II SA/Lu 62/19, Adresat żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego. Zależność uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od osoby dłużnika alimentacyjnego. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2688103

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 10 kwietnia 2019 r. II SA/Lu 62/19 Adresat żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego. Zależność uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od osoby dłużnika alimentacyjnego.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Jacek Czaja.

Sędziowie WSA: Grzegorz Grymuza, Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych

I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia (...) r. nr (...);

II. umarza postępowanie administracyjne;

III. przyznaje (...) N. K.-O. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną do sądu decyzją z (...) grudnia 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania M. J. (dalej jako: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z (...) lipca 2018 r., w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Decyzją z (...) września 2017 r. Prezydent Miasta L. przyznał osobie uprawnionej - J. J., świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres od dnia (...) października 2017 r. do dnia (...) września 2018 r. w wysokości (...) zł miesięcznie. Od decyzji nie wniesiono odwołania, w związku z tym stała się ostateczna.

W maju 2018 r. organ I instancji uzyskał informację o zgonie zobowiązanego do alimentacji ojca osoby uprawnionej - T. P. w dniu (...) marca 2018 r. Fakt ten potwierdza odpis skrócony aktu zgonu wydany przez Urząd Stanu Cywilnego w P. z (...) maja 2018 r.

Działając na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554, z późn. zm.; dalej jako: u.p.o.u.a.), decyzją z dnia maja 2018 r. Prezydent Miasta L. zmienił decyzję z (...) września 2017 r. w ten sposób, że przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej - J. J., w wysokości (...) zł miesięcznie na okres od dnia (...) października 2017 r. do dnia (...) marca 2018 r. Od decyzji nie wniesiono odwołanie, w związku z tym stała się ostateczna.

Następnie, wspomnianą na wstępie decyzją z (...) lipca 2018 r., skierowaną do skarżącej jako przedstawiciela osoby uprawnionej, organ I instancji ustalił nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej - J. J., za okres od dnia 1 kwietnia do dnia (...) kwietnia 2018 r. w łącznej wysokości (...) zł oraz zażądał zwrotu świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu organ wskazał, że skoro od dnia zgonu dłużnika alimentacyjnego postępowanie egzekucyjne nie jest prowadzone, świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 kwietnia do (...) kwietnia 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, a strona, która nienależnie pobrała świadczenie jest zobowiązana do jego zwrotu na podstawie art. 23 u.p.o.u.a.

W odwołaniu od decyzji skarżąca podniosła, że zobowiązany do alimentów T. P. od lat nie utrzymywał kontaktów z córką ani ze skarżącą, mieszkał w innym mieście. Niezwłocznie po otrzymaniu od komornika pisma informującego o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego w związku ze śmiercią dłużnika, skarżąca powiadomiła o tym organ.

Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z (...) grudnia 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium w pełni podtrzymało ustalenia i argumentacje organu I instancji. Kolegium podkreśliło, że w decyzji przyznającej świadczenie strona została prawidłowo pouczona m.in. o obowiązku informowania organu o wystąpieniu zmian mających wpływa na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium M. J. zarzuciła naruszenie szeregu przepisów postępowania administracyjnego poprzez zaniedbanie obowiązku zebrania i oceny całokształtu materiału dowodowego sprawy. W uzasadnieniu skarżąca stwierdziła, że organy nie uwzględniły faktu, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, korzystającą ze wsparcia pomocy społecznej. Skarżąca od 2001 r. sama wychowuje córkę. Jej były mąż, T. P., zamieszkiwał w P. Nie utrzymywał z kontaktu z córką i byłą żoną, nie miały one również kontaktu z nikim z rodziny dłużnika alimentacyjnego. O śmierci byłego męża skarżąca dowiedziała się z pisma komornika sądowego, które otrzymała w dniu (...) kwietnia 2018 r., i które w tym samym dniu przedstawiłam w MOPR w L. To właśnie od skarżącej organ dowiedział się o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Skarżąca wykonała zatem obowiązek powiadomienia organu o okoliczności mającej wpływ na prawo do świadczeń. Jej córka nie może zatem ponosić konsekwencji wcześniejszego braku wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia. Z uwagi na to, że analogicznymi uchybieniami dotknięta jest również decyzja wydana w I instancji, należało uchylić również i tą decyzję, działając w oparciu o art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.).

Na wstępie należy zauważyć, że świadczenie, którego zwrotu dotyczy zaskarżona decyzja, zostało przyznane na rzecz małoletniej uprawnionej - J. J., a pobrane przez skarżącą, jako przedstawiciela ustawowego uprawnionej. Uprawniona uzyskała pełnoletność w okresie pomiędzy wniesieniem skargi a rozpoznaniem sprawy przez sąd, co jednak pozostaje bez wpływu na zakres podmiotowy postępowania. Sąd w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie podziela wyrażany w orzecznictwie pogląd, że żądanie zwrotu na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. można kierować jedynie wobec osoby, która pobrała nienależnie świadczenie (por. wyroki WSA w Gliwicach z 2 sierpnia 2012 r., IV SA/Gl 1214/11; z 23 czerwca 2015 r., IV SA/Gl 872/14; z 14 lipca 2015 r., IV SA/Gl 875/14; wyrok WSA w Opolu z 21 lipca 2016 r., II SA/Op 218/16; tak też NSA w wyroku z 15 września 2009 r., I OSK 21/09, na gruncie podobnej regulacji wynikającej z art. 15 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej; Dz. U. Nr 86, poz. 732, z późn. zm.). Skarżąca była zatem legitymowana do wniesienia skargi we własnym imieniu.

Okolicznością niesporną w sprawie jest fakt zgonu dłużnika alimentacyjnego - T. P., w dniu (...) marca 2018 r., w P., co potwierdza znajdująca się w aktach administracyjnych sprawy kopia odpisu skróconego aktu zgonu (k. 28).

Śmierć dłużnika alimentacyjnego skutkuje utratą prawa do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a., świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. W świetle ustawowej definicji, osobą uprawnioną w rozumieniu ustawy jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a.). Zależność uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest ściśle i obiektywnie powiązana z osobą dłużnika alimentacyjnego. Skoro w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego wygasł jego obowiązek alimentacyjny, od dnia zgonu dłużnika jego córce nie przysługuje również świadczenie z funduszu alimentacyjnego.

Powyższe ustalenia nie oznaczają jednak, że po stronie skarżącej ziścił się obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Przywołany art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wskazuje, że nienależnie pobranym świadczeniem jest m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Z kolei art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Organy obydwu instancji oparły się na literalnym brzmieniu przytoczonych przepisów, pomijając jednak konieczność uwzględnienia przy ich interpretacji kontekstu aksjologicznego, tj. wartości, na jakich opiera się ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i które to wartości zostały wyrażone w preambule ustawy. Argumenty aksjologiczne doprowadziły do powstania trwałej już linii orzeczniczej, która przyjmuje odmienną interpretację przywołanych przepisów, od tej, którą prezentują organy orzekające w rozpoznawanej sprawie.

Pomimo pewnych rozbieżności, aktualnie dominuje w orzecznictwie stanowisko, że konieczne jest rozróżnianie pojęcia "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Oczywiście, obowiązkiem strony pobierającej świadczenia jest poinformowanie organu o zmianie sytuacji dochodowej, ale nie powinna ona ponosić żadnych negatywnych konsekwencji niezawinionych przez siebie działań organu (por. przykładowo: wyrok WSA w Gdańsku z 8 marca 2018 r., III SA/Gd 915/17; wyroki WSA w Gliwicach z 19 marca 2014 r., IV SA/Gl 705/13, z 8 listopada 2017 r., IV SA/Gl 577/17, z 17 kwietnia 2018 r., IV SA/Gl 13/18, z 19 czerwca 2018 r., IV SA/Gl 346/18, z 3 lipca 2018 r., IV SA/Gl 34/18; wyrok WSA w Łodzi z 28 września 2017 r., II SA/Łd 558/17; wyroki WSA w Szczecinie z 13 kwietnia 2017 r. II SA/Sz 226/17, z 27 kwietnia 2017 r., II SA/Sz 321/17; wyroki WSA w Krakowie z 20 kwietnia 2017 r. III SA/Kr 205/17, z 28 czerwca 2017 r., III SA/Kr 536/17; wyrok WSA w Opolu z 21 lipca 2016 r., II SA/Op 218/16 oraz powoływane w tych wyrokach orzecznictwo).

Przedstawiony pogląd wynika z konieczności skorygowania wyników wykładni językowej, które mogą prowadzić do wydawania rozstrzygnięć sprzecznych z podstawami aksjologicznymi, na jakich oparto rozwiązania zawarte w ustawie. Trudno pogodzić z jednej strony wspieranie osób, których roszczenia alimentacyjne nie zostały zaspokojone przez dłużników i które wskutek tego wymagają wsparcia, ze względu na trudną sytuację materialną, z drugiej zaś rygorystyczne egzekwowanie zwrotu świadczeń nienależnych w sytuacji obiektywnego braku możliwości uzyskania wiedzy o okoliczności skutkującej utratą prawa do świadczeń (śmierci dłużnika alimentacyjnego). Trafnie istotę tego problemu ujął WSA w Warszawie w wyroku z 17 marca 2017 r.

(I SA/Wa 48/17), podkreślając, że prawodawca ma wprawdzie pełne prawo określać warunki, których spełnienie jest konieczne do uznania, że konkretne świadczenie należy uznać za nienależnie pobrane, jednakże nie uprawnia to do ustanawiania warunków, które są niemożliwe do spełnienia przez osobę uzyskującą pomoc finansową ze środków publicznych. Dlatego też, zakładając racjonalność ustawodawcy, przywołany przepis prawa należy wykładać tak, aby nie obciążać osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, korzystających z pomocy Państwa, odpowiedzialnością za niesprawne działanie organów państwowych.

Sąd orzekający w rozpoznawanej sprawie w pełni podziela przedstawiony wyżej pogląd. Wypada dodatkowo zauważyć, że jest on konsekwentnie prezentowany w orzecznictwie tutejszego sądu (por. wyroki z 8 lutego 2018 r., II SA/Lu 877/17; z 21 czerwca 2018 r., II SA/Lu 1150/17; z 19 lipca 2018 r., II SA/Lu 451/18; z 13 listopada 2018 r., II SA/Lu 733/18).

Przenosząc powyższy pogląd na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że organy obydwu instancji powinny podjąć kroki w celu ustalenia nie tylko okoliczności wiążących się z obiektywnym faktem śmierci dłużnika alimentacyjnego, lecz także ze zbadaniem elementów subiektywnych, odnoszących się do świadomości i zamiaru osoby pobierającej świadczenie, czyli skarżącej. Stwierdzenie niespornego faktu, że dłużnik alimentacyjny zmarł (...) marca 2018 r. pozwalało na uznanie, że od tej daty córce skarżącej nie należy się już świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Jednakże do wydania rozstrzygnięcia zobowiązującego do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego konieczne było stwierdzenie, że skarżąca wiedziała o tym fakcie, a pomimo to pobrała świadczenie nienależnie, nie informując w odpowiednim czasie organu. Organy obydwu instancji skupiły się wyłącznie na tym, że w decyzji o przyznaniu świadczenia, skarżąca została pouczona o wspomnianym obowiązku. W związku z tym organy wywodziły tezę, że skoro skarżąca została pouczona, to miała świadomość, że pobrała świadczenie nienależne. Jest to teza chybiona w świetle okoliczności znajdujących odzwierciedlenie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy.

Niesporne jest, że skarżąca wraz z córką zamieszkuje w L., dłużnik alimentacyjny (ojciec dziecka) zmarł w P. Organy nie podważyły w żaden sposób twierdzeń skarżącej, że od lat ani skarżąca, ani jej córka nie utrzymywały kontaktów ani ze zobowiązanym do alimentów, ani z jego rodziną. W aktach sprawy znajduje się postanowienie (...) Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. z (...) kwietnia 2018 r. o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego w sprawie roszczenia alimentacyjnego, w którego uzasadnieniu komornik powołuje się na ustalenie, że dłużnik zmarł w dniu (...) marca 2018 r. Z rozdzielnika zawartego w piśmie wynika, że to samo pismo zostało skierowane zarówno do wierzyciela (skarżącej jako przedstawiciela ustawowego córki uprawnionej do alimentów), jak i do MOPR w L. Co więcej, do odwołania skarżąca dołączyła złożony drogą elektroniczną wniosek do urzędu stanu cywilnego o wydanie aktu zgonu. Z urzędowego poświadczenia przedłożenia wynika, że wniosek został złożony w dniu (...) kwietnia 2018 r.

W świetle powyższego należy stwierdzić, że organy nie podważyły twierdzenia skarżącej, że dowiedziała się o zgonie dłużnika alimentacyjnego z tego samego postanowienia komornika, które zostało doręczone również organowi I instancji. Skoro tak, trzeba uznać te twierdzenia za prawdziwe. Jest to tym bardziej zasadne, z uwagi na treść art. 81a § 1 k.p.a., w świetle którego jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w tym zakresie pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony. W rozpoznawanej sprawie trudno nawet mówić o wątpliwościach co do stanu faktycznego, skoro organy nie podały żadnego argumentu wskazującego na to, że skarżąca mogła już wcześniej dowiedzieć się o zgonie byłego męża (dłużnika alimentacyjnego).

Z powyższego wynika, że zarówno skarżąca, jak i organ uzyskały informacje o zgonie dłużnika w podobnym czasie. Skoro tak, nie sposób racjonalnie zarzucać skarżącej, jak czynią to organy obydwu instancji, że nie dopełniła obowiązku poinformowania organu o zmianach w zakresie okoliczności wpływających na prawo do świadczeń przed pobraniem świadczenia za kwiecień 2018 r. Z harmonogramu wypłat (k. 29 akt adm.) wynika, że świadczenie za kwiecień 2018 r. wypłacono (...) kwietnia 2018 r. Nie można zatem zasadnie zarzucać skarżącej, że przed pobraniem tego świadczenia nie powiadomiła organu o okoliczności mającej wpływ na prawo do świadczeń, skoro o okoliczności, o której miała powiadomić organ dowiedziała się później. Jeszcze raz trzeba podkreślić, że niedopuszczalne jest uzależnianie rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń od przesłanek niemożliwych do spełnienia przez osobę uzyskującą pomoc finansową.

Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Organy pominęły kluczowe okoliczności stanu faktycznego sprawy, naruszając tym samym obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sprawie (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Ponadto organy wadliwe zastosowały w sprawie przepisy prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a.

Powyższe uchybienia skutkują koniecznością uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z (...) grudnia 2018 r., jak również poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta L. z (...) lipca 2018 r., na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Ponadto, w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie zachodzi podstawa do zastosowania art. 145 § 3 p.p.s.a. i do umorzenia postępowania administracyjnego. Z przedstawionych wyżej rozważań wynika, że w świetle zaistniałych w sprawie okoliczności, udokumentowanych materiałem znajdującym się w aktach sprawy, nie można mówić o spełnieniu przesłanek nienależnie pobranego świadczenia, podlegającego zwrotowi. Skoro tak, dalsze prowadzenie postępowania administracyjnego jest bezcelowe. Postępowanie stało się bezprzedmiotowe i należy je umorzyć.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w zw. z art. 135 oraz art. 145 § 3 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

Pomimo uwzględnienia skargi sąd nie zasądził na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, z uwagi na fakt, że ze względu na przedmiot sprawy skarżąca objęta była ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych. Skarżąca nie wykazała, aby poniosła inne koszty postępowania, które mogłyby zostać objęte rozstrzygnięciem sądu.

O wynagrodzeniu adwokata, świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.