Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 754102

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
z dnia 30 grudnia 2010 r.
II SA/Ol 910/10

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Kosowska.

Sędziowie WSA: Tadeusz Lipiński, Katarzyna Matczak (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Kierownika Urzędu z dnia "(...)" nr "(...)" w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1/ uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji; 2/ orzeka, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

Uzasadnienie faktyczne

W dniu 16 kwietnia 2010 r. A.D. złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) zwanej dalej: ustawą o świadczeniu pieniężnym, w związku z wykonywaną przez nią pracą przymusową od maja 1941 r. do października 1944 r. na gospodarstwie rolnym w miejscowości L., gmina W. Jako miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. wnioskodawczyni wskazała miejscowość S., powiat O. Wnioskodawczyni podała, że została sama, bez rodziny, skierowana na roboty w gospodarstwie - sprzątała w domu i na podwórzu, pracowała w ogrodzie, czasami układała snopki z siana, mieszkała w części obory z innymi robotnikami. Sporadycznie przyjeżdżało do niej rodzeństwo, np. jak ojciec zginął w obozie.

Po rozpatrzeniu wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "(...)" odmówił przyznania A.D. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Postawę rozstrzygnięcia stanowił art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 cyt. ustawy w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 ze zm.).

W uzasadnieniu wyjaśniono, że z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. wynika, iż warunkiem uzyskania prawa do świadczenia określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) oraz "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Natomiast ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania.

Nie zgadzając się z tą decyzją A.D. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że jej ojciec został powołany do służby ochrony pogranicza i zginął w obozie. Jej rodzina była prześladowana, a ona sama została skierowana do pracy przymusowej na terenie Niemiec. Obecnie ma 77 lat i jest osobą schorowaną.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "(...)", nr "(...)" utrzymał w mocy decyzję własną.

W uzasadnieniu organ stwierdził, że jak wynika z materiału dowodowego strona wykonywała pracę przymusową w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania przed wojną (miejscowość S.). Poza tym z zapisów w ankiecie i w karcie osobowej z lat 50-tych wynika, że strona mieszkała w czasie wojny w miejscowości S. Nie nastąpił zatem fakt deportacji wskazany w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Wprawdzie ustawodawca nie sprecyzował odległości, jednakże uprawnione do świadczeń na mocy powołanej ustawy są osoby, wobec których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

Na powyższą decyzję A.D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się jej uchylenia i orzeczenia o przysługującym uprawnieniu.

W uzasadnieniu skarżąca podała, że w ankiecie i w karcie osobowej z lat

50-tych nie wpisała miejscowości, w której pracowała, gdyż bała się konsekwencji za pracę w Niemczech. Poza tym jej ojciec w czasie wojny działał w oddziale dywersyjnym, a w 1940 r. został złapany przez Niemców i wywieziony do obozu koncentracyjnego, w którym zmarł w 1942 r. Przedłożyła organowi zeznania dwóch świadków potwierdzające wykonywania przez nią pracy przymusowej, innych dokumentów zaś nie posiada.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w skarżonej decyzji. Nadto organ wskazał, że badając uprawnienie strony do uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania nie miało, w ocenie organu, charakteru szczególnie dolegliwego.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej: ustawą p.p.s.a.

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 96, Nr 87, poz. 395 ze zm.), świadczenie pieniężne, przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Represją w rozumieniu tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. K 49/07, OTK-A 2009/11/169) stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu.

Jednocześnie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. nie miał zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.

Zatem, zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie deportacyjne przysługuje tym osobom, które podczas II wojny światowej oraz tuż po jej zakończeniu wykonywały przez co najmniej 6 miesięcy pracę przymusową w najbardziej dotkliwej formie, polegającej na ich wysiedleniu ("wyrwaniu") z dotychczasowego środowiska.

Z materiału dowodowego zebranego w sprawie nie sposób jednoznacznie stwierdzić jaka faktycznie była sytuacja skarżącej w okresie od maja 1941 r. do października 1944 r. Z jej wniosku, kwestionariusza - znajdującego się na karcie 7 akt adm. - oraz protokołu przesłuchania (na karcie 23 akt) wynika, iż w tym okresie sama pracowała na gospodarstwie Niemca o nazwisku Ś. w miejscowości L., przy czym zamieszkiwała na terenie tego gospodarstwa, które znajdowało się na terenie Prus Wschodnich - L. podczas, gdy z załączonego przez nią do akt sprawy pisma z dnia 31 marca 2001 r. (na karcie 40 akt) kierowanego do Odwoławczej Komisji Weryfikacyjnej Fundacji "(...)" podała, iż wraz z matką i siostrą pracowała w okresie wojny na gospodarce niemieckiej. W związku z tą zaistniała rozbieżnością niezbędnym dla tej sprawy pozostaje wyjaśnienie czy skarżąca pracowała we wskazanym okresie sama, czy też z matką i siostrą "na gospodarce niemieckiej". Brak jest także w skarżonej decyzji wyjaśnienia, czy faktycznie gospodarstwo we wskazanej miejscowości było prowadzone przez obywatela Niemiec o nazwisku Ś. oraz czy miejscowość L., jak podaje strona, położona była na terenie Prus Wschodnich. Okoliczności te mają istotne znaczenie dla merytorycznego rozpatrzenia sprawy, bowiem zupełnie inaczej kształtuje się sytuacja ośmioletniego dziecka rozdzielonego z rodziną i wywiezionego do innej miejscowości, a zupełnie inaczej gdy wywiezienie do innej miejscowości miało miejsce wraz z matką i siostrą oraz jeśli gospodarzem na rzecz którego wykonywały prace nie był obywatelem niemieckim.

Jak wskazano wyżej warunkiem przyznania świadczenia na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r.

Z przepisów ustawy i cytowanego wyroku wynika, że deportacja ta musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Dlatego dla oceny czy deportacja miała miejsce, ważne jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Poza tym istotne jest, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Stwierdzenie tych okoliczności skutkuje uznaniem, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę.

Organ zatem miał obowiązek ustalić wskazane wyżej okoliczności, aby móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej, jeżeli miał miejsce, przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności stanowi naruszenie ogólnych przepisów procedury administracyjnej, w tym art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.) - zwanej dalej: k.p.a., jak i przepisu art. 77 § 1 k.p.a. oraz statuującego zasadę swobodnej oceny dowodów art. 80 k.p.a. Zaznaczyć trzeba, że z zasady dążenia do prawdy obiektywnej określonej w art. 7 k.p.a., wynika obowiązek organu podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Przepisem gwarantującym realizację tej zasady jest przepis art. 77 § 1 k.p.a., nakładający na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jak również przepis art. 80 k.p.a. nakazujący organowi dokonywanie oceny w przedmiocie udowodnienia danych okoliczności na podstawie całokształtu materiału dowodowego.

Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie obu decyzji zawiera przede wszystkim tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmenty uzasadnienia tego wyroku. Brak jest natomiast dogłębnej analizy okoliczności konkretnej sprawy oraz szczegółowych ustaleń w tym zakresie, co narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Organ w uzasadnieniu decyzji nie wskazał nawet odległości pomiędzy wcześniejszym miejscem zamieszkania skarżącej a miejscowością, w której przymusowo pracowała i mieszkała, nie odniósł się do warunków w których żyła, ile miała wówczas lat i jaką pracę musiała wykonywać, czy wykonywała ją sama, czy tez z matka i siostrą, czy praca faktycznie była wykonywana na rzecz obywatela Niemiec.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powinien przeanalizować treść zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów i dokonać ich oceny w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie spornego świadczenia pieniężnego. W tym celu, przeprowadzając postępowanie wyjaśniające w kierunku wskazanym przez Sąd, obowiązkiem organu jest przede wszystkim ustalenie warunków życia w tym czasie skarżącej, jednoznacznego ustalenia czy pracowała sama czy tez z rodziną, czy miała możliwość utrzymywania stałych kontaktów z osobami bliskimi, czy miała swobodę poruszania się poza czasem pracy, czy też może była pozbawiona w ogóle możliwości utrzymywania kontaktów z bliskimi. Nie bez znaczenia pozostaje również wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie jej zdolność do samodzielnej egzystencji oraz warunki, w których musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Okoliczności te winny być ustalone dostępnymi środkami dowodowymi, w tym w szczególności wyczerpującym przesłuchaniem samej skarżącej, która odniesie się do rozbieżnych informacji podawanych w sprawie co do świadczonej przez nią pracy, ewentualnie także przesłuchaniem siostry, o której pisała w swoim piśmie z dnia 31 marca 2001 r.

Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Zatem to te okoliczności powinny być przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Należy pamiętać, że w realiach wojennych nawet kilkukilometrowe odległości - zważywszy na faktyczne możliwości przemieszczania się, w tym brak transportu i ograniczenia wynikające z czasu okupacji - uniemożliwiały odwiedziny bliskich w rodzinnej miejscowości.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 tej ustawy, rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.