II SA/Ol 1071/19, Cele pomocy społecznej. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3011366

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 28 maja 2020 r. II SA/Ol 1071/19 Cele pomocy społecznej.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Piotr Chybicki.

Sędziowie WSA: Beata Jezielska (spr.), Bogusław Jażdżyk.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2020 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w E. z dnia "(...)" nr "(...)" w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku okresowego oraz jego zwrotu - uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją "(...)" wydaną z upoważnienia Burmistrza K. przez Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. (dalej jako: organ I instancji), na podstawie art. 2, art. 3, art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 2 i ust. 3, art. 14, art. 98, art. 101 ust. 1, art. 104 ust. 1, ust. 3 i ust. 4, art. 110 ust. 1, ust. 3 i ust. 7 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 z późn. zm., dalej jako: u.p.s.), odmówiono M. M. (dalej jako: strona lub skarżąca) umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku okresowego z tytułu niepełnosprawności przyznanego stronie decyzją z "(...)" (nr "(...)") w wysokości 137,80 zł miesięcznie w okresie od 1 czerwca 2017 r. do 31 lipca 2017 r. i zobowiązano stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 275,60 zł w terminie 14 dni, licząc od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu podniesiono, że przedmiotowe świadczenie zostało przyznane stronie na podstawie danych zawartych we wniosku złożonym przez stronę oraz po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego. Jednakże 12 października 2018 r. strona przedstawiła nowe okoliczności w postaci umów o pracę tymczasową swojego męża, który pozostawał w zatrudnieniu od 7 kwietnia 2014 r. Okoliczność zatrudnienia męża strony i uzyskiwania przez niego dochodu z tego tytułu nie była znana organowi w chwili wydawania decyzji o przyznaniu prawa do zasiłku okresowego, a fakt ten stanowił podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego z urzędu i wydania decyzji, w której uchylono w całości decyzję z "(...)" i odmówiono stronie prawa do przedmiotowego świadczenia. W związku z tym, decyzją z "(...)" (nr "(...)") uznano przedmiotowe świadczenie pieniężne za nienależnie pobrane, jak również ustalono termin jego zwrotu. Podano, że na podstawie przeprowadzonego 23 lipca 2019 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że dochód rodziny wynosi 3123,50 zł, czyli 780,88 zł na osobę w rodzinie, zaś kryterium dochodowe dla 4-osobowej rodziny to kwota 528 zł na osobę. Wskazano, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz synem i córką. Rodzina dysponuje dochodem, który stanowi kwota wynagrodzenia z tytułu pracy, renty z ZUS oraz zasiłku pielęgnacyjnego męża strony, świadczeń rodzinnych oraz alimentów otrzymywanych na dzieci. Strona otrzymuje również świadczenia wychowawcze na dzieci w kwocie 1000 zł miesięcznie, które nie są wliczane do ustalenia dochodu rodziny, ale - jak wskazał organ I instancji - strona z powyższego świadczenia jest w stanie zaspokoić podstawowe potrzeby dzieci. Zaznaczono przy tym, że w sierpniu 2019 r. strona otrzymała ostatnie świadczenie wychowawcze na syna, który z dniem 12 sierpnia 2019 r. uzyska status osoby pełnoletniej. Wskazano, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w I. strona została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności i pozostaje pod kontrolą poradni neurologicznej, ortopedycznej, psychiatrycznej oraz neurochirurgicznej. Mąż strony również jest osobą niepełnosprawną zaliczoną do umiarkowanego stopnia i także wymaga leczenia. Problemy zdrowotne ma także córka strony. Podano, że strona ponosi koszty opłat mieszkaniowych w łącznej kwocie w wysokości 641,94 zł, z tytułu korzystania z telewizji cyfrowej w kwocie 69,50 zł, rachunków za usługi telekomunikacyjne w kwocie 299,34 zł, spłaty kart debetowych w kwocie 350 zł miesięcznie, zakupu leków i pokrycia kosztów leczenia w miesiącu czerwcu oraz lipcu br. w kwocie 263,21 zł. Ponadto 24 lipca 2019 r. strona dokonała w znacznej części spłaty nienależnie pobranego stypendium szkolnego oraz dodatku mieszkaniowego w łącznej kwocie 18189,14 zł. W pisemnym oświadczeniu złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej strona podała, że 21 stycznia 2019 r. jej mąż zawarł umowę o przyznanie kredytu gotówkowego w kwocie 57000 zł, ale kwota pożyczki do wypłaty wyniosła 44255,77 zł. Z powyższej kwoty dokonano spłaty zobowiązań wobec innych banków w wysokości 11535 zł, spłaty nienależnie pobranych świadczeń w postaci dodatków mieszkaniowych oraz stypendiów szkolnych w wysokości 18189,14 zł, opłaty kursu prawa jazdy dla syna w kwocie 1500 zł, zakupu mebli m.in. stołu i szafy w kwocie 2500 zł, kosiarki spalinowej do koszenia trawnika - 1200 zł. Pozostałą kwotę strona przeznaczyła na bieżące potrzeby bytowe, dojazdy do poradni specjalistycznych, zakup leków i opału. Podniesiono, że fakt zawarcia umowy o przyznanie kredytu gotówkowego nie był znany organowi na wcześniejszym etapie postępowania administracyjnego. Organ wyjaśnił, że zwrot "szczególnie uzasadniony przypadek", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. nie został ustawowo dookreślony, a tym samym, oceniając przesłanki przemawiające za zastosowaniem którejkolwiek z ulg w obowiązku zwrotu organ działa w granicach uznania administracyjnego. O zastosowaniu ulgi przesądzać będą okoliczności konkretnego przypadku, w tym zarówno obecnie ustalona sytuacja rodzinna, zdrowotna i finansowa strony, jak również rokowania dotyczące możliwości zwrotu w czasie przyszłym. Wskazano, że organ wziął pod uwagę, że sytuacja materialno - bytowa rodziny jest dobra, bowiem dysponuje ona comiesięcznymi środkami finansowymi, ponosi wydatki na leczenie i zakup leków, opłaty mieszkaniowe. Natomiast z pozostałych środków finansowych jest w stanie zaspokoić swoje potrzeby bytowe, jak również dokonywać spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Zaznaczono, że strona nie ujawniła faktu zatrudnienia męża na podstawie umowy o pracę, pobierając jednocześnie świadczenia pieniężne z pomocy społecznej i świadomie podając nieprawdziwe informacje, jak również nie ujawniła faktu zawarcia umowy o przyznanie kredytu gotówkowego.

Strona złożyła odwołanie od powyższej decyzji, wskazując na swoją trudną sytuację materialną i bytową. Podniosła, że wymaga leczenia psychiatrycznego. Ponadto zarówno ona, jak i mąż mają szereg innych problemów zdrowotnych. Strona wskazała również na ponoszone opłaty mieszkaniowe. Dodała, że od września nie będzie już otrzymywać świadczenia wychowawczego na syna, który jeszcze się uczy. Jednocześnie podkreśliła, że w lipcu spłaciła nienależnie pobrane stypendium socjalne oraz dodatki mieszkaniowe, łącznie 18189,14 zł.

Decyzją z "(...)" (nr Rep. "(...)") Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji podkreślono, że decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy, a zatem nawet spełnienie przesłanek, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania tej instytucji, nie obliguje organu do wydania rozstrzygnięcia zgodnie z wnioskiem strony. Nawet zatem trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w powołanym przepisie. Podniesiono, że rodzina strony posiada stałe dochody, przekraczające kryterium dochodowe określone w przepisach u.p.s. Ponadto rodzina otrzymuje świadczenie "500+" na córkę, które - choć nie jest wliczane do dochodu rodziny - stanowi jednak świadczenie pieniężne pozwalające na zaspokojenie części potrzeb. Miesięczne wydatki wskazywane przez stronę w wywiadzie środowiskowym wynoszą łącznie 1623,69 zł. W ocenie Kolegium słusznie uznał organ I instancji, że sytuacja finansowa rodziny jest stabilna, co umożliwia zarówno zaspokojenie potrzeb bytowych, jak również spłatę (choćby np. w ratach) nienależnie pobranego świadczenia. Kolegium wskazało przy tym, że strona w przeprowadzanych wywiadach środowiskowych nie wykazywała kwoty raty wynikającej z zaciągniętej przez męża pożyczki. Jak wynika z oświadczenia strony część z tej kwoty (29724,14 zł) została przeznaczona na spłatę zadłużeń w bankach oraz zwrot nienależnie pobranych świadczeń - dodatków mieszkaniowych i stypendiów szkolnych - zaś reszta z otrzymanych pieniędzy została przeznaczona na poprawę warunków bytowych rodziny oraz wydatki bieżące. Ponadto z akt sprawy wynika, że pożyczka ta została zaciągnięta już w chwili, kiedy strona miała wiedzę o tym, że decyzje przyznające jej w okresie 2014-2018 prawo do różnych świadczeń zostały uchylone przez organ I instancji i odmówiono prawa do tych świadczeń. Tym samym strona powinna liczyć się z tym, że organ będzie żądał ich zwrotu. Kolegium podkreśliło, że mimo wysokiej kwoty, wynikającej ze wszystkich decyzji skierowanych do strony dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, w sprawie nie zachodzi żaden szczególny przypadek, który mógłby uzasadnić udzielenie ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Wskazano, że występujące w rodzinie choroby mają charakter stały, a nie nagły, zaś deklarowana kwota wydatków na zakup leków i wizyty lekarskie w okresie dwóch miesięcy (263,21 zł) nie jest kwotą uniemożliwiającą rodzinie funkcjonowanie.

W skardze złożonej do tut. Sądu strona wniosła o uchylenie powyższego rozstrzygnięcia, podnosząc, że nie jest w stanie spłacić nienależnie pobranych świadczeń ze względu na swoją trudną sytuację materialną. Skarżąca podała, że jej rodzina składa się z 4 osób, zaś łączny dochód wynosi około 3400 zł, natomiast wydatki (opłaty, raty, bilety do szkół i pracy, woda, gaz, światło, opłaty mieszkaniowe) wynoszą 2345 zł. Dodała, że w styczniu tego roku mężowi kończy się umowa o pracę, renta i zasiłek pielęgnacyjny. Skarżąca wskazała również na problemy zdrowotne zarówno jej, męża, jak i córki oraz dodatkowe koszty, które ponoszą w związku z leczeniem.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Zwrócono przy tym uwagę na fakt, że w styczniu 2019 r. rodzina posiadała zdolność kredytową do zawarcia umowy o kredyt konsumpcyjny na kwotę 44255,77 zł. Jednocześnie Kolegium wskazało, że w sytuacji, gdy rodzina utrzymuje się częściowo ze środków publicznych, mając świadomość konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokiej kwocie, dodatkowe zadłużanie się i wydatkowanie części środków na zakupy typu kosiarka spalinowa za 1200 zł, niebędące rzeczami tzw. pierwszej potrzeby, czy też opłacanie wysokich abonamentów telefonicznych wydaje się być nieracjonalne.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Powołany przepis umożliwia zatem osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej ubieganie się o odstąpienie od żądania zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. Ocenę zasadności wniosku i wybór sposobu jego załatwienia ustawodawca pozostawił uznaniu administracyjnemu. Wprawdzie w gestii organu pozostaje odmowa lub uwzględnienie wniosku zainteresowanego, nie oznacza to jednak jego dowolności przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Powinnością organu wydającego decyzję w ramach uznania administracyjnego jest uzasadnienie rozstrzygnięcia w sposób świadczący o wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych oraz zbadaniu i rozważeniu w sposób wyczerpujący wszystkich przesłanek przemawiających za zajętym stanowiskiem zgodnie z przepisami k.p.a., w tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. (por.: wyrok WSA w Łodzi z 17 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Łd 395/11).

Przy ocenie wniosku o umorzenie należności należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. (por. wyrok NSA z 30 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1863/2007, wyrok NSA z 18 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 2065/10). W powołanym orzecznictwie podkreśla się, że celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 u.p.s. zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika również, iż zadaniem organu właściwego do rozpatrzenia wniosku osoby zobowiązanej jest ustalenie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek uzasadniający odstąpienie od żądania zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. Przy czym w przepisie tym ustawodawca wskazał jako przykład przypadku szczególnie uzasadnionego sytuację, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego. Organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych, a w szczególności do zbadania, czy żądanie zwrotu udzielonego świadczenia stanowić może dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też zniweczyć skutki udzielonej pomocy. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w powołanym wyżej art. 2 ust. 1 u.p.s. Należy również pamiętać, że zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia się (art. 3 u.p.s.). Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego - także w kontekście powołanych zapisów ustawowych.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organy nie ustaliły i nie rozważyły istotnych okoliczności sprawy, stosownie do wymogów określonych w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., a tym samym nie dokonały oceny wniosku skarżącej na tle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Zważyć bowiem należy, że organy odniosły się wyłącznie do kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jaką skarżąca ma zwrócić w związku z decyzją z "(...)" (nr "(...)") w łącznej wysokości 275,60 zł. Tymczasem zarówno ze skargi, jak i z akt organu I instancji wynika, że skarżąca została zobowiązana w tym samym czasie do zwrotu zacznie większej kwoty, wynikającej z 72 decyzji zobowiązujących ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Wprawdzie Kolegium w końcowej części uzasadnienia decyzji odniosło się do tej okoliczności, ale stwierdziło jedynie lakonicznie, że kwota ta jest wysoka. W ocenie Sądu jednak w sytuacji, gdy w tym samym czasie organ orzeka w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, to winien brać pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych sprawy, w tym także łączną sumę świadczeń, do których zwrotu została zobowiązana skarżąca. W związku z tym winien zważyć, czy odmowa umorzenia przynajmniej części należności i związana z tym konieczność natychmiastowego uiszczenia lub wyegzekwowania tak znacznej kwoty nie doprowadzi stronę i jej rodzinę do sytuacji, w której będzie ona funkcjonowała na granicy minimum socjalnego. Nie ulega wprawdzie wątpliwości, że to z winy strony, która nie ujawniła wszystkich dochodów rodziny, doszło do pobrania świadczeń, uznanych później za nienależne. Nie można jednak zapominać, że pomoc społeczna - w myśl wyżej cytowanego art. 2 ust. 1 u.p.s. - ma na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W związku z tym orzekając w przedmiocie umorzenia, organ pomocy winien mieć na względzie także te wskazania ustawodawcy. Podnieść zaś należy, że wprawdzie dochód na osobę w rodzinie skarżącej przekracza kryterium dochodowe określone w u.p.s., ale nie jest to przekroczenie znaczne. Ponadto w niniejszej sprawie nie jest do końca pewne, czy zachowanie skarżącej, związane z nieujawnieniem wszystkich dochodów, nie miało także podłoża w schorzeniach, na jakie cierpi. W tym zakresie należy zwrócić uwagę, że z załączników do skargi wynika, że w stosunku do skarżącej toczy się także postępowanie karne, w toku którego została ona skierowana na badania sądowo-psychiatryczne. Zatem o ile w toku tego postępowania zostały podjęte już rozstrzygnięcia, w których rozważano także stan skarżącej i jej zdolność do podejmowania racjonalnych decyzji, to okoliczności te także winny być wzięte pod uwagę przez organ w niniejszej sprawie. Ponadto niezasadne jest stanowisko organu, który oceniając możliwości skarżącej w zakresie spłaty należności, powołał się na fakt posiadania zdolności kredytowej w związku z wzięciem kredytu przez jej męża. Nie wiadomo bowiem, jakimi kryteriami kierowała się instytucja udzielająca kredytu i czy na tę ocenę nie miał wpływu fakt ustanowienia odpowiednich zabezpieczeń. Natomiast podkreślić należy, że z kwoty tej skarżąca spłaciła należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego, a także uregulowała niektóre inne swoje zobowiązania. Przy czym organ zarzucił skarżącej, że część kwoty pożyczki przeznaczyła na własne potrzeby, ale nie ustalił, czy faktycznie kwota ta została wydatkowana w sposób nieracjonalny. Sam fakt, że skarżąca nabyła przedmioty niebędące przedmiotami pierwszej potrzeby nie zawsze musi bowiem oznaczać, że posiadane środki finansowe są marnotrawione.

Dodatkowo należy wskazać, że organ I instancji niezasadnie orzekł w pkt 2 decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a Kolegium nieprawidłowo utrzymało w mocy decyzję organu I instancji także w tym zakresie. Kwestia ta została już bowiem rozstrzygnięta w decyzji z "(...)" i brak jest podstaw do ponownego jej rozstrzygania.

Organ winien zatem ponownie rozpoznać wniosek skarżącej, mając na względzie powyższe wskazania Sądu.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.