Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 559171

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
z dnia 23 września 2008 r.
II SA/Ol 250/08

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Zbigniew Ślusarczyk.

Sędziowie WSA: Adam Matuszak (spr.), Beata Jezielska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2008 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 marca 2008 r. nr (...) w przedmiocie przyznania uprawnień dla wdowy po kombatancie

I.

uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 21 września 2007 r.;

II.

orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu;

III.

przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie) na rzecz adwokata J. K. kwotę 240 zł. (słownie: dwieście czterdzieści) powiększoną o należny podatek VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie faktyczne

Wnioskiem datowanym na dzień 21 maja 2007 r. H. S. zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie uprawnień wdowy po kombatancie.

Decyzją z dnia 21 września 2007 r., nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 20 ust. 3 w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371), odmówił przyznania wnioskodawczyni uprawnień wdowy po kombatancie. Uzasadniając orzeczenie wskazał, iż w myśl przepisu art. 20 ust. 3 powołanej ustawy uprawnienia, o których mowa w ust. 2 tegoż artykułu, przysługują wdowom lub wdowcom-emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne pozostałe po kombatantach i innych osobach uprawnionych. Wskazał, iż jednolicie przyjmowany jest pogląd, że uprawnienia żony po kombatancie mają charakter pochodny, a ich nabycie uzależnione jest od tego, czy pierwotnie uprawniony do nich współmałżonek zachowałby je, gdyby żył. Podkreślił, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2002 r. (sygn. III RN 57/02, publ. OSNP 2004/2/24), że uprawnienia wdowy po kombatancie, jakkolwiek pochodne od statusu męża, powinny być oceniane z uwzględnieniem jej osobistej sytuacji prawnej, a ponowna ocena uprawnień kombatanckich zmarłego męża nie jest postępowaniem weryfikacyjnym osoby zmarłej, lecz ustaleniem przesłanek rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie uprawnień przysługujących wdowie. Ponadto wskazał, że przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego stanowi, iż uprawnienia kombatanckie nie przysługują osobie, która w latach 1944-1956 była zatrudniona, pełniła służbę lub funkcję w aparacie bezpieczeństwa publicznego poza strukturami Urzędów Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa lub Informacji Wojskowej, jeżeli podczas i w związku z tą działalnością wykonywała zadania śledcze i operacyjne związane bezpośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei Korpus Bezpieczeństwa Publicznego zaliczany jest do aparatu bezpieczeństwa publicznego poza strukturami Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dn. 7 maja 1992 r., sygn. II UZP 7/91, publ. OSNC APU nr 10/92, poz. 174). Podniósł, iż z akt sprawy wynika, że zmarły mąż strony pełniąc służbę w Korpusie Bezpieczeństwa Publicznego brał udział w zwalczaniu organizacji i osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej i prowadził działalność operacyjną przeciwko polskiemu podziemiu niepodległościowemu. Zatem ponowna ocena uprawnień kombatanckich zmarłego męża strony wskazuje, że pełniąc służbę w aparacie bezpieczeństwa publicznego poza strukturami Urzędów Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa lub Informacji Wojskowej, podczas i w związku z tą działalnością wykonywał zadania operacyjne związane bezpośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczpospolitej Polskiej w rozumieniu art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, co uzasadnia niemożność nabycia przez stronę uprawnień pochodnych.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy H. S. podniosła, iż jej zmarły mąż uprawnienia kombatanckie uzyskał w 1979 r., a następnie na mocy przepisów ustawy z 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego poddał się weryfikacji, w wyniku czego decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 15 grudnia 2001 r. o zmianie tytułu i okresu uprawnień kombatanckich powyższe uprawnienia otrzymał. Dlatego, jak wskazała, niezrozumiałym jest nie uwzględnienie przez organ powyższej decyzji przy rozpatrywaniu wniosku z dnia 21 maja 2007 r.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 20 marca 2008 r., nr (...), podjętą na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej jako: k.p.a.) oraz art. 20 ust. 3 w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 21 września 2007 r. W uzasadnieniu orzeczenia podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji wydanej w I instancji. Ponownie wskazał, iż mąż wnioskodawczyni podczas pełnienia służby w KBW brał osobisty udział w walkach z reakcyjnym podziemiem jako dowódca drużyny, a to pozwala zakwalifikować powyższą okoliczność jako zadania operacyjne objęte dyspozycją art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Podkreślił, iż z punktu widzenia powyższej ustawy, fakt takiego udziału - nawet nie w pełni dobrowolny - powoduje utratę uprawnień kombatanckich uzyskanych z innych tytułów. Nie ma również znaczenia dla utraty tych uprawnień ewentualny fakt, iż oddział, w którym kombatant służył, niezależnie od zwalczania poakowskiego podziemia walczył także z oddziałami UPA. Również posiadanie uprawnień kombatanckich przez męża strony nie wyklucza niezależnego rozpoznania wniosku o przyznanie uprawnień przysługujących wdowom po kombatantach. Uprawnienia wdowy po kombatancie są bowiem oceniane indywidualnie, z uwzględnieniem jej osobistej sytuacji prawnej.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu administracyjnego w Olsztynie H. S. wniosła o jej uchylenie. Podniosła, iż jej zmarły mąż uprawnienia kombatanckie uzyskał w 1979 r. W 2001 r. w wyniku znowelizowania ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego poddał się weryfikacji. W jej konsekwencji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 15 grudnia 2001 r. o zmianie tytułu i okresu uprawnień kombatanckich zachował uprawnienia kombatanckie z tytułu walki z UPA w czasie służby w LWP w wymiarze jednego miesiąca. Zatem, mimo poddania się obowiązkowej weryfikacji uprawnienia kombatanckie zostały zachowane, a nastąpiła jedynie zmiana tytułu ich posiadania. Dlatego też, jak wskazała, odmowa przyznania uprawnień wynikających ze statusu wdowy po kombatancie w wyniku ponownego postępowania weryfikacyjnego jest bezpodstawna i naruszająca art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. Wskazała, że przepis art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego nie zawiera żadnych warunków, od spełnienia których zależy przyznanie uprawnień pochodnych. Nadto w judykaturze dominuje jednolity pogląd, że osoby zmarłej nie można pozbawić uprawnień kombatanckich, czyli wdowa nie może być w innej sytuacji prawnej niż osoba zmarła, tym bardziej wówczas, gdy stan prawny istniejący w chwili zgłoszenia wniosku przez wdowę po zmarłym kombatancie nie różni się w niczym od obowiązującego za życia osoby uznanej za kombatanta.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując argumentację zawartą w zakwestionowanej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzkiego Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), stanowiąc w art. 1 ust. 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 - 150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej w skrócie: p.p.s.a. Powyższe oznacza, że zaskarżony akt może zostać wzruszony przez Sąd tylko wówczas, gdy narusza prawo w sposób określony w powołanej ustawie, w przeciwnym razie skarga podlega oddaleniu. Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W tak określonym zakresie kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uznał, że w niniejszej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik rozpatrywanej sprawy.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia w sprawie stanowił art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (dalej jako: ustawa o kombatantach). Zgodnie z treścią powyższego przepisu uprawnienia, o których mowa w art. 20 ust. 2 wskazanej ustawy, przysługują również wdowom lub wdowcom-emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych. Trafnie podnosi organ w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji, iż w judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd interpretacyjny art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach, który Sąd orzekający w niniejszej sprawie również akceptuje, że uprawnienia wdowy po kombatancie mają charakter pochodny, a ich nabycie uzależnione jest od tego, czy pierwotnie uprawniony do nich jej mąż zachowałby je, gdyby żył. Wskazał również na to w uchwale z dnia 25 stycznia 1996 r. (sygn. III AZP 32/95, publ. OSNP 1996/15/206, LEX nr 24687) Sąd Najwyższy wyjaśniając, że: "z istoty praw pochodnych wynika, że nie mogą one istnieć bez uprawnień pierwotnych, przy czym należy to rozumieć nie tylko w tym znaczeniu, że samo prawo pierwotne istnieje, ale także w ten sposób, że nie może istnieć prawo pochodne, jeżeli istnieją przesłanki do pozbawienia prawa pierwotnego. Należy więc uznać, że jeżeli osoba, od której wywodzi się uprawnienie pochodne, byłaby pozbawiona uprawnień pierwotnych, to także istnieją przesłanki do pozbawienia uprawnień osoby powołującej się jedynie na uprawnienie pochodne". Z kolei samo przyznanie "wtórnych" uprawnień kombatanckich nie może być poprzedzone ponowną analizą zasadności przyznania uprawnień pierwotnych, prowadziłoby to bowiem do ponownej weryfikacji tych uprawnień. Przyznanie uprawnień pochodnych jest w konsekwencji wyłącznie potwierdzeniem istnienia uprawnień pierwotnych.

Z administracyjnych akt sprawy wynika, że decyzją z dnia 15 grudnia 2001 r., nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pozbawił H. S. (męża skarżącej) uprawnień kombatanckich przyznanych mu w 1979 r. przez Zarząd Wojewódzki ZBOWiD w S. i jednocześnie na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 6 i art. 5 ustawy o kombatantach przyznał mu uprawnienia z tytułu walki z UPA w czasie służby w LWP w wymiarze jednego miesiąca. Z akt sprawy wynika ponadto, że decyzja ta stała się ostateczna. Zatem organ podejmując zaskarżoną decyzję, jak też decyzję ją poprzedzającą nie uwzględnił okoliczności, że mąż skarżącej posiadał w dniu śmierci uprawnienia kombatanckie przyznane na podstawie ustawy o kombatantach.

W sprawie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania skarżącej uprawnień po zmarłym mężu podnosząc, iż pełniąc służbę w Korpusie Bezpieczeństwa Wewnętrznego brał on udział w zwalczaniu organizacji i osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej i prowadził działalność operacyjną przeciwko polskiemu podziemiu niepodległościowemu. Organ uznał zatem, iż powyższa okoliczność, objęta dyspozycją art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach, uzasadniałaby pozbawienie H. S. uprawnień kombatanckich gdyby żył. W konsekwencji, uwzględniając zależność uprawnień pochodnych wdowy od uprawnień pierwotnych jej męża, przyjął, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanych uprawnień skarżącej.

W ocenie Sądu takie stanowisko jest przedwczesne. Przede wszystkim uwadze organu uszła okoliczność, iż decyzja z dnia 15 grudnia 2001 r. przyznająca H. S. uprawnienia kombatanckie (uprawnienia pierwotne) korzysta z przymiotu ostateczności, a z faktem tym wiążą się określone następstwa procesowe. Skoro więc decyzja przyznająca uprawnienia pierwotne nie została wyeliminowana z obrotu prawnego, to nieuzasadnione jest stanowisko organu odmawiające przyznania uprawnień pochodnych. Takie stanowisko byłoby uzasadnione gdyby istniały podstawy do wyeliminowania decyzji w trybie nadzwyczajnym. Z kolei samo powoływanie się przez organ na orzecznictwo sądowe, a nie na obowiązujące przepisy, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanych uprawnień.

Ponadto organ, powołując się na okoliczności wypełniające dyspozycję art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach, podniósł, iż ponowna ocena uprawnień kombatanckich zmarłego męża strony wskazuje, że zostałby tych uprawnień pozbawiony. Takie stanowisko Kierownik Urzędu winien był w sposób należyty uzasadnić. Nie sposób przecież nie uwzględnić faktu, że decyzja z 15 grudnia 2001 r., nr (...), weryfikująca uprawnienia H. S., uprawnień tych go nie pozbawiła. Nadto wydaje się, że prezentując powyższe stanowisko organ administracji nie dokonał głębszej analizy treści art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach stanowiącego, że pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione w art. 1 ust. 2, w art. 2 oraz w art. 4. Ta nasuwająca się wątpliwość co do uwzględnienia powyższego przepisu jest to o tyle istotna w sprawie, bowiem z akt administracyjnych wynika, że decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o zmianie tytułów i okresów działalności kombatanckiej z dnia 15 grudnia 2001 r., nr (...), organ stwierdził, że okoliczność uczestniczenia przez H. S. w walce z Ukraińską Powstańczą Armią uznaje się za działalność kombatancką na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach i zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy jest podstawą do przyznania uprawnień kombatanckich. Dlatego też samo hipotetyczne założenie, przy tym nie poparte przez organ dogłębną analizą sytuacji prawnej męża skarżącej, że H. S. mógłby zostać pozbawiony uprawnień jest niewystarczające bowiem nie można wykluczyć, że po prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu mogłoby zapaść odmienne rozstrzygnięcie.

Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu postępowanie administracyjne poprzedzające wydanie zaskarżonej, jak też poprzedzającej ją decyzji zostało przeprowadzone z naruszeniem norm procesowych. Organ orzekający w niniejszej sprawie nie rozpatrzył bowiem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności i nie uzasadnił należycie swojego stanowiska. Naruszył w ten sposób w szczególności art. 7. art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., a stwierdzone naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpatrując sprawę organ powinien rozważyć kwestię przyznania uprawnień kombatanckich skarżącej, zgodnie z jej wnioskiem.

Z tych też względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że stwierdzone naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i dlatego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję.

Zgodnie z art. 152 p.p.s.a. Sąd orzekł, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana do czasu uprawomocnienia się wyroku.

Na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej ustanowionemu z urzędu w ramach przyznanego prawa pomocy wynagrodzenie tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.