Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 753982

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
z dnia 2 września 2010 r.
II SA/Ol 544/10

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Kosowska.

Sędziowie WSA: Hanna Raszkowska, Katarzyna Matczak (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2010 r. sprawy ze skargi H. R. na decyzję Kierownika z dnia "(...)" nr "(...)" w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

W dniu 22 lutego 2010 r. H.R. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) - zwanej dalej "ustawą o świadczeniu pieniężnym" w związku z wykonywaną przez nią pracą od czerwca 1940 r. do stycznia 1945 r. na gospodarstwie rolnym w W., powiat R. Jako miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. wnioskodawczyni wskazała miejscowość W., powiat R.

Po rozpatrzeniu wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "(...)", nr "(...)" odmówił przyznania H.R. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Postawę rozstrzygnięcia stanowił art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734, ze zm.).

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Natomiast ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że wnioskodawczyni w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania - w miejscowości W.

Nie zgadzając się z tą decyzją H.R. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że w czasie wojny pracowała i mieszkała w gospodarstwie Niemca w miejscowości S., powiat R. Jedynie w niedzielę mogła odwiedzać rodzinę w W., a od 1943 r. w P., gdyż rodzina jej została przesiedlona. Do wniosku zostały dołączone zeznania dwóch świadków potwierdzających fakt przesiedlenia strony w 1943 r. z miejscowości W. do P.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "(...)", nr "(...)" utrzymał w mocy własną decyzję.

W uzasadnieniu organ stwierdził, że jak wynika z materiału dowodowego strona wykonywała pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania (W.) oraz w sąsiednich miejscowościach. Wskazano, iż organ nie neguje ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, ale nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej, wynikający z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Na tę decyzję H.R. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie dołączając zeznania dwóch świadków i zaświadczenie Archiwum Państwowego w T. Skarżąca podniosła, że w czasie II wojny światowej pracowała u właściciela ziemskiego H.S. Jego majątek znajdował się w miejscowości S. powiat R. Rodzice skarżącej zostali wysiedleni w 1943 r., a ona została skierowana na gospodarstwo Niemca i pracowała tam do 1945 r.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji.

Na rozprawie w dniu 2 września 2010 r. skarżąca podała, że wieś, w której pracowała w 1943 r. znajdowała się około 2 km od miejsca jej zamieszkania. W czasie wykonywania pracy mieszkała w miejscowości S. w majątku przeznaczonym na pobyt pracowników. Jesienią pracowała przy kopaniu i zbieraniu ziemniaków, a zimą przy zwierzętach gospodarskich. Jej rodzice także pracowali przymusowo, lecz w sąsiednim majątku.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję nie stwierdził takich wad, czy uchybień w prowadzonym postępowaniu, a wobec tego skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 96, Nr 87, poz. 395 ze zm.), świadczenie pieniężne, przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Represją w rozumieniu tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. K 49/07, OTK-A 2009/11/169) stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu.

Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w powołanym wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty").

Jednocześnie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. nie miał zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.

Zatem, zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie deportacyjne przysługuje tym osobom, które podczas II wojny światowej oraz tuż po jej zakończeniu wykonywały pracę przymusową w najbardziej dotkliwej formie, polegającej na ich wysiedleniu ("wyrwaniu") z dotychczasowego środowiska.

W przedmiotowej sprawie skarżąca w okresie okupacji została skierowana na roboty przymusowe do gospodarstwa w miejscowości S. Skarżąca pracowała i mieszkała w tej miejscowości, która, jak sama skarżąca przyznała, była oddalona zaledwie o 2 km od miejsca jej wcześniejszego zamieszkania. W niedziele odwiedzała swoją rodzinę. Z zeznań matki skarżącej wynika, że za swoją pracę otrzymywała ona niewielkie wynagrodzenie w walucie niemieckiej (k. 5 akt sądowych). W tej sytuacji nie można uznać, że skarżąca została "wyrwana" z dotychczasowego środowiska, bowiem mogła utrzymywać kontakty ze swoją rodziną. Jakkolwiek należy przyznać, że jej sytuacja była trudna, gdyż musiała zamieszkać bez rodziców i pracować przymusowo w gospodarstwie, jednakże znajdowała się w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, w znanej okolicy. W o wiele trudniejszej sytuacji znajdowały się osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale wysiedlone z dotychczasowego miejsca zamieszkania do odległej nieznanej miejscowości, co wiązało się również z odizolowaniem od rodziny i koniecznością zorganizowania swojego życia codziennego od podstaw w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. I to właśnie tej drugiej kategorii osób, poddanym dotkliwszej represji, ustawodawca w drodze ustawy o świadczeniu pieniężnym przyznał prawo do otrzymywania świadczenia deportacyjnego. Zasadnie zatem Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.