Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1801670

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie
z dnia 19 marca 2015 r.
II SA/Lu 496/14

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca).

Sędziowie: WSA Jacek Czaja, NSA Maria Wieczorek-Zalewska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 12 marca 2015 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) r., nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r., nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze - po rozpatrzeniu odwołania K. D. od decyzji z dnia (...) lutego 2014 r., nr (...), wydanej z upoważnienia Burmistrza W. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W., odmawiającej umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz P. D. i A. D. w okresie od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r., w łącznej kwocie (...) zł - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Rozstrzygnięcie powyższe zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia (...) września 2012 r., nr (...) Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. przyznał osobie uprawnionej - A. D., reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. D., świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie (...) zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r.

Z kolei decyzją z dnia (...) października 2012 r., nr (...) ten sam organ przyznał analogiczne świadczenie na ten sam okres (z tym, że w kwocie (...) zł miesięcznie) na rzecz osoby uprawnionej P. D., także reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. D.

Po zakończeniu okresu świadczeniowego objętego powyższymi rozstrzygnięciami organ I instancji decyzjami z dnia (...) listopada 2013 r. o numerach: (...) oraz (...) zobowiązał K. D. - jak dłużnika alimentacyjnego - do zwrotu wypłaconych na podstawie tych rozstrzygnięć należności w kwotach odpowiednio po (...) zł i (...) zł - łącznie (...) zł. Od decyzji tych zobowiązany nie składał odwołań, w związku z czym stały się one ostateczne.

Wnioskami z dnia 1 grudnia 2013 r. K. D. zwrócił się do Burmistrza W. o umorzenie należności, do zwrotu których został zobowiązany na mocy powyższych decyzji. We wnioskach tych wskazał, że nie jest w stanie spłacić przedmiotowego długu bez uszczerbku utrzymania koniecznego.

Decyzją z dnia (...) lutego 2014 r., nr (...) Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej we W. - działając z upoważnienia Burmistrza W. - odmówił K. D. umorzenia przedmiotowych należności.

Organ I instancji ustalił, że zobowiązany jest osobą samotną. Zamieszkuje w domu rodzinnym, nie ponosząc żadnych kosztów związanych z utrzymaniem i eksploatacją mieszkania. Na rzecz córek P. D. i A. D. zobowiązany ma zasądzone alimenty w łącznej kwocie (...) zł miesięcznie. Miesięczny dochód K. D., pozyskiwany z pracy na Ľ etatu, wynosi zaś (...) zł, przy czym po potrąceniu komorniczym stronie pozostaje do dyspozycji kwota (...) zł. Obecnie zobowiązany nie korzysta ze świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, jak też nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności.

W ocenie organu I instancji sytuacja dochodowa K. D., przy uwzględnieniu jego sytuacji rodzinnej, nie stanowi zatem przesłanki do umorzenia zobowiązań wynikających z jego zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. Organ stwierdził, że skoro wnioskodawca ma 49 lat, to może podjąć starania w celu uzyskania dodatkowej pracy zarobkowej, a w konsekwencji rozwiązać chociażby częściowo problemy związane ze zobowiązaniami alimentacyjnymi.

Jednocześnie Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej zakwestionował twierdzenie wnioskodawcy, jakoby obowiązek spłaty przedmiotowego zadłużenia mógł skutkować uszczerbkiem w jego dochodach. Stwierdził, że aktualnie wynagrodzenie strony podlega zajęciu komorniczemu, a nieuregulowany jeszcze stan jej praw majątkowych powoduje, że nie podlegają one takiemu zajęciu. Ponadto - zdaniem organu - gdyby zadłużenie K. D. uległo umorzeniu, jego sytuacja materialna nie uległaby zmianie, natomiast sytuacja wierzyciela zmieniłaby się o tyle, że w przyszłości nie mógłby już egzekwować przedmiotowego zadłużenia, nawet gdyby sytuacja materialna zobowiązanego uległa znaczącej poprawie.

W odwołaniu od powyższej decyzji K. D. wniósł o jej zmianę. Przede wszystkim stwierdził, że P. D. jest mieszkańcem Gminy W. (a nie M. W.), a zatem świadczenie z funduszu pielęgnacyjnego zostało jej przyznane przez niewłaściwy organ. Ponadto odwołujący podniósł, że organ I instancji nie przeprowadził wnikliwego postępowania. Pominął bowiem m.in. fakt, iż A. D. w dniu 19 stycznia 2013 r. ukończyła 18 lat i "jako osoba pełnoletnia nie może posługiwać się wyrokiem wydanym w sprawie rozwodowej swoich rodziców (...)". Tym samym wypłacając jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie począwszy od dnia 24 stycznia 2013 r. organ I instancji - w ocenie odwołującego - działał bezprawnie.

Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołaną na wstępie decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r., nr (...) - zaskarżoną w niniejszej sprawie - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Odnosząc się do twierdzenia strony, jakoby decyzja o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz P. D. została wydana przez niewłaściwy organ, Kolegium wyjaśniło, iż ww. osoba uprawniona we wniosku o przyznanie świadczenia podała jako adres zamieszkania ul. R. (...) we W., a później, w oświadczeniu z dnia 17 maja 2013 r. wskazała, że zamieszkuje razem z mamą i siostrą przy ul. (...) we W. Wobec tego organ odwoławczy stwierdził, że organem właściwym wierzyciela jest Burmistrz M. W., podkreślając przy tym, że miejsce zamieszkania nie musi być tożsame z miejscem zameldowania na pobyt stały.

Z kolei w kontekście zarzutu, jakoby A. D. - wobec uzyskania pełnoletności - bezprawnie pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, organ II instancji podniósł, że przekroczenie przez dziecko progu pełnoletności nie powoduje wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego. Skoro zaś córka zobowiązanego uczy się w szkole ponadgimnazjalnej, to pomimo ukończenia 18 lat świadczenia z funduszu alimentacyjnego niewątpliwie nadal jej przysługiwały.

Odnosząc się natomiast do meritum sprawy Kolegium podkreśliło, że organ I instancji, jako organ właściwy wierzyciela, nie miał podstaw do prowadzenia postępowania w celu ustalenia, czy istnieją podstawy do umorzenia należności w oparciu o art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Postępowanie w niniejszej sprawie prowadzone zaś było na podstawie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy, w myśl którego umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego powinno mieć miejsce tylko wtedy, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest skutkiem czynników obiektywnych, tj. takich, na które zobowiązany nie ma wpływu.

Aprobując ustalenia organu I instancji w zakresie sytuacji bytowej zobowiązanego, organ odwoławczy przychylił się do stanowiska, że w przypadku K. D. okoliczności uzasadniające umorzenie zadłużenia z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego nie występują. Podkreślił, że prowadzona wobec strony egzekucja jest częściowo skuteczna. Ponadto odwołujący nie legitymuje się żadnym orzeczeniem lekarskim wskazującym na przeciwwskazania w zakresie podjęcia pracy. Wprawdzie w listopadzie 2013 r. skręcił on kostkę w nodze, jednak nie oznacza to, że nie może pracować. Wymieniona okoliczność nie wyłączała też możliwości podjęcia przez skarżącego próby znalezienia innego zatrudnienia. Zważywszy nawet na wiek wnioskodawcy - zdaniem Kolegium - może on poczynić takie działania. Ponadto - jak zwrócił uwagę organ odwoławczy - zobowiązany może wykorzystać przysługującą mu możliwość złożenia wniosku o odroczenie terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty.

Reasumując Kolegium stwierdziło, że wydana w niniejszej sprawie decyzja odpowiada wymogom zawartym w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Przeprowadzone postępowanie nie wykazało natomiast, aby okoliczności dochodowe oraz rodzinne skarżącego były szczególne i tym samym uzasadniały umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną powyżej decyzję ostateczną K. D. zwrócił się z prośba o jej zmianę. Stwierdził, iż z akt sprawy wynika, że nadal nie wzięto szczegółowo pod uwagę jego ciężkiej sytuacji, która nie pozwala na całkowite wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Skarżący podkreślił, że nie uchyla się od płacenia zasądzonych alimentów. Zaistniała sytuacja jest zaś skutkiem czynników obiektywnych, jak chociażby panujące w kraju bezrobocie. Pomimo starań skarżącemu dotychczas udało się znaleźć pracę jedynie na Ľ etatu.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza.

W. oraz zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych podlegają regulacji zawartej w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako "ustawa".

Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Wynikający z tego przepisu obowiązek dłużnika alimentacyjnego zwrotu należności nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może bowiem być ograniczony bądź całkowicie zniesiony.

Mianowicie, w myśl art. 30 ust. 1 ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości:

1)

30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

2)

50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

3)

100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

Zgodnie zaś z ust. 2 tego przepisu organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3).

Z przytoczonej regulacji wynika w sposób jednoznaczny, że organem właściwym do orzekania na podstawie jego ust. 1 jest jedynie organ właściwy dłużnika alimentacyjnego. Organowi właściwemu wierzyciela ustawodawca pozostawił natomiast kompetencję do orzekania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych w oparciu o ust. 2 analizowanego przepisu. Należy zauważyć, że przepisy te określają odmienne przesłanki umorzenia przedmiotowych należności. Regulacja art. 30 ust. 1 ustawy uzależnia wysokość ewentualnego umorzenia wyłącznie od długości trwania skutecznej egzekucji i to bez brania pod uwagę sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Ponadto nie wymaga ona złożenia wniosku przez dłużnika. Art. 30 ust. 2 ustawy daje natomiast organowi właściwemu wierzyciela możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego po złożeniu takiego wniosku przez dłużnika alimentacyjnego i przy uwzględnieniu oraz zbadaniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 206/10, LEX nr 737887).

W niniejszej sprawie bezspornym jest, że miejscem zamieszkania skarżącego jest miejscowość O., położona na terenie gminy W., stąd też nie budzi wątpliwości, że organem właściwym dłużnika jest Wójt Gminy W. (odpowiednio działający z jego upoważnienia Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej we W.). Jednocześnie analiza akt sprawy - wbrew twierdzeniom skarżącego - potwierdza ustalenia organów obu instancji, iż miejscem zamieszkania uprawnionych do świadczenia alimentacyjnego córek skarżącego jest M. W. Wynika to chociażby z danych adresowych podanych we wnioskach o ustalenia prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podzielić natomiast należy w tym miejscu przekonanie organu odwoławczego, iż o właściwości organu decyduje rzeczywiste miejsce zamieszkania osoby uprawnionej, a nie jedynie adres zameldowania. W związku z powyższym nie budzi wątpliwości, że w przedmiotowej sprawie organem właściwym wierzyciela jest Burmistrz W. (działający z jego upoważnienia Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W.) i to ten organ był właściwy do orzekania w przedmiocie przyznania córkom skarżącego P. i A. D. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro zaś skarżący wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych im świadczeń skierował właśnie do organu właściwego wierzyciela, przy czym wniosek ten motywował jedynie ciężką sytuacją bytową, nie odnosząc się w żaden sposób do przesłanek określonych w art. 30 ust. 1 ustawy, prawidłowym było, iż wniosek ten Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. ocenił - zgodnie ze swoją właściwością - jedynie w ramach dyspozycji ust. 2 tego unormowania.

Przepis ten - jak już wyżej wskazano - przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, jeżeli za uwzględnieniem wniosku przemawia sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Należy jednak zauważyć, że z jego brzmienia jednoznacznie wynika, iż organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń, co oznacza, że podejmowana w tym przedmiocie decyzja ma charakter uznaniowy. Nie oznacza to jednak, że organ działa w tym zakresie na zasadzie pełnej dowolności. Skoro bowiem umorzenie tych należności uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym (co wynika wprost z dyspozycji powołanego unormowania), to orzekając w tym przedmiocie organ ma obowiązek ustalić i uwzględnić aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Innymi słowy, działanie w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia organu od obowiązku prowadzenia postępowania zgodnie z określoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz ich kultury prawnej, jak również z zasadami prawdy obiektywnej oraz swobodnej oceny dowodów, określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ, działając w ramach przysługującego uznania, nie jest również zwolniony od powinności prawidłowego uzasadnienia swego rozstrzygnięcia, zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższego wynika jednak, że decyzje wydawane w ramach uznania administracyjnego podlegają kontroli sądowej jedynie w zakresie oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów, a więc dotyczącej prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji (por. wyrok NSA z dnia 8 maja 2002 r., sygn. akt SA/Sz 2548/00 - dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Zdaniem Sądu, materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego w jakikolwiek sposób uchybiono. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.).

Przede wszystkim słusznie organy uznały, że instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter obligatoryjny. W przypadku uchylania się od tego obowiązku osobie uprawnionej mogą być przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przy czym podkreślić należy, że - wbrew przekonaniu skarżącego - uprawnienie do pobierania takiego świadczenia nie zawsze wygasa z chwilą ukończenia przez osobę uprawnioną 18 roku życia, lecz - jak wynika z art. 9 ust. 1 ustawy - ulega przedłużeniu do 25 roku życia, o ile osoba uprawniona nadal uczy się w szkole lub szkole wyższej (a taka sytuacji zachodzi w przypadku A. D.). System zabezpieczenia społecznego nie ma jednak na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Jak zatem wskazano umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Organ prawidłowo ustalił stan majątkowy i osobisty skarżącego, a wywiedzione przez niego wnioski zasługują na akceptację. Sam skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na wynik sprawy, a nie zostały uwzględnione przez organ.

Jak wynika z akt sprawy, skarżący ma 49 lat, wyuczony zawód i brak przeciwskazań do podjęcia zatrudnienia w wymiarze szerszym nie wykonywany obecnie (1/4 etatu). Brak jest tym samym podstaw do uznania, że obecna sytuacja skarżącego będzie mieć charakter stały i w przyszłości nie ulegnie ona zmianie. Nawet gdyby przyjąć, że skarżący nie może wykonywać każdego rodzaju pracy, czy też, że nie może obecnie znaleźć innej pracy, nie stanowi to okoliczności uzasadniającej uwzględnienie jego wniosku. Sytuacja dochodowa skarżącego, jakkolwiek obiektywnie jest trudna, nie uzasadnia jednak umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń alimentacyjnych. Powinnością skarżącego, wobec posiadania przedmiotowego zadłużenia, jest stale podejmowanie działań zmierzających do poprawy jego sytuacji w takim stopniu, by mógł on wywiązać się z ciążącego na nim w tym zakresie obowiązku zwrotu.

Ubocznie należy wskazać, że w świetle dyspozycji art. 30 ust. 2 ustawy, ewentualne zastosowanie jednej z wymienionych w tym przepisie form złagodzenia (bądź zniesienia) należności obciążających dłużnika alimentacyjnego uzależnione jest od jego wniosku. Wniosek skarżącego dotyczył umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ będąc związany tym wnioskiem nie mógł zatem rozważać zastosowania innych możliwości przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia należności na raty. Strona, jeśli uzna to za właściwe uprawniona jest zatem do złożenia kolejnych wniosków o zastosowanie tego typu ulg.

Reasumując stwierdzić należy, że organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i osobistą skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności.

Dlatego też na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) skargę należało oddalić.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.