II SA/Ke 166/21, Nieakceptowane moralnie i prawnie zachowania jako przesłanka zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3182524

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 13 maja 2021 r. II SA/Ke 166/21 Nieakceptowane moralnie i prawnie zachowania jako przesłanka zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.).

Sędziowie WSA: Magdalena Chraniuk-Stępniak, Beata Ziomek.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 maja 2021 r. sprawy ze skargi (...) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) w przedmiocie odmowy zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania A. F. od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy z dnia (...), o odmowie A. F. zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej ojca - B. F., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że A. F. wnioskując o zwolnienie z odpłatności za pobyt ojca w DPS wskazał na brak więzi rodzinnych pomiędzy nim a ojcem. Podniósł, że ojciec nadużywał alkoholu, stosował fizyczną i psychiczną przemoc wobec członków rodziny, miał założoną "Niebieską Kartę", ponadto był osobą aspołeczną, nie przestrzegającą żadnych zasad współżycia społecznego. Wskazał, że odmówienie mu prawa do "życia bez złej przeszłości" narusza gwarantowaną Konstytucją zasadę sprawiedliwości społecznej.

Z przeprowadzonego przez organ I instancji postępowania dowodowego, w szczególności z zeznań A. F. oraz jego matki C. F. wynikało, że B. F. od wielu lat nadużywał alkoholu, był agresywny w stosunku do członków rodziny, znęcał się nad nimi, niszczył mienie, nie łożył na utrzymanie rodziny, nie dbał o dobro swoich dzieci, a nawet działał na ich szkodę, popełniał czyny karalne, relacje w rodzinie były negatywne. Prowadzona była procedura Niebieskiej Karty. Rodzina spłacała długi ojca.

Rozpatrując odwołanie A. F. od decyzji odmownej organu I instancji Kolegium wskazało, że kwestią sporną w sprawie było ustalenie, czy do przesłanek uzasadniających zwolnienie od opłaty za pobyt krewnego w DPS należą okoliczności nie związane z obiektywnymi możliwościami ponoszenia odpłatności, lecz wynikające z relacji rodzinnych z przeszłości.

A. F. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną Adrianną F. Oboje pozostają w zatrudnieniu uzyskując dochód z tego tytułu - A. F. w wysokości 3063,26 zł netto miesięcznie, a G. F. - w wysokości 1002,81 zł netto miesięcznie. Nie mają żadnych osób na utrzymaniu. Łączny miesięczny dochód w rodzinie wynosi 4066,07 zł, a na osobę w rodzinie - 2.033,03 zł i jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Rodzina ponosi stałe wydatki w wysokości 1625,00 zł miesięcznie z tytułu opłat za media, opał i dojazdy do pracy. Nie ponoszą wydatków na leczenie, w rodzinie nie występują przewlekłe choroby. Po wniesieniu opłaty za pobyt B. F. w DPS do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 3617,04 zł.

Przywołując treść przepisów art. 60, 64 i 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1876), dalej "u.p.s.", Kolegium stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest zgodna z prawem. Organ ten przeprowadził w szerokim zakresie postępowanie dowodowe, uwzględnił sytuację materialną, zdrowotną i rodzinną strony i w konsekwencji zasadnie uznał, że nie zachodzą przesłanki do zwolnienia odwołującego z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Tym samym nie przekroczył granic uznania administracyjnego i podjął decyzję zgodnie z prawem.

Żaden z przypadków stanowiących w ocenie ustawodawcy podstawę do ewentualnego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej nie odwołuje się wprost do relacji osobistych pomiędzy osobą przebywającą w placówce a osobą zobowiązaną.

Przepis art. 64 ust. 2 ustawy wskazuje na możliwość wydania decyzji zwalniającej z opłat jeżeli występują "uzasadnione okoliczności". Pojęcie tych uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane. Jednak wymienione w nim przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Również analiza całego art. 64 ustawy o pomocy społecznej wskazuje, że ustawodawca pod pojęciem okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłat rozumiał okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej.

Ustawodawca dopiero w 2015 r. wprowadził do ustawy o pomocy społecznej przepisy dotyczące relacji pomiędzy uprawnionym do przebywania w DPS a osobą zobowiązaną do ponoszenia kosztów jako podstawy do zwolnienia z opłaty. I tak ustawą z dnia 5 sierpnia 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1310) zmieniającą ustawę o pomocy społecznej z dniem 5 października 2015 r., wprowadzono przepis art. 64a w brzmieniu "Osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty na jej wniosek pod warunkiem, iż przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona". W 2019 r. ustawodawca dokonał kolejnego rozszerzenia katalogu przesłanek uzasadniających zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat z uwagi na relacje osobiste. Od 4 października 2019 r., zwolnienie z opłat na podstawie art. 64a następuje również jeżeli osoba zobowiązana do ich ponoszenia przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej (art. 64a ustawy w nowym brzmieniu). Decyzja wydawana na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej nie ma charakteru uznaniowego, jeżeli osoba zobowiązana wystąpi z wnioskiem o zwolnienie i przedstawi wymienione w nim orzeczenia, organ zobowiązany jest do wydania decyzji o zwolnieniu z opłat. Dodatkowo, od 4 października 2019 r. do art. 64 wprowadzono dwie nowe przesłanki, których zaistnienie umożliwia organowi wydanie decyzji o zwolnieniu z opłat w ramach decyzji o charakterze uznaniowym. Obecnie organ może wydać decyzję zwalniającą z obowiązku ponoszenia opłat jeżeli:

a) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu (art. 64 pkt 5 ustawy),

b) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu (art.

64 pkt 6 ustawy).

Zmiany wprowadzane od 4 października 2019 r. zdaniem Kolegium wskazują, że ustawodawca dostrzegł konieczność uwzględnienia przy nakładaniu obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej relacji pomiędzy jego pensjonariuszem a osobą zobowiązaną. Należy jednak zwrócić uwagę, że każdorazowo podstawą do wydania decyzji o zwolnieniu jest przedstawienie orzeczenia wydanego przez sąd powszechny (prawomocnego wyroku skazującego za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu, wyroku oddalającego powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu). Zmiany wprowadzone przez ustawodawcę do ustawy o pomocy społecznej w zakresie możliwości zwolnienia z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej potwierdzają prawidłowość poglądu, że organy administracji nie są uprawnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych organów. Uznać zatem należy, że okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w DPS a jego pensjonariuszem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika zaś, aby ojciec odwołującego był skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, bądź zostało wydane orzeczenie sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej, wyrok oddalający powództwo o alimenty na rzecz ojca, a tylko takie okoliczności obejmujące ich wzajemne relacje mogą być podstawą zwolnienia z opłat.

W ocenie SKO zastosowane w sprawie przepisy prawa materialnego zinterpretowano prawidłowo trafnie przyjmując, że powoływanie się przez stronę na negatywne relacje z ojcem nie stanowi przesłanki całkowitego zwolnienia z wnoszenia opłaty w trybie art. 64 u.p.s. W sytuacji negatywnego stosunku do ojca, nawet obiektywnie zasadnego, obowiązek ponoszenia opłat za jego pobyt w placówce pomocy społecznej, spoczywający na synu w dobrej kondycji finansowej, przechodziłby de facto na społeczeństwo. Tego rodzaju rozwiązanie godziłoby w idee i cele pomocy społecznej. Takie niezasadne zwolnienie byłoby sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzucałoby bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, domagając się uchylenia tej decyzji oraz decyzji organu I instancji, wniósł A. F. zarzucając naruszenie prawa, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 7a, 8 k.p.a. i art. 64 u.p.s.

W uzasadnieniu skargi A. F. podniósł, że organy wydające zaskarżane decyzje pominęły stan faktyczny jaki ustalił MGOPS oraz uznały wyższość interesu społecznego nad słuszny interes obywateli, co jednoznacznie stanowi naruszenie art. 7 k.p.a. MGOPS podniósł mianowicie: "Jak ustalono w toku prowadzonego postępowania ojciec zobowiązanego nie dbał o właściwe relacje z członkami rodziny, w rodzinie występowała przemoc którą stosował wobec członków rodziny ojciec pana A. F. (...)". Organ uznał to za fakt a mimo to ograniczył się do oceny na podstawie przykładów zapisanych w ustawie o pomocy społecznej odnoszących się do możliwości zwolnienia z ww. odpłatności. Według MGOPS znęcanie się, bicie, wszystkie nieprzespane noce mniej bolą "z wyrokiem w ręku" i mógł przecież złożyć wniosek do prokuratury jako nieletni. Organ uznał tym samym że sam sobie jest winien tej sytuacji. MGOPS przyjmując to za stan faktyczny i udowodniony nie uznał tej sytuacji za szczególną. Obydwie decyzje zostały wydane na podstawie wyroku NSA z dnia 7 grudnia 2018 r., który wydany został przed zmianami w ustanie o pomocy społecznej. Z kolei wyroki sądów administracyjnych przytoczone przez skarżącego powinny co najmniej spowodować wystąpienie wątpliwości co do interpretacji art. 64, które to wątpliwości zgodnie z art. 7a k.p.a. powinny zostać rozstrzygnięte na jego korzyść. Stanowi to również naruszenie art. 8 k.p.a., gdyż organ prowadził postępowanie w celu ustalenia stanu faktycznego, po czym uznał go za nieistotny. W toku postępowania musiał zeznając wracać do sytuacji, które wypierał z pamięci, po czym cały tok udowadniania tego faktu został uznany przez organ za bezcelowy, co naruszało granice swobodnej oceny prawnej stanu faktycznego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało również m.in. że sytuacja, w której nie posiada prawomocnego wyroku oddalającego powództwo o alimenty, potwierdza słuszność decyzji. Zgodnie z obowiązującym prawem nie ma możliwości dochodzenia takiego roszczenia. Wystąpić oświadczenie może natomiast MGOPS, zastępczo za podopiecznego, czego nie uczyni z wiadomych powodów. Podsumowując skarżący zwrócił się do Sądu o naprawienie błędnych i mechanicznie podjętych decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 26 marca 2021 r. skarżący dodatkowo nakreślił historię swojej rodziny w kontekście relacji z jego ojcem. Opisał jego zachowania, sytuacje związane w interwencjami Policji i wszczęcie procedury "niebieskiej karty". Wskazał, że organ oczekuje prawomocnego wyroku, na który "matka z trojgiem dzieci czekałaby przynajmniej pół roku w jednym domu z oprawcą". Podkreślił sytuację swoje matki, która pracując dorywczo przeszła rozległy zawał serca i pozostała bez środków do życia. Wydając swoje wynagrodzenie również na utrzymanie matki, skarżący nie był w stanie zapewnić jej zakupu leków, a w pierwszych miesiącach było to ok. 500 zł miesięcznie. Otrzymała wówczas 68 zł tytułem zasiłku celowego na 2 miesiące w ratach po 34 zł. Skarżący pracował wtedy po 16 godzin na dobę aby mogła żyć, nie informując organu, że podjął pracę dorywczą bo dochód musiałby przeznaczyć na ojca. Matka nie składa wniosku o rozwód, gdyż zwiększyłoby to partycypację w ewentualnych kosztach ponoszonych za pobyt ojca przez dzieci. Skarżący, mimo że nie odwiedza ojca musi rozwiązywać problemy jego długów aby nie został skazany na więzienie, gdyż straciłby miejsce w ośrodku. Podsumowując, jako rodzina wspierają się jak tylko mogą, a ojcu według organów winny jest pomagać za to, że jestem z nim spokrewniony, a jego godność nie ma znaczenia. W jego ocenie decyzje podjęte w obydwu organach administracji są po prostu krzywdzące i niemoralne.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 z późn. zm.).

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Podstawą materialnoprawną orzekania przez organ odwoławczy w niniejszej sprawie były przepisy u.p.s., a w szczególności art. 64 i 64a tej ustawy. Bezspornym jest, że skarżącemu została ustalona ostateczną decyzją opłata za pobyt w domu pomocy społecznej jego ojca - B. F. Zgodnie z pierwszym z powołanych artykułów osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Z kolei zgodnie z art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Jakkolwiek zgodzić się należy z organem odwoławczym, że organ I instancji prawidłowo zgromadził materiał dowodowy i dokonał jego prawidłowej oceny jeśli chodzi o możliwość zwolnienia skarżącego z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej w oparciu o okoliczności związane z obiektywną możliwością ponoszenia tej opłaty (zwłaszcza sytuacją ekonomiczną skarżącego i jego rodziny), to nie można podzielić stanowiska SKO, jak też organu I instancji, co do braku możliwości uwzględnienia przy ocenie kwestii zwolnienia ze wspomnianej opłaty okoliczności wynikających z relacji rodzinnych z osobą umieszczoną w d.p.s. (w tym przypadku ojcem skarżącego).

Jak słusznie zauważył skarżący, organ I instancji przeprowadził postępowanie także w ostatnio wskazanym kierunku, tj. przesłuchał skarżącego i jego matkę na okoliczność zdarzeń z przeszłości i wynikających z nich relacji pomiędzy A.F. a jego ojcem. W efekcie organy uznały za udowodnione i niewątpliwe, że "B. F. od wielu lat nadużywał alkoholu, był agresywny w stosunku do członków rodziny, znęcał się nad nimi, niszczył mienie, nie łożył na utrzymanie rodziny, nie dbał o dobro swoich dzieci, a nawet działał na ich szkodę, popełniał czyny karalne, relacje w rodzinie były negatywne. W rodzinie była prowadzona była procedura Niebieskiej Karty. Rodzina spłacała długi ojca". Opisy zachowań B. F. wynikające z zeznań skarżącego i jego matki mają przy tym wydźwięk jednoznacznie negatywny. Podobnie emocjonalny i nawiązujący do wydarzeń z przeszłości charakter mają zarówno skarga, jak i pismo procesowe skarżącego datowane na dzień 26 marca 2021 r. Z całokształtu tych okoliczności, niekwestionowanych przez organy, wynika, że relacje skarżącego z ojcem, na skutek postawy tego ostatniego względem rodziny, są bardzo negatywne.

Pomimo uznania powyższych okoliczności za udowodnione organy nawiązały do prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowiska, zgodnie z którym okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a jego pensjonariuszem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego (por.m.in. wyrok NSA z 27 listopada 2019 r., sygn. I OSK 1861/19). Wśród argumentacji mającej przemawiać za tym stanowiskiem podnosi się, że art. 64 u.p.s. (a zwłaszcza jego punkt 2), mimo, że przewiduje otwarty katalog przesłanek, wskazuje, iż ustawodawca pod pojęciem okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłat rozumiał okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej. Po drugie zwraca się uwagę, że zmiany wprowadzone w treści przepisów art. 64 i 64a u.p.s. w latach 2015 i 2019 świadczą o tym, że ustawodawca dostrzegł konieczność uwzględnienia przy nakładaniu obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej relacji pomiędzy jego pensjonariuszem a osobą zobowiązaną, jednak każdorazowo podstawą do wydania decyzji o zwolnieniu jest przedstawienie orzeczenia wydanego przez sąd powszechny (prawomocnego wyroku skazującego za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu, wyroku oddalającego powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu). Z powyższych zmian wynika, że organy administracji nie są uprawnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych organów.

Zauważyć jednak należy, że sposób przeprowadzenia postępowania przez organy w niniejszej sprawie jest odmienny od tego, co wynika z zaprezentowanego wyżej stanowiska. Jak wspomniano, organy przeprowadziły jednak dowody osobowe na okoliczność relacji między skarżącym a jego ojcem, a dodatkowo uznały za udowodnione, że znęcał się nad nimi, niszczył mienie, działał na szkodę swoich dzieci, a nawet - wprost - popełniał czyny karalne.

Sąd podziela w tej sytuacji pogląd zaprezentowany przez WSA w Lublinie w wyroku z dnia 26 listopada 2020 r., sygn. II SA/Lu 363/20, gdzie przyjęto, że wymaganie w każdym wypadku orzeczenia sądu powszechnego, w tym także od osób dojrzałych, w sposób nieuzasadniony różnicowałoby sytuację dwóch grup podmiotów (wnioskodawców) - tych, którzy uzyskali stosowny wyrok sądu powszechnego i tych, którzy nie ze swojej winy takiego wyroku nie posiadają i obecnie już nie mogą go uzyskać. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd w ww. sprawie, często brak wyroku może wynikać z przyczyn niezależnych od danej osoby, zwłaszcza jeżeli do czynów karalnych dochodziło w okresie gdy była ona małoletnia. Z powództwem o pozbawienie władzy rodzicielskiej występuje wówczas drugi rodzic, a nie małoletni samodzielnie. Trudno też wymagać od osoby małoletniej, by składała zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko rodzicowi. Może to być wykluczone lub utrudnione nie tylko z racji wieku, polegania na decyzji drugiego z rodziców, ale także z rozmaitych okoliczności zaistniałych w danym przypadku, w tym choćby lęku czy zastraszenia. Przywołana interpretacja art. 64 u.p.s., podzielona przez organy, nie daje się - w ocenie Sądu - pogodzić z konstytucyjną zasadą równości, wyrażoną w art. 32 Konstytucji, którą przecież w każdym wypadku kieruje się ustawodawca. Wobec powyższego zdaniem Sądu nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis art. 64 u.p.s. wyklucza uznanie za "szczególną" okoliczność tę dotyczącą relacji i więzi między członkami rodziny. W przypadkach wyjątkowych, w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia o którym mowa w art. 64a u.p.s., winna istnieć możliwość oceny więzi rodzinnych i okoliczności sprawy w oparciu o art. 64 u.s.p., co oznacza, że stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Wskazać należy, że katalog przypadków wymieniony w art. 64 u.p.s. nie ma charakteru zamkniętego, na co wskazuje użycie zwrotu "w szczególności" lub posłużenie się przesłanką wystąpienia "uzasadnionych okoliczności" czy terminem "zwłaszcza". W art. 64 u.p.s. ustawodawca zawarł szeroki katalog okoliczności, w szczególności dotyczących sytuacji majątkowej ale także osobistej osoby ubiegającej się o zwolnienie z opłat. Te inne okoliczności nie wymienione w art. 64 u.p.s. powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny (por.m.in. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 16 października 2019 r., sygn. II SA/Go 390/19, wyrok WSA w Warszawie z 25 listopada 2020 r., sygn. I SA/Wa 1135/20).

Jak trafnie zauważył WSA w Lublinie we wspomnianym wyżej wyroku z 26 listopada 2020 r., podstawowa różnica pomiędzy przepisami art. 64 i 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia - w całości bądź w części. O ile sąd powszechny pozbawi prawomocnym orzeczeniem władzy rodzicielskiej rodzica (bądź zostanie wydany wyrok karny, o którym mowa w art. 64a u.p.s.), organ pomocy społecznej na wniosek osoby zobowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt tego rodzica w domu pomocy społecznej, ma obowiązek w całości zwolnić tę osobą z odpłatności. W razie przedstawienia takiego wyroku przez wnioskodawcę organ pomocy społecznej nie jest uprawniony do dokonywania odmiennych ustaleń, a w konsekwencji do prowadzenia postępowania dowodowego. Z kolei w przypadkach określonych w art. 64 u.p.s. organ pomocy społecznej może, w granicach uznania, zwolnić z odpłatności w całości lub w części - gdy stwierdzi istnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności.

Należy podkreślić, że w wyniku wspomnianych zmian legislacyjnych z dniem 4 października 2019 r. do art. 64 u.p.s. dodano dwa kolejne punkty. Aktualnie zatem, zgodnie z ich treścią, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, również (w szczególności) jeżeli: osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu (pkt 5) bądź też osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu (pkt 6). Okoliczności wskazane w tych przepisach pozwalają przyjąć - wbrew dotychczasowemu stanowisku wyrażanemu na gruncie art. 64 u.p.s. - że okoliczności wskazane w tym przepisie nie ograniczają się wyłącznie do sytuacji ekonomicznej osoby wnioskującej o zwolnienie, ale mogą dotyczyć także relacji pomiędzy tą osobą a osobą umieszczoną w domu pomocy społecznej. Zwolnienie w tych, wymienionych przypadkach, następuje przy tym po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, na zasadzie uznania administracyjnego (o czym świadczy stwierdzenie "można zwolnić"), a orzeczenia, o których mowa w art. 64 pkt 5 i 6 u.p.s. mają charakter wyłącznie dowodowy i w świetle ustalonych przez organ innych okoliczności, w tym po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, orzeczenia te mogą, ale nie muszą, skutkować uwzględnieniem wniosku (nie mają dla organu - jak w przypadku art. 64a u.p.s. - charakteru wiążącego; por. też podobnie WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 25 czerwca 2020 r., II SA/Rz 302/20 oraz WSA w Łodzi w wyroku z dnia 29 września 2016 r., II SA/Łd 366/16).

WSA w Rzeszowie w wyroku z 12 marca 2019 r., sygn. II SA/Rz 1403/18 podniósł, a Sąd orzekający w sprawie niniejszej to stanowisko podziela, że wydźwięk art. 64a u.p.s. powoduje, iż stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem a zobowiązanym do ponoszenia opłaty, muszą odgrywać znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienia z opłaty. Dla ustawodawcy formułującego przepisy ustawy o pomocy społecznej o stosowaniu ulgi w odpłatności nie liczy się jedynie pokrewieństwo, czy sytuacja materialna osoby wnoszącej o zwolnienie. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 pkt 2 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, tak aby nie ograniczać zobowiązanych w możliwości odwoływania się do nich. Zawarcie w tej normie katalogu otwartego oznacza, że strona ma prawo dowodzić istnienia wszystkich przesłanek, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej kosztami pobytu w DPS - uzasadnione okoliczności. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie jest zasadne na gruncie oczywiście otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi.

Konkludując, w ocenie Sądu decyzje organów obu instancji zostały wydane w oparciu o błędną wykładnię art. 64 u.p.s. i art. 64a u.p.s. i błędne uznanie, że okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca w postaci jego relacji z ojcem, mających swe źródło w nieakceptowanych moralnie i prawnie zachowaniach tego ostatniego, nie mieszczą się w ustawowych przesłankach zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej w całości lub w części. Zdaniem Sądu przypadki uprawniające do zwolnienia zostały w art. 64 (a także samym pkt 2) u.p.s. wymienione jedynie przykładowo. Otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłat wraz z dodanym w 2015 r. przepisem art. 64a (uzupełnionym w roku 2019), winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w domu pomocy również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. Trzeba również zwrócić uwagę, że, jak wynika z powyższych rozważań i ustaleń dokonanych przez organy, Policja prowadziła wobec B. F. procedurę tzw. "niebieskiej karty". Dokumentacja związana z tą procedurą może być dodatkowym, obiektywnym dowodem podlegającym badaniu przez organy przy orzekaniu na gruncie art. 64 pkt 2 u.p.s.

Z tych wszystkich względów, wobec faktu, iż zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego, jak i procesowego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji przeprowadzi postępowanie z uwzględnieniem powyższych wskazań co do interpretacji przepisów i dalszego toku postępowania, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które w sposób należyty uzasadni stosownie do wymagań art. 107 § 3 k.p.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.