokumentację związaną z sytuacją dochodową jej rodziny, w tym jej i dzieci dochodów. Podała, że w skład jej rodziny wchodzi ona i jej czwórka dzieci. W części VII wniosku podpisała pouczenie o zapoznaniu się z warunkami przyznawania świadczeń oraz o obowiązku niezwłocznego informowania organu w przypadku zmian mających wpływ na prawo do wnioskowanych świadczeń w szczególności dotyczących okoliczności związanych z osiągnięciem dochodu związanego z koniecznością ponownego ustalenia prawa do tych świadczeń z konsekwencją, przy braku poinformowania organu, zwrotu pobranych świadczeń z odsetkami. Pouczenie o konieczności poinformowania o osiągnięciu dochodu związanego z uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej czy uzyskaniem zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego pod rygorem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń zawarte było na ostatniej stronie wniosku, który z oświadczeniem, że zapoznała się z tym pouczeniem skarżąca podpisała. Pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń zostało zawarte również w decyzji z (...).11.2016 r., którą skarżąca odebrała osobiście 15 listopada 2016 r. (k. 8 akt). W decyzji tej wskazano co stanowi dochód mający wpływ na wysokość świadczenia i jakie są konsekwencje nie powiadomienia organu o osiągnięciu dochodu. Jak wynika z akt sprawy skarżąca w trakcie pobierania świadczeń uzyskała dochód w postaci zasiłku chorobowego a następnie od stycznia 2017 r. świadczenie rehabilitacyjne przysługujące po utracie zatrudnienia, wynoszące od lutego 2017 r. (...) zł. Ponadto, córka skarżącej S. P. uzyskała dochód za miesiąc październik 2016 r. w wysokości (...) zł podejmując zatrudnienie w przedsiębiorstwie "R." w okresie od 8 września 2016 r. do 14 listopada 2016 r., a także za miesiąc marzec 2017 r. w wysokości (...) zł podejmując zatrudnienie u tego samego pracodawcy w okresie od 3 lutego 2017 r. do 30 grudnia 2017 r. O okolicznościach tych skarżąca organu nie powiadomiła.

Stosownie do art. 5 ust. 4b w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych.

W niniejszej sprawie niewątpliwie po roku 2015 r. skarżąca i jeden z członków jej rodziny - córka S. P. osiągnęły dochód, który zwiększył dochód całej rodziny i został obliczona przez organ za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie tego dochodu. Dochód ten był uzyskiwany w okresie na który weryfikowane było prawo do świadczeń. Skarżąca po utracie zatrudnienia (dochód utracony był uwzględniony przy wyliczeniu świadczenia w dacie przyznania) przebywała na zasiłku chorobowym od 2 sierpnia 2016 r., otrzymując zasiłek chorobowy Zakończyła pobieranie zasiłku chorobowego z dniem 3 stycznia 2017 r. a z dniem 4 stycznia 2017 r. uzyskała świadczenie rehabilitacyjne w kwocie (...) zł miesięcznie - pierwsza wypłata w styczniu 2017 r. Pobierała je do końca okresu zasiłkowego. Jej córka S. była zatrudniona od 8 września 2016 r. do 14 listopada 2016 r. Organ uwzględnił jej dochód za miesiąc październik 2016 r. tj. za miesiąc następujący po miesiącu, w którym uzyskała dochód nadal pracując (do 14 listopada 2016 r.) Doliczył również dochód uzyskany przez S. P. od miesiąca marca 2017 r. z tytułu zatrudnienia w okresie od 3.02 do 30 grudnia 2017 r., czyli do końca okresu zasiłkowego.

Prawidłowe ponowne przeliczenie przez organ dochodu rodziny skarżącej doprowadziło w konsekwencji do ustalenia, że doszło do przekroczenia kryterium dochodowego. Kwestie rachunkowe wskazane w decyzjach nie budzą wątpliwości Sądu. Wynika z nich, że w listopadzie 2016 r. po ponownym przeliczeniu dochód rodziny skarżącej wynosił (...) zł co daje kwotę (...) zł na członka rodziny i przekracza kryterium dochodowe, które wynosi (...) zł na członka rodziny. Ponieważ dochód rodziny ((...) zł) przekracza kwotę o której mowa w art. 5 ust. 1 u.ś.r. pomnożoną przez członków rodziny ((...) zł x 5= (...) zł) o kwotę wyższą tj. (...) zł niż łączna kwota zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami przysługującego rodzinie skarżącej w okresie zasiłkowym na który jest ustalane prawo do świadczeń (tj. (...) zł) to w okresie 1 listopada 2016-30 listopada 2016 r. zasiłek nie przysługuje.

W okresie marzec - lipiec oraz sierpień-październik 2017 r. (okres podzielono z uwagi na zmianę wysokości zasiłków) dochód rodziny skarżącej wyniósł (...) zł, co daje kwotę (...) zł na członka rodziny i przekracza kryterium dochodowe, które wynosi (...) zł na członka rodziny. Ponieważ dochód rodziny ((...) zł) przekracza kwotę, o której mowa w art. 5 ust. 1 u.ś.r. - (...) zł o kwotę (...) zł która stanowi kwotę wyższą niż łączna kwota zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami przysługującego rodzinie skarżącej w analizowanym okresie zasiłkowym czyli od 1 kwietnia 2017 r. do 31 lipca 2017 r. oraz od 1 sierpnia 2017 r. do 31 października 2017 r. to zasiłek w tym okresie nie przysługuje.

W ocenie Sądu z ustaleń organów wynika, że doszło do przekroczenia kryterium dochodowego w trakcie pobierania zasiłków z uwagi na osiągnięcie przez skarżącą i jej córkę S. dochodów w okresie dłuższym niż miesiąc w trakcie okresu zasiłkowego i do jego zakończenia. Świadczenia pobrane przez skarżącą za okres od dnia 1 listopada 2016 r. do 30 listopada 2016 r. oraz za okres od dnia 1 kwietnia do 31 października 2017 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Prawidłowo została ustalona ich wysokość, czego skarżąca również nie kwestionowała. Jak wskazuje się w orzecznictwie "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy również osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia. Wbrew zarzutom skargi Skarżąca została prawidłowo pouczona o okolicznościach, które mają wpływ na wysokość ustalonego dochodu i konsekwencjach przekroczenia kryterium dochodowego. Pouczenie zawarte we wniosku, który podpisała jak i w decyzji, którą odebrała były wyczerpujące i zrozumiałe. Informacja, że należy niezwłocznie poinformować organ w razie osiągnięcia dochodu mającego wpływ na prawo do świadczeń było jasne i obiektywnie czytelne. Trudno uznać, że skarżąca w sytuacji otrzymywania dochodu w postaci zasiłku chorobowego i następnie świadczenia rehabilitacyjnego oraz w sytuacji gdy jej córka osiągała dochód z tytułu zatrudnienia mogła nie mieć świadomości, że są to okoliczności mogące mieć wpływ na prawo do świadczeń uzależnionych od dochodów wszystkich członków rodziny. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to tylko takie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. Świadomość pobierania nienależnego świadczenia jest przy tym oceniana na podstawie analizy treści pouczenia konkretnej osoby a nie celowego jej działania. W niniejszej sprawie pouczenie było udzielone skarżącej w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż w sytuacji uzyskania świadczenia rehabilitacyjnego i otrzymywania dochodu przez córkę, które zwiększyły dochód obliczany dla całej rodziny mogła mieć ona świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Organ nie naruszył wskazanych w skardze przepisów. Art. 9 k.p.a ani żaden z przepisów u.ś.r. nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Pobierając świadczenie to skarżąca miała obowiązek informować organ o uzyskaniu dochodów. I jak słusznie podał organ w odpowiedzi na skargę zasady ogólne k.p.a. mają chronić prawa strony w postępowaniu administracyjnym ale nie zwalniają jej od wszelkiej dbałości o własne interesy i od wszelkiej aktywności procesowej. Skarżąca obowiązku powiadomienia organu o uzyskiwaniu dochodów przez nią i córkę nie dopełniła co skutkowało wydaniem zaskarżonej decyzji. (art. 30 ust. 1 pkt 1, ust. 2b, ust. 5, ust. 8 u.ś.r.)

Należy podkreślić, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych przewidują ścisłe reguły określające sposób obliczania dochodów członków rodzin i mające zastosowanie przy ustalaniu i weryfikowaniu uprawnień do przyznawania świadczeń rodzinnych. Organ te kryteria zastosował w sposób prawidłowy, dokonując wnikliwej analizy sytuacji finansowej skarżącej i członków jej rodziny. Nie doszło do zarzucanych w skardze naruszeń przepisów prawa materialnego, ani procesowego.

Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.