Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 754077

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
z dnia 9 grudnia 2010 r.
II SA/Ol 820/10

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.).

Sędziowie WSA: Irena Szczepkowska, Adam Matuszak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia "(...)", Nr "(...)" w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej

I.

uchyla zaskarżoną decyzję;

II.

orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.

Uzasadnienie faktyczne

Wnioskiem z dnia "(...)" S. S. zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Po rozpatrzeniu wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "(...)", Nr "(...)", podjętą na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 200 r. Nr 220, poz. 1734), odmówił przyznania S. S. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powyższej ustawie. W uzasadnieniu powyższej decyzji wskazał na definicję represji określoną w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, zgodnie z którą represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Podniósł, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał stwierdził m.in., że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Argumentował, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w wyroku o sygn. akt K 49/07, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. S. wskazała m.in., iż użycie przez organ sformułowania, że jej praca przymusowa nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, jest co najmniej dowolne. Podkreśliła, iż okoliczność represji wobec jej osoby winna bezsprzecznie wynikać z decyzji organu. Podniosła, że fakt represji wobec jej osoby polegał m.in. na zmuszaniu do pracy niewolniczej przez okres 5 lat, wysiedleniu, odebraniu całego majątku, "wyrwaniu" z dotychczasowego środowiska, które polegało na rozdzieleniu rodziny. Ponadto, w kontekście osobistej sytuacji życiowo-bytowej z okresu wojennego odniosła się do tych części wyroku Trybunału Konstytucyjnego, które dotyczyły represji, niedostatku więzi społecznych, deportacji, "wyrwania" z dotychczasowego środowiska, wywiezienia, pracy niewolniczej.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "(...)" utrzymał w mocy decyzję własną z dnia "(...)". W uzasadnieniu ponownie powołał się na treść art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. Wskazał, iż z materiału dowodowego wynika, że strona wraz z matką została wysiedlona z rodzinnej miejscowości "(...)" do miejscowości "(...)", a następnie skierowana do pracy przymusowej w majątku Niemca A. P. w "(...)". W ocenie organu strona nie przedstawiła dowodów, na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Z akt sprawy wynika, iż zmiana miejsc zamieszkania strony była spowodowana faktem wysiedlenia z miejscowości "(...)", a nie przymusowym skierowaniem do pracy. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Dodał, że nie neguje w tym wypadku faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej.

W skardze na powyższą decyzję S. S. wniosła o jej uchylenie i przyznanie wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Wskazała, że zawarty w uzasadnieniu decyzji z dnia "(...)" fakt represji wobec jej osoby można uznać za bezsporny, bowiem organ nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich warunek deportacji do pracy przymusowej. Twierdzenie organu, że z akt sprawy wynika, iż zmiana miejsca zamieszkania była spowodowana okolicznością wysiedlenia z miejscowości "(...)", a nie przymusowym skierowaniem do pracy podkreśla jedynie, iż fakt wysiedlenia nie pozostaje w żadnym związku z faktem przymusowego skierowania do pracy. Są to zatem dwa odrębne akty represji, co winno być bezsporne. Powyższe potwierdza Kierownik Urzędu wskazując w decyzji, że z materiału dowodowego wynika, iż strona wraz z matką została wysiedlona z rodzinnej miejscowości "(...)" do miejscowości "(...)". Winno być zatem bezsporne, iż w wyniku powyższego aktu represji stałym miejscem zamieszkania stała się miejscowość "(...)". Ten stan rzeczy powinien być uznany w przedmiotowej sprawie za stan wyjściowy. Ponadto skierowanie do pracy przymusowej w majątku Niemca A. P. w "(...)" powinno by uznane za odrębny akt represji. Argumentowała nadto, że z Karty Osobowej z "(...)" oraz z ankiety "(...)" z "(...)" jasno wynika, że po wysiedleniu w 1939 r. jej domem - miejscem pobytu stałego, miejscem zamieszkania były "(...)", do których wróciła z "(...)" ("(...)") po wyzwoleniu. Zatem winno być bezspornym, iż drugi, odrębny fakt represji, tj. deportacja rozumiana jako zmiana miejsca pobytu połączona z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska z "(...)" do "(...)" spełnia ustawowy warunek zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" omawianej ustawy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację i stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodał, iż strona nie przedstawiła dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej, a z akt sprawy wynika jedynie, iż zmiana miejsca zamieszkania strony była spowodowana faktem wysiedlenia z miejscowości "(...)", a nie przymusowym skierowaniem do pracy.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), stanowiąc w art. 1 ust. 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145-150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej w skrócie: p.p.s.a. Powyższe oznacza, że zaskarżony akt może zostać wzruszony przez Sąd tylko wówczas, gdy narusza prawo w sposób określony w powołanej ustawie, w przeciwnym razie skarga podlega oddaleniu. Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną

W tak określonym zakresie kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uznał, że w niniejszej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik rozpatrywanej sprawy.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Przy analizie cytowanego przepisu mieć należy również na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym, art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży, czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w ocenę dowolną, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej odmowy. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala zaistnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki.

W przedmiotowej sprawie, warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pieniężnego, było poczynienie wyczerpujących ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy w stosunku do niej miała miejsce deportacja (wywiezienia) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Uwzględniając przepisy ustawy i treść powyższego wyroku wraz z jego uzasadnieniem, uznać należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę.

Z powyższych uwag wynika, że organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, czy był połączony z wywiezieniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy k.p.a.

Zauważyć także należy, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z zaskarżonej decyzji nie wynika jaka miejscowość była miejscem stałego pobytu skarżącej "(...)", czy "(...)", i co najważniejsze skąd została skierowana do pracy przymusowej do gospodarstwa rolnego A. P. Nie wiadomo też gdzie położone są te miejscowości i jaka dzieli je odległość. Brak tych chociażby ustaleń powoduje, że nie bardzo wiadomo na podstawie jakich faktów organ rozstrzygnął sprawę. Przede wszystkim te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu.

W ocenie Sądu, organ nie uzasadnił tez dlaczego uznał, że praca skarżącej nie przybrała szczególnie dotkliwej formy bowiem nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ta okoliczność ma kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie. Gdyby bowiem uznać, że miejscem zamieszkania i centrum życiowym skarżącej były "(...)", to zasadna byłaby konkluzja, że to właśnie ta miejscowość była do czasu wywiezienia na pracę przymusową środowiskiem, z którego została "wyrwana". Samo zaś umieszczenie skarżącej w "(...)", jako pracownika przymusowego, wskazywałoby na zaostrzony charakter represji jakiej doznała. Ponadto, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W analizowanym stanie faktycznym zaś organ powinien również ocenić, jakie skarżąca miała warunki zamieszkania w "(...)" ("(...)") i czy były one przynajmniej zbliżone do jej warunków domowych.

Z tych względów Sąd uznał, że organ nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, zaś przedmiotowe postępowanie zostało przeprowadzone z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a., który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, oraz wyjątkowo skąpego w swojej treści stanu faktycznego i odniesienia się do materiału dowodowego sprawy, zawiera zdanie, w którym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w przypadku strony nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Dokonane przez organ ustalenia nie pozwalają zatem na autorytatywne przyjęcie stanowiska, że skarżąca nie została wysiedlona do przymusowej pracy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Szczegółowe przedstawienie stanu faktycznego i uzasadnienie decyzji, ma duże znaczenie także z uwagi na nietypową sytuację w której znalazła się skarżąca, która przed II wojną światową mieszkała w Wiewiórkach, potem została wysiedlona do "(...)", a przymusowo pracowała ponownie w "(...)".

W toku ponownie prowadzonego postępowania organ, będąc związany przyjętą w niniejszym uzasadnieniu oceną, po ponownym dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy i opisaniu go w uzasadnieniu decyzji w szczególności po przeprowadzeniu analizy wszystkich dowodów (w tym ewentualnie dowodów z zeznań świadków), winien ponownie rozstrzygnąć o wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie, a w szczególności ocenić, czy skarżąca została "wyrwana" z dotychczasowego środowiska, co ma zasadnicze znaczenie dla ustalenia czy skarżąca podlegała represjom (deportacji do pracy przymusowej).

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c", uchylił zaskarżoną decyzję.

O wykonalności orzeczono na zasadzie art. 152 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.